ایقاظ النائم

« بسم الله الرحمن الرحیم »

قال الله تعالی : " تعاونوا علی البر والتقوی "     مائده  2

عنوان مقاله : هل یجوز[  هل یجب  ]  ایقاظ النائم للصلاة ؟ وهل  انّ هذا الوجوب یقع علی الوالدین مثلاً ؟

آیا بیدار کردن شخص خوابیده ؛ برای نماز خواندن جایز ویا واجب است  ؟

فقهاء عظام شیعه می فرمایند :" لا یجب ایقاظ من هو نائم فی تمام الوقت"  

شخص خوابیده بنا بر حدیث« رفع القلم » که از طریق خاصه وعامه رسیده , تا بیدار نشده تکلیفی ندارد .

الایقاظ فی اللغة : اذا نَبّهَهُ من نَومِهِ " .  نویسندگان دایرة المعرف فقهی در باب احکام بیدار کردن دیگران از خواب می گویند:

الْحُكْمُ الإِْجْمَالِيُّ :

2 - تَرِدُ عَلَى الإِْيقَاظِ الأَْحْكَامُ الشَّرْعِيَّةُ التَّالِيَةُ : - فَيَكُونُ فَرْضًا ، إِذَا تَرَتَّبَ عَلَى نَوْمِهِ تَرْكُ فَرْضٍ . أَوْ كَانَ فِي تَرْكِهِ تَعْرِيضُ حَيَاتِهِ لِخَطَرٍ مُحَقَّقٍ .

- وَقَدْ يَكُونُ وَاجِبًا ، إِذَا كَانَ يَغْلِبُ عَلَى الظَّنِّ أَنَّ تَرْكَهُ نَائِمًا قَدْ يُعَرِّضُهُ لِخَطَرٍ ، أَوْ يَغْلِبُ عَلَى الظَّنِّ أَنَّ تَرْكَهُ يُفَوِّتُ فَرْضًا عَلَيْهِ إِنْ نَامَ بَعْدَ دُخُول الْوَقْتِ .

- وَقَدْ يَكُونُ حَرَامًا ، كَمَا لَوْ كَانَ فِي إِيقَاظِهِ ضَرَرٌ مُحَقَّقٌ ، كَالْمَرِيضِ إِذَا نَهَى الطَّبِيبُ عَنْ إِيقَاظِهِ .

فَإِنَّ الأَْصْل كَرَاهَةُ إِيقَاظِ النَّائِمِ لِمَا فِيهِ مِنَ الإِْيذَاءِ

مِنْ مَوَاطِنِ الْبَحْثِ :

3 - يَذْكُرُ الْفُقَهَاءُ حُكْمَ الإِْيقَاظِ فِي كِتَابِ الصَّلاَةِ ، حِينَ الْكَلاَمِ عَلَى أَوْقَاتِهَا ، بِمُنَاسَبَةِ التَّعَرُّضِ لِكَرَاهَةِ النَّوْمِ قَبْل الصَّلاَةِ خَوْفَ تَضْيِيعِهَا بِخُرُوجِ الْوَقْتِ .

ج7 ص 220

علمای عامه در این خصوص نظرات متفاوتی دارند.

 شیخ المرداوی فقیه حنبلی در « الانصاف » 3 نظریه را بیان میکند:

أَمَّا النَّائِمُ : فَتَجِبُ الصَّلَاةُ عَلَيْهِ إجْمَاعًا .

وَيَجِبُ إعْلَامُهُ إذَا ضَاقَ الْوَقْتُ ، عَلَى الصَّحِيحِ ، جَزَمَ بِهِ أَبُو الْخَطَّابِ فِي التَّمْهِيدِ .

وَقِيلَ : لَا يَجِبُ إعْلَامُهُ .

وَقِيلَ : يَجِبُ وَلَوْ لَمْ يَضِقْ الْوَقْتُ ، بَلْ بِمُجَرَّدِ دُخُولِهِ .   2/116

شیخ محی الدین النووی شافعی مذهب در « المجموع » گوید :

(الرابعة) يستحب ايقاظ النائم للصلاة لاسيما ان ضاق وقتها لقوله تعالي (وتعاونوا علي البر والتقوى) ولحديث عائشة رضى الله عنها قالت " كان رسول الله صلي الله عليه سلم يصلى صلاته من الليل وأنا معترضة بين يديه فإذا بقى الوتر أيقظني فأوترت »  3/74وکتاب الام 1/198

ودر روضة الطا لبین گوید:

(تنبيه) يسن إيقاظ النائم للصلاة إن علم أنه غير متعد بنومه أو جهل حاله، فإن علم تعديه بنومه كأن علم أنه نام في الوقت مع علمه أنه لا يستيقظ في الوقت، وجب. »   1/142

این گروه از اهل سنت  با استناد به عمل پیغمبر ص در بیدار کردن عایشه برای نماز شب خواندن؛ گویند وقتی بیدار کردن دیگری برای نماز مستحبی جایز باشد بطریق اولی برای نماز واجب مستحب است . ودر ضیق وقت , واجب .

