« بسم اللّه الرّحمن الرّحیم »

وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَلْيُؤْمِنُوا بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ (186)بقره

عنوان مقاله : دعای غریق

محقق : محمد رضا فروزان . مکتب القران فجر بروجرد بتاریخ 31/1/1395 خورشیدی

یکی از تعالیم قران شریف وتوصیه به آن باب دعا کردن است . ارتباط مخلوق با خالق هستی .تضرع به درگاه خدا!

به گونه ای است که فرمود اگر دعای شما نباشد به شما اعتنایی نمی کنند .

قُلْ مَا يَعْبَأُ بِكُمْ رَبِّي لَوْلَا دُعَاؤُكُمْ "  فرقان 77

در این رابطه به دو موضوع می پردازیم :

یک-  شرعیت اختراع دعا توسط غیر معصوم

 دو – تصرف در دعای ماثور

دعا نوعی عبادت وطاعت( انقیاد) است . با این وصف آیا کیفیت آن لاجرم باید متلقی از شارع مقدس باشد یا خیر ؟

ودر قسمت دوم آیا ما می توانیم در الفاظ ادعیه ی رسیده از ناحیه معصومین ع به دلبخواه خود تصرف کنیم ؟

توضیح پرسش اول ؛ اختراع دعا  :

اینکه دعا ذاتا طاعت است شکی نیست لیکن لزوما نباید الفاظ برقراری ارتباط از شارع رسیده باشد

انسان می تواند با هر لغتی با هر گویشی با خدا صحبت کند . قالب خاصی ندارد .

مهم این استکه دعای اختراعی را به شارع مقدس نسبت ندهد . یعنی قصد ورود نکند .!«ادخال مالیس فی الدین»

8- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَيُّوبَ عَنْ أَبَانٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ الْفَضْلِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْقُنُوتِ وَ مَا يُقَالُ فِيهِ فَقَالَ مَا قَضَى اللَّهُ عَلَى لِسَانِكَ وَ لَا أَعْلَمُ لَهُ شَيْئاً مُوَقَّتاً.» 

 کافی 3/340   {   خبر صحیح الاسناد }

مفضل از امام صادق ع سوال کرد در قنوت نماز ( چه دعایی بگوید) حضرت فرمود هرچه بر زبانت جاری شود

در این خصوص من چیز خاص ومعینی سراغ ندارم .

شما در فقه با این مساله مواجه می شوید که بعضا فرموده اند ؛ دعاهای بین تکبیرات نماز میت چیز معیّنی ندارد .

چیزی که باید رعایت شود در نقل ادعیه ماثوره است . تصرف در الفاظ آنها و انتسابش به معصوم جایز نیست

مگر نقل به معنا باشد که حضرات ع خود راضی هستند . به روایت ذیل دقت کنید :

چرا که در خبر صحیح فرمود :

مَنْ كَذَبَ عَلَىَّ مُتَعَمِّدًا فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ »

پس اگر دعا ، اختراع فی المجلس داعی است بدون انتساب به معصومین ع اشکالی ندارد .

در خبری دیگر دارند؛ وقتی نمازگزاری قطعه ای دعا در نماز اختراع کرد رسول الله ص آنرا تائید کرد :

799 - حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ عَنْ مَالِكٍ عَنْ نُعَيْمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمُجْمِرِ عَنْ عَلِىِّ بْنِ يَحْيَى بْنِ خَلاَّدٍ الزُّرَقِىِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ رِفَاعَةَ بْنِ رَافِعٍ الزُّرَقِىِّ قَالَ كُنَّا يَوْمًا نُصَلِّى وَرَاءَ النَّبِىِّ - ص - فَلَمَّا رَفَعَ رَأْسَهُ مِنَ الرَّكْعَةِ قَالَ « سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ »  قَالَ رَجُلٌ وَرَاءَهُ رَبَّنَا وَلَكَ الْحَمْدُ ، حَمْدًا كَثِيرًا طَيِّبًا مُبَارَكًا فِيهِ ، فَلَمَّا انْصَرَفَ قَالَ « مَنِ الْمُتَكَلِّمُ » . قَالَ أَنَا .

قَالَ « رَأَيْتُ بِضْعَةً وَثَلاَثِينَ مَلَكًا يَبْتَدِرُونَهَا ، أَيُّهُمْ يَكْتُبُهَا أَوَّلُ »  رواه البخاری

هرگاه رسول الله سمع الله لمن حمده می گفت آن شخص عرب پشت سرش می گفت " ربنا ولک الحمد " ...

