« بسم الله الرحمن الرحیم »

عنوان مقاله : اِعاده بسمله در زمان عدول از سوره ای به سوره دیگر در نمازهای واجب

محقق : محمد رضا فروزان . مکتب القران فجر بروجرد بتاریخ 27/11/1395

مسئله : شخص نماز گزار اختیار دارد در زمان خواندن سوره در دو رکعت اول نماز های واجب از سوره ای که می خواند به سوره ی دیگری عدول کند ویا بقولی انتقال یابد . البته مشروط بر 2 شرط :

اولاً سوره ای که مشغول خواندن آن است توحید ویا کافرون نباشد .

ثانیا ، از نصف سوره نگذشته باشد .

 به خبر ذیل  که مستند هر دو حکم است دقت بفرمائید :

753- 54- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنِ الْحَلَبِيِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع رَجُلٌ قَرَأَ فِي الْغَدَاةِ سُورَةَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ قَالَ لَا بَأْسَ وَ مَنِ افْتَتَحَ بِسُورَةٍ ثُمَّ بَدَا لَهُ أَنْ يَرْجِعَ فِي سُورَةٍ غَيْرِهَا فَلَا بَأْسَ إِلَّا قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ فَلَا يَرْجِعُ مِنْهَا إِلَى غَيْرِهَا وَ كَذَلِكَ‏ قُلْ يا أَيُّهَا الْكافِرُونَ‏.    تهذیب الطوسی 2/190

فقهای بزرگوار شیعه بنا بر اجماع این مسئله را فرموده ولیکن در دو مورد اختلاف دارند :

اولاً ، تحدید محل عدول است که گویند تا به نصف نرسیده مجاز است و

ثانیا وقتی عدول کرد به سوره ای دیگر آیا باید بسمله را هم اعاده کرده وبه بسمله سوره قبل اکتفا نکند ویا نیازی به اعاده بسمله نبوده وهمان بسمله سوره قبل – سوره معدول – کافی است ونماز بی اشکال است ؟

بنا بر قول مشهور فقهاء شیعه حکم عدول از سوره به سوره دیگر چنین است :

یک – محل عدول تا نرسیدن به نصف سوره است .

دو – واجب است بسمله را اعاده و به نیت سوره جدید آیه بسمله را بخواند .

واما تفصیل بحث :

اصل مسئله را برای نخستین بار علامه حلی در بعض کتب خویش مطرح کردند .

برای نمونه در تذکره الفقهاء می فرماید :

« اذا رجع عن السورة الی اخری وجب ان یعید البسملة لانها آیة من کل سورة » 3/150

وقال فی تحریر الاحکام :

« ولو قرء سورة فغلط جاز له العدول مطلقاً، لروایة زرارة الصحیحة عن الباقر ع وروایة معاویة بن عمار عن الصادق ع

ومع العدول یعید البسملة »     1/249

وقال فی القواعد الاحکام : « ومع الانتقال یعید البسملة  » 1/275

وایضا در نهایة الاحکام 1/479 و در ارشاد الاذهان 1/254

واما اینکه عنوان شد مبتکر این بحث علامه حلی متوفی 726 ق  است بخاطر این استکه در آثار علمای متقدم بر او ذکری از اعاده بسمله نیست .

برای نمونه شیخ طوسی در نهایة ص 77 مسئله اختیار نماز گزار در عدول از سوره ای به سوره ی دیگر را می فرماید لیکن ذکری از اعاده بسمله ندارند .

فاضل هندی هم در کشف اللثام- شرح قواعد علامه -  در وجوب اعاده بسمله تردید می کند . کما قال :

( ومع الانتقال یعید البسملة ) لانها جزء من کل سورة الذی اتی به جزء المعدول عنها فلا یجزی عن جزء المعدول الیها وقد یتردد فیه » 4/67

یعنی آن بسمله قبلی جزء سوره قبل است ونمی توان آنرا به حساب سوره دوم آورد .

هرچند که در این مسئله تردید وجود دارد .

سید یزدی در عروة می فرماید :« لوعیّن البسملة لم تکف لغیرها »

بسیاری از محشین هم اعاده بسمله را در عدول از سوره فرموده اند . از جمله سیدنا البروجردی ،

امام ره و سید خوئی و آیت الله وحید خراسانی و...