2310 - حدثنا أبو بكر بن إسحاق ، وأبو محمد بن موسى قالا : أنبأ محمد بن أيوب ، ثنا أبو الوليد الطيالسي ، وموسى بن إسماعيل ، قالا : ثنا حماد بن سلمة ، عن حماد ، عن إبراهيم ، عن الأسود ، عن عائشة رضي الله عنها ، عن النبي صلى الله عليه وسلم قال : « رفع القلم عن ثلاثة ؛ الصبي حتى يحتلم ، وعن المعتوه  حتى يفيق ، وعن النائم حتى يستيقظ » « هذا حديث صحيح على شرط مسلم ولم يخرجاه »  مستدرک 5/459

احمد بن حنبل در مسند از علی ع نقل کند :

896 - حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ أَنْبَأَنَا يُونُسُ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ عَلِيٍّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ

سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ص يَقُولُ رُفِعَ الْقَلَمُ عَنْ ثَلَاثَةٍ عَنْ الصَّغِيرِ حَتَّى يَبْلُغَ وَعَنْ النَّائِمِ حَتَّى يَسْتَيْقِظَ وَعَنْ الْمُصَابِ حَتَّى يُكْشَفَ عنهُ »2/402

ابن ماجه قزوینی در سنن همین حدیث را از طریق عایشه نقل کرده و ناصر اللبانی هم آنرا تصحیح کرده است :

2041 - حدثنا أبو بكر بن أبي شيبة . حدثنا يزيد بن هارون . ح و حدثنا محمد بن خالد بن خداش و محمد بن يحيى . قالا حدثنا عبد الرحمن بن مهدي . حدثنا حماد بن سلمة عن حماد عن إبراهيم عن الأسود عن عائشة

: - أن رسول الله صلى الله عليه و سلم قال ( رفع القلم عن ثلاثة عن النائم حتى يستيقظ . وعن الصغير حتى يكبر . وعن المجنون حتى يعقل أو يفيق )

قال أبو بكر في حديثه ( وعن المبتلى حتى يبرأ ) .

قال الشيخ الألباني : صحيح   »   1/658

حدیث رفع قلم در سه مورد از زبان پیغمبر ص در « فقه الرضا » ابن بابویه قمی ص310وارد شده است .

معنای رفع قلم را ابن حجر عسقلانی در « سبل السلام» 3/180 چنین گوید :

وَالْمُرَادُ بِرَفْعِ الْقَلَمِ عَدَمُ الْمُؤَاخَذَةِ لَا قَلَمُ الثَّوَابِ »

نکته : حدیث رفع قلم دو گونه است :یکم : رفع تکلیف از مکلفان که 9 مورد است ؛ بدین شرح:

[ 9380 ] 2 ـ محمد بن علي بن الحسين قال : قال النبي ( صلى الله عليه وآله ) : وضع عن امتي تسعة أشياء : السهو ، والخطأ ، والنسيان ، وما اكرهوا عليه ، وما لا يعلمون ، وما لا يطيقون ، والطيرة ، والحسد ، والتفكر في الوسوسة في الخلق ما لم ينطق الانسان بشفة »وسایل الشیعه 7/294

ودوم : رفع قلم از3 گروهِ مکلفان است که در فوق آوردیم .

ابن حجر عسقلانی در فتح الباری بشرح صحیح البخاری گوید :

وَفِيهِ اِسْتِحْبَاب إِيقَاظ النَّائِم لِإِدْرَاكِ الصَّلَاة ، وَلَا يَخْتَصّ ذَلِكَ بِالْمَفْرُوضَةِ وَلَا بِخَشْيَةِ خُرُوج الْوَقْت بَلْ يُشْرَع ذَلِكَ لِإِدْرَاكِ الْجَمَاعَة وَإِدْرَاك أَوَّل الْوَقْت وَغَيْر ذَلِكَ مِنْ الْمَنْدُوبَات ، قَالَ الْقُرْطُبِيّ : وَلَا يَبْعُد أَنْ يُقَال إِنَّهُ وَاجِب فِي الْوَاجِب مَنْدُوب فِي الْمَنْدُوب ، لِأَنَّ النَّائِم وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مُكَلَّفًا لَكِنْ مَانِعه سَرِيع الزَّوَال ، فَهُوَ كَالْغَافِلِ ، وَتَنْبِيه الْغَافِل وَاجِب »  2/406

برادران اهل سنت در خبر دیگری چنین گویند :

" کان النبی ص یُصلی فی اللیل فاذا ارادَ ان یوتِرَ اَیقظَ اهله ُ "

از فقیهی سوال کردند :هل یجوز ایقاظ النایم للصلاة او لموعد معین ؛ مع اَنه لم یامر احداً بایقاظه ؟

الجواب : یجوز اذا کان راضیاً . در صورت که راضی باشد ؛ اشکالی ندارد .