حضرت گفت من سی وچند فرشته دیدم که شتاب می کردند کدام یک این کلمات را اول بنویسند .

قال ابن حجر :

وَاسْتُدِلَّ بِهِ عَلَى جَوَازِ إِحْدَاثِ ذِكْرٍ فِي الصَّلَاةِ غَيْرِ مَأْثُورٍ إِذا كَانَ غير مُخَالف للمأثور وَعَلَى جَوَازِ رَفْعِ الصَّوْتِ بِالذِّكْرِ مَا لَمْ يُشَوِّشْ عَلَى مَنْ مَعَهُ »  فتح الباری 2/287

 گیریم که اختراع دعا فی نفسه اشکالی ندارد لیکن باید در چارچوب شرعیات باشد .شما به این آیه بنگرید :

" ورهبانیة ابتدعوها ما کتبنا ها علیهم الا ابتغاء رضوان الله فما رعوها حق رعایتها " 27 حدید

عده ای رهبانیت را پیشه ساختند در حالی که ما بر اونها مقرر نکرده بودیم .در این حرکت قصدشان رضایت خدا بود ولیکن باز آن گونه که باید وشاید رعایت رهبانیت اختراعی خودشان را هم نکردند .

اشکال وارده در اینجا بر عدم رعایت ضوابط رهبانیت اختراعی خودشون بود ونه اصل اختراع .

اقول : بدعت را دو گونه گفته اند : ممدوح ومذموم

در ممدوحات لازم است نگوید این را شارع فرموده والا دروغ محسوب شود .با این وصف بدعت ممدوحه فی نفسه اشکال شرعی ندارد . یعنی حرام نیست . هرچند که سزاوارتر است از چنین بدعتی هم اجتناب شود .

واما بعد :  تصرف در الفاظ دعای ماثوره

 به استناد دعای غریق که از امام صادق ع  نقل کرده اند تصرف در دعای ماثوره جایز نیست زیرا دیگر ماثور نیست

نص دعای غریق که شیخ صدوق در کمال الدین خودش 2/352 ح 50 با سند ضعیف نقل کرده چنین است

50- وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ وَجَدْتُ بِخَطِّ جَبْرَئِيلَ بْنِ أَحْمَدَ حَدَّثَنِي الْعُبَيْدِيُّ مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى عَنْ يُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ‏

قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع‏ سَتُصِيبُكُمْ شُبْهَةٌ فَتَبْقَوْنَ بِلَا عَلَمٍ يُرَى وَ لَا إِمَامٍ هُدًى وَ لَا يَنْجُو مِنْهَا إِلَّا مَنْ دَعَا بِدُعَاءِ الْغَرِيقِ قُلْتُ كَيْفَ دُعَاءُ الْغَرِيقِ قَالَ يَقُولُ يَا اللَّهُ يَا رَحْمَانُ يَا رَحِيمُ يَا مُقَلِّبَ‏ الْقُلُوبِ‏ ثَبِّتْ قَلْبِي عَلَى دِينِكَ فَقُلْتُ يَا اللَّهُ يَا رَحْمَانُ يَا رَحِيمُ يَا مُقَلِّبَ‏ الْقُلُوبِ‏ وَ الْأَبْصَارِ ثَبِّتْ قَلْبِي عَلَى دِينِكَ قَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ مُقَلِّبُ‏ الْقُلُوبِ‏ وَ الْأَبْصَارِ وَ لَكِنْ قُلْ كَمَا أَقُولُ لَكَ يَا مُقَلِّبَ‏ الْقُلُوبِ‏ ثَبِّتْ قَلْبِي عَلَى دِينِكَ‏  »

نکته بررسی سندی : بهذا الاسناد ؛ اولین نفر از مشایخ صدوق است « المظفر بن جعفر بن المظفر العلوی »است که توثیق ویا تضعیف ندارد . (  رک : معجم خوئی 12433 )

محمد بن مسعود عیاشی است . « ثقة ، صدوق وکان یروی عن الضعفاء کثیرا ً »  معجم 11795

محمد بن عیسی العبیدی در معجم خوئی 11540 است :

 اختلف علماء نا فی شانه . قال الطوسی : انه ضعیف . غالی است .

ابن الولید از مشایخ صدوق در حق او فرموده : ما تفرد به محمد بن عیسی من کتب یونس . وحدیثه لا یعتمد علیه .

والاقوی عندی قبول حدیثه »    خلاصه الاقوال حلی

واما کلینی در کافی خبر عبد الرحیم قصیر را چنین نقل کرده که حضرت صادق ع از اختراع دعا ممانعت کرده اند .