فقط آیت الله فیروز آبادی فرموده اعاده بسمله واجب نیست .{ دلیل ایشان این استکه بسمله را آیه ای مستقل نمی دانند }

علامه مجلسی در بحار الانوار 82/19 بحث وجوب اعاده بسمله را نوشته ودر ادله ی موافقین آن اشکال وارد

 می کنند . برخی از فقهاء هم ادله ی علامه را تضعیف کرده اند .

مفصل ترین بحث در این خصوص را محقق نجفی در جواهر جلد 10 از ص 57 تا 68 نوشته اند .

شیخ انصاری ره هم در کتاب الصلاة 1/ 437 با وجوب اعاده بسمله موافق است .

فاضل بحرانی در الحدائق الناضرة ذیل بحث :« هل یعید البسملة عند العدول » مطالبی مفصل ومبسوط دارند:

8/223

آیت الله سیستانی اعاده بسمله را در گاه عدول مبنی بر احتیاط می دانند .

فتوای آیت الله وحید خراسانی مبنی بر وجوب اعاده بسملة است .

دقت کنید که بسمله جزء هر سوره ای بوده وخواندنش در نماز فریضه واجب است . اختلاف دیگر بین فقهاء بر سر این استکه آیه ای مستقل محسوب می شود تا در نماز آیات یک آیه باشد یا خیر ؟

این هم به فتوای مراجع بستگی دارد . برای مثال : آقای سیستانی آن را آیه ی مستقل نمی دانند .

معنای این حرف این استکه برای نماز آیات ، سوره توحید را نمی توان 5 قسمت کرد .(برخلاف سید خوئی)

حکم بسمله در رابطه با سور قران در مذهب اهل سنت:

از میان اهل سنت ، احناف ومالکیان بسمله را جزء سوره حمد وغیره نمی دانند . ( خلاف طوسی 1/329)

ولی در مکتب اهل بیت ع جزئیت بسمله از قر ان وابتدای سور - عدا براءة - از باورهای مااست .

« وَالْبَسْمَلَةُ آيَةٌ مِنْهَا ، تَجِبُ قِرَاءَتُهَا مَعَهَا »   شرایع الاسلام

شافعی واحمد هم به سان شیعه آیه بسمله را جزئی از قران می دانند . ابن قدامه چنین نوشت :

مَنْ تَرَكَ (بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ) فَقَدْ تَرَكَ مِائَةً وَثَلَاثَ عَشْرَةَ آيَةً.    المغنی  1/346

 

مَسْأَلَةٌ مَنْ عَدَّ بسم الله الرحمن الرحيم آيَةً مِنْ الْقُرْآنِ

366 - مَسْأَلَةٌ: وَمَنْ كَانَ يَقْرَأُ بِرِوَايَةِ مَنْ عَدَّ مِنْ الْقُرَّاءِ بسم الله الرحمن الرحيم آيَةً مِنْ الْقُرْآنِ لَمْ تُجْزِهِ الصَّلاةُ إلا بِالْبَسْمَلَةِ، وَهُمْ: عَاصِمُ بْنُ أَبِي النَّجُودِ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ كَثِيرٍ، وَغَيْرُهُمْ مِنْ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِین . وَمَنْ كَانَ يَقْرَأُ بِرِوَايَةِ مَنْ لا يَعُدُّهَا آيَةً مِنْ أُمِّ الْقُرْآنِ: فَهُوَ مُخَيَّرٌ بَيْنَ أَنْ يُبَسْمِلَ، وَبَيْنَ أَنْ لا يُبَسْمِلَ. وَهُمْ: ابْنُ عَامِرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو وَيَعْقُوبُ، وَفِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ عَنْ نَافِعٍ.   ( المحلی ابن حزم ظاهری 2/401)

 

گویند بسمله فارق بین سور قران است . یعنی وقتی بسمله نازل می شد وایتی می آمد می فهمیدند که سوره ی قبلی خاتمه یافته واینک سوره ای جدید نازل شده است . (  اقول : الله اعلم )

من الله التوفیق