مقدس اردبیلی در مجمع 2/179 در بحث جایز بودن تکرار فصول اذان می گوید :
" مستحب است تکرار فصول اذان لارادة الجماعة واِخبار الناسی ، والنیام فیدل علی جواز ایقاظ النائم للصلاة "

اقول : شیخ حر عاملی در وسایل الشیعه ج4 ص 641 باب 18 می نویسد :

" باب استحباب رفع الصوت بالاذان فی المنزل " از جمله استحباب اذان گفتن با صدای بلند در منزل چنین استنباط شود که بیدار کردن دیگری که در خواب است جایز می باشد . البته با دو شرط حرام میشود :

یکی در صورتی که صدای بلند ایذاء مسلمان باشد . ودیگری با نهی  نائم . یعنی بگوید راضی نیستم مرا بیدار کنید ! البته این شرط دوم را بعض اهل سنت قبول ندارند ومی گویند :

« يجب عليك إيقاظ من ينام عندك لصلاة الفجر؛ لأن هذا من باب الأمر بالمعروف، فإن لم يمتثل فالواجب إخراجه من البيت؛ لأن ذلك من تمام إنكار المنكر»   فتاوی اللجنة الدائمة للبحوث 15/5

یعنی بر تو واجب است که برای نماز صبح مهمان خودت راهم بیدار کنی واگر ناراحت میشود وعصبانی , اورا بیرون کن .

در مجموعه استفتائات ایت الله سیستانی طی سوال 1399 پرسش شد :

« هل یجب علی ایقاظ اصدقائی عند نهوضی لصلاة الصبح ؟

الجواب : لا یجب .        ص 359

ابن عابدین - حنفی مسلک-  در حاشیه رد المختار گوید :

" فرع لا یجب انتباه النائم فی اول الوقت ؛ ویجب اذا ضاق الوقت . "     1/386

البکری دمیراطی هم در « اعانة الطالبین » می نویسد :

(تنبيه) يُسِنُ إيقاظ النائم للصلاة إن علم أنه غير متعد بنومه أو جهل حاله، فإن علم تعديه بنومه كأن علم أنه نام في الوقت مع علمه أنه لا يستيقظ في الوقت، وجب.»    1/142

وخالف فی ذلک جماعة من الشافعیة .

در سوالی از محقق کرکی شارح قواعد علامه حلی چنین نقل شده است : مسالة :

" انتباه النائم للصلاة هل یجوز ام لا ؟     الجواب :    یجوز .         رسایل کرکی 2/297

اقول : گویند ، اگر شخص قبل از وقت بخوابد وبداند که برای نماز بیدار نمیشود اشکالی ندارد ( مثل نماز صبح )

ولی با دخول وقت وخوابیدن واطمینان از بیدار نشدن , فعل حرام بجا آورده زیرا سبک شمردن نماز است . کما قال الله تعالی:

" فخلف من بعدهم خلف اضاعوا الصلاة واتبعوا الشهوات فسوف یلقون غیّا "    مریم 59

سوال : آیا فراهم کردن وسایل بیدار کردن برای نماز صبح ؛ مثل ساعت ویا وکیل کردن دیگران برای بیدار کردن ؛ واجب است؟

جواب : از نظر فقه شیعی خیر . زیرا شخص خوابیده تکلیفی ندارد . ولی از منظر بعض اهل سنت , چنین کاری واجب است .

گویند : وعلیک ان تتخذ الاسباب اللازمة التی تعینک علی الاستیقاظ لصلاة الفجر فی وقتها ؛ کالاستعانة ببعض الاهل او وضع

المنبهات او غیر ذلک "   برگرفته از سایتهای اهل سنت

مستند ایشان دو آیه از قران است : اول –" وامر اهلک بالصلاة واصطبر علیها "    طه 132

  دوم –" ان الصلاة کانت علی المومنین کتاباً موقوتاً "   نساء 103

«الذي يتعمد النوم عن الصلاة ويوقظ لها من نومه مرارًا ويتركها عمدًا أو يصليها إذا استيقظ في غير وقتها في حكم من يتركها عمدًا، وكذا من يتعمد النوم عن أدائها في وقتها دون الأخذ بأسباب يقظته لها في وقتها »  فتاوی اللجنة الدائمة للبحوث 7/478