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ زِيَادٍ الْقَنْدِيِّ عَنْ عَبْدِ الرَّحِيمِ الْقَصِيرِ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ إِنِّي اخْتَرَعْتُ دُعَاءً قَالَ دَعْنِي‏ مِنِ‏ اخْتِرَاعِكَ‏ ... »  کافی کلینی 3/476

باب صلاة الحوائج .  علامه مجلسی این خبر را « مجهول » می داند .    مراة العقول 15/ 460

محمد تقی مجلسی در روضة المتقین فی شرح فقیه می گوید :
«فقال دعني‏ من‏ اختراعك‏» يدل ظاهرا على النهي عن اختراع الدعاء

 و حمل على الكراهة لعموم الأمر بالدعاء »2/818

در اینجا به بحث تسامح وتساهل فی باب ادلة السنن می پردازیم :

برخی از علماء گویند روایات باب مستحبات نیازی به بررسی سندی  نداشته ومی توان در عمل به نوافل به اخبار ضعیف  عمل کرد .

حالیه سوال اینجاست چنین امری مخرب دین نیست ؟ عبادات مستحبی نیاز به سند صحیح ندارد؟

اقول : اگر قرار باشد به اخبار ضعیف عمل کنیم یقینا اساس دین در معرض خطر ورود خرافات، بدعتها واکاذیب

می شود . هرکسی به دلخواه خودش مناسکی اختراع می کند . سیره متصوفه وعرفا مبیّن همین قضیه است

البته قبول داریم که عده ی زیادی از علما با قاعده تسامح در ادله سنن موافق هستند لیکن ما نظر خودرا گوئیم.

عده ای از بزرگان فقهاء اسلامی هم با رای ما هم خط هستند .

 بدلیل اصل تحذیر باید جلوی ورود بدعت ها گرفت والا سنگ روی سنگ بند نمی شود .

 سید محمد صاحب مدارک می فرماید :

« لان الاستحباب حکم شرعی فیتوقف علی الدلیل الشرعی کسائر الاحکام »  مدارک 1/13

موافقین قاعده تسامح به حدیث مشهور  « من بلغه   »  استناد می کنند که آن هم محل حرف است .

ثواب من‏ بلغه‏ ثواب شي‏ء فعمل به طلبا لذلك الثواب‏

1 أَحْمَدُ بْنُ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِيُّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ النَّضْرِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ‏ بَلَغَهُ‏ عَنِ النَّبِيِّ ص شَيْ‏ءٌ فِيهِ الثَّوَابُ فَفَعَلَ ذَلِكَ طَلَبَ قَوْلِ النَّبِيِّ ص كَانَ لَهُ ذَلِكَ الثَّوَابُ وَ إِنْ كَانَ النَّبِيُّ ص لَمْ يَقُلْهُ.

2 وَ عَنْهُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ‏ بَلَغَهُ‏ عَنِ النَّبِيِّ ص شَيْ‏ءٌ مِنَ الثَّوَابِ فَعَمِلَهُ كَانَ أَجْرُ ذَلِكَ لَهُ وَ إِنْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص لَمْ يَقُلْهُ.   محاسن برقی  1/25

شیخ انصاری فرموده منظور از این خبر اعطای ثواب است که خواست خداست .ثواب مترتب بر انقیاد داعی است.

همینکه شخص منقاد رسول الله ص بوده وبا عمل خودش تسلیمش را نشان می دهد مستحق ثواب است .

پس اگر هم شارع نگفته باشد به ثواب خودش می رسد . یعنی ملاک حسن فاعلی است .یعنی طرف مخلص است

در مقابل عده ای گویند نوع عمل باید مطابق به حدیث صحیح باشد والا در دین هرج و مرج پدید آید .

درواقع حسن فعلی متلقاه من الشارع است .که سد الباب بدعتگزاری می گردد .

اهل سنت هم در این مورد مختلف الرای هستند . برخی موافق ما وعده ای مخالف .

مالک گوید : عمل به حدیث مرسل افراد ثقه جایز است .

افرادی هم از جمله ابن حزم و بخاری ومسلم و .... گویند حدیث من بلغ صحت ندارد .( خلاف مذهب تشیع است)

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ سَمِعَ شَيْئاً مِنَ الثَّوَابِ عَلَى شَيْ‏ءٍ فَصَنَعَهُ‏ كَانَ‏ لَهُ وَ إِنْ لَمْ يَكُنْ عَلَى مَا بَلَغَهُ. : کافی 2/87( صحیح)

دقت کنید ؛ قبول این اعمال از سر لطف وکرم خداست .

اسئلکم الدعاء

من الله التوفیق