محمود آلوسی در تفسیر آیه 132 طه می گوید : " والظاهر ان المراد بالصلاة الصلوات المفروضة ویؤمر بادائها الصبی واِن لم تجب علیه لیعتاد ذلک فقد روی ابوداود باسناد حسن مرفوعاً « مُروا اولادکم بالصلاة وهم ابناء سبع سنین واضربوهم علیها وهو ابناء عشر سنین وفرّقوا بینهم فی المضاجع »       تفسیر روح المعانی 8/592

یعنی فرزندان خودتان را به نماز خواندن امر کنید از 7 سالگی ؛ وقتی 10ساله بودند ونماز نخواندند , آنها را تعزیر کنید

( مثلاً با چوب مسواک به آنها بزنید . تعزیر از باب تعظیم وبزرگداشت شخصیت شخص است ونه خرد کردن او"عزروه" ) وجای خواب آنها را از هم جدا سازید . ( فرزندان در 10سالگی نباید با هم زیر یک لحاف بخوابند ) .

494 - حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى - يَعْنِى ابْنَ الطَّبَّاعِ - حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ الرَّبِيعِ بْنِ سَبْرَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ قَالَ قَالَ النَّبِىُّ -ص- « مُرُوا الصَّبِىَّ بِالصَّلاَةِ إِذَا بَلَغَ سَبْعَ سِنِينَ وَإِذَا بَلَغَ عَشْرَ سِنِينَ فَاضْرِبُوهُ عَلَيْهَا ».  سنن ابی داود 1/185

- حَدَّثَنَا مُؤَمَّلُ بْنُ هِشَامٍ - يَعْنِى الْيَشْكُرِىَّ - حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ عَنْ سَوَّارٍ أَبِى حَمْزَةَ - قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَهُوَ سَوَّارُ بْنُ دَاوُدَ أَبُو حَمْزَةَ الْمُزَنِىُّ الصَّيْرَفِىُّ - عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ  « مُرُوا أَوْلاَدَكُمْ بِالصَّلاَةِ وَهُمْ أَبْنَاءُ سَبْعِ سِنِينَ وَاضْرِبُوهُمْ عَلَيْهَا وَهُمْ أَبْنَاءُ عَشْرِ سِنِينَ وَفَرِّقُوا بَيْنَهُمْ فِى الْمَضَاجِعِ ». : قال اللبانی :حسن صحيح .    ( مدرک قبل )ودر سنن الدار قطنی 1/237

علامه حلی هم در تذکرة الفقهاء ج 1ص183 این حدیث نبوی ومشابه آنرا از امام صادق ع مرسلاً نقل کرده اند .

مقاتل بن سلیمان هم در تفسیر مقاتل ج3 ص 47 گوید : « وامر اهلک یعنی قومک بالصلاة کقوله :

" واذکر فی الکتاب اسماعیل انه کان صادق الوعد وکان رسولا نبیا * وکان یامر اهله بالصلاة والزکوة *    مریم 54-55

شیخ عبد الله بن محمد البصری در خصوص آیه " وامر اهلک بالصلاة " می گوید :

«واعلموا أنه لا يحل لرجل يؤمن بالله واليوم الآخر أن يترك أولاده وراءه نائمين أو يلعبون، دون أن يوقظهم للصلاة ويأمرهم بها؛ فإن هذا من خيانة الأمانة وقِلَّة الديانة»

اقول : پیغمبر ص فرمود: " کلکم الراع وکلکم مسؤل عن رعیته [...] والرجل راعٍ فی اَهلِهِ  " رواه البخاری ومسلم .

 

وَالرَّجُلُ رَاعٍ عَلَى أَهْلِ بَيْتِهِ وَهُوَ مَسْئُولٌ عَنْهُمْ وَالْمَرْأَةُ رَاعِيَةٌ عَلَى بَيْتِ بَعْلِهَا وَوَلَدِهِ وَهِىَ مَسْئُولَةٌ عَنْهُمْ» ح 4828 مسلم

نکته : راهنمائی کردن  دیگران برای کار خیر وسبب  عبادت شدن , شراکت در اجر آن است .

قال النبی ص: " الدال على الخير له كأجر فاعله "

 قلت : و إسناده صحيح على شرط الشيخين ، و قد أخرجه مسلم .

( السلسلة الصحیحة – ناصر اللبانی  2/404)

در خاتمه مراتب انذار را از قران کریم بیاوریم :

اول – خانواده"وامر اهلک بالصلاة" 132 طه   

  دوم-   اقربا وفامیل :" وانذر عشیرتک الاقربین "  شعراء 214

سوم – همشهریان : " لتنذر ام القری ومن حولها "    شوری 7

  چهارم – تمام عالم: وما ارسلناک الا کافة للناس"سبا 28

 

مکتب القران فجر بروجرد – محمد رضا فروزان   بتاریخ 10/12/1390

09369319570