حرمت خوردن خرچنگ
قال الله تعالی : " یا ایها الرسل کلوا من الطیبات واعملوا صالحاً انی بما تعملون علیم"
مومنون 51
" وکلوا مما رزقکم الله حلالاً طیباً واتقواالله الذی انتم به مومنون" مائده 88
« حرمت خوردن خرچنگ »
در مکتب اسلام بر روی غذا ی حلال وطیب سفارشهای فراوان شده است .
دو آیه فوق ودیگر آیات مشابه ، صراحت بر این دارند که مسلمان باید از روزی های پاک وحلال استفاده کرده تا اثر آنرا در زندگی وحیات معنوی خویش مشاهده کند .
خداوند تبارک وتعالی به رسولان دستور میدهد که از روزی حلال وپاکیزه ارتزاق کنید تا صالح بگردید .
( دقت کنید ؛ حلال بودن وپاکیزه بودن دو مقوله جداگانه هستند).
مفهموم مخالف آیه چنین است که حلال نخوردن مساوی نا صالح
بودن است . در واقع ریشه ی تمام معاصی وانحرافات اخلاقی از لقمه ی حرام سر چشمه میگیرد . بتجربه هم ثابت شده ؛ اثر یک لقمه ی حرام مسیر زندگی شخصی را عوض کرده واز اوج عزت به قعر ذلت کشانده است .خداوند فرمود : " فلینظر الانسان الی طعامه " انسان در غذای خود بنگرد .( مهم از کجا آمدن است ) عبس 24
در اهمیت این موضوع همان بس که اصحاب کهف وقتی از خواب بیدار شده ودوست خود را بدنبال تهیه طعام فرستادند ؛ به او سفارش کردند که :
" فلینظر ایها ازکی طعاماً " بنگر کدام غذا پاکیزه تر است آنرا خریداری کن ! کهف 19
( واین درسی برای همه ماست که در راههای کسب در آمد خود دقت کافی را مبذول داریم . ) .
شخصی بخدمت رسول الله ص رسیده وعرض کرد ؛ دوست دارم دعایم مستجاب شود
فرمود : " طهّر مَاکلتکَ ولا تُدخِل بَطنَکَ الحرام " وسائل الشیعه 7/145
غذای پاکیزه وحلال بخور واز حرام اجتناب کن .!
جای بسی تاسف است که در بازار مسلمین غذاهای حرام بفروش رسیده وبعض افراد هم بر آن افتخار کنند .
یکی از کتب فقهی که بسیار کاربردی بوده ودر زندگی روزمره همه با آن سر وکار دارند , بحث« اطعمه واشربه» است . چه چیزی حلال است وچه حرام .
موجودات رابه سه قسمت تقسیم کنیم :اول - برّی ؛ هر آنچه در خشکی زیست کند
دوم – بحری ؛ آبزیان سوم – جوّی ؛ پرندگان
دو زیستان مشترکند بین برّی وبحری ؛ هیچکدام از دو زیستان ؛ در مکتب اهل البیت
حلال نیستند ،مثل ، تمساح ؛ لاک پشت ؛ خر چنگ ؛ قور باغه ووزغ و.......
ودر مکتب اهل سنت ، تفصیل دارند .
ما در این نوشتار در صدد بیان حکم خرچنگ وصدف – حلزون – هستیم .
ولی اشاره مختصری به کلیات سه قسمت می کنیم .
حیوانات بریّ:
از حیوانات برّی – خشکی – فقط 6نوع حلالند ومابقی حرام .
گاو( اهلی ووحشی ) ؛گوسفند ؛ بز ( اهلی ووحشی) ؛ شتر ؛ اسب والاغ ( اهلی ووحشی)
گوزن و آهو و مشابه اینها که در زیر مجموعه ی بز کوهی جای بگیرند , آنها هم حلال هستند .
خرگوش در مکتب شیعه حرام ودر فقه سنیان حلال است .قال فی المغنی : " والارنب مباحة " 11/71
بعض فقهاء شیعه هم خوردن خرگوش را مباح می دانند .
شیر و تخم هر حیوانی تابع خود حیوان است .حیوان جلّال- نجاستخوار- حرام-عارضی- است .
حیوان موطوءة هم احکامی خاص دارد که دو قسم است : ماکول ومرکوب .حیوانی هم که از شیر خوک استفاده کرده وپرورش یافته باشد ؛ خودش واولادش ؛ حرامٌ .
تمام محرمات در حال اضطرار ؛ حلال میشوند . " فمن اضطر غیر باغ ولا عاد فلا اثم علیه"
بقره 173
حشرات بر اساس قاعده « ویُحرّم ُعلیهمُ الخبائث » اعراف 157؛ حرمت اکل دارند .
قاعده : "کلما یحرم فی البر یحرم مثله فی البحر والماء " مستند الشیعة فاضل نراقی 15/69
پرندگان :
از پرندگان ؛ آنهائی که با ل زدنشان –دفیفشان- بیشتر از عدم با ل زدن-صفیفشان- باشد ؛ حلال اند . علائم دیگری هم دارند که میتوانید به کتب فقهی مراجعه کنید . از باب وفور گوئیم ؛ تمام انواع کلاغها از هر نوع
( شیخ بهائی کلاغ مزرعه را حلال داند )
حرام هستند . سفید ؛ سیاه ؛ ابلق و....خانواده کبوترو گنجشک حلال هستند . با شرط صید حلال.
نکته : شکار پرندگان حلال گوشت ، مثل کبوتر وگنجشک با وسایلی شبیه فلاخن ؛ حرام است .
سید محسن حکیم وآیت الله بروجردی و... شکار با تفنگ ساچمه ای را حلال نمی دانند .
رک : رساله محشی بروجردی ص544
حیوانات بحری :
مالک هر آنچه از آب بیرون آید ؛ حلال داند . مثل تمساح ؛ لاک پشت و خرچنگ و...
مستند او هم آیه " احل لکم صید البحر وطعامه " مائده 96 است .
ابن قدامه از او نقل کند : " وقال مالک کل ما فی البحر مباح لعموم قوله تعالی "احل لکم صید البحر وطعامه " مائده 96
زمخشری در کشاف ذیل آیه احل لکم صید البحر گوید :
" احل لکم الانتفاع بجمیع ما یصاد فی البحر " واز ابی لیلی هم نقل کند که گفت:
« جمیع ما یصاد منه » هر آنچه از دریا صید شود ؛ حلال است . 1/680
سید محمود آلوسی هم در روح المعانی از ابی حنیفه پیروی کرده وتمام ماهیان را مباح داند . کما قال :
" وهو السمک عندنا " 4/29
ابی حنیفه گوید : لا یباح الا السمک " فقط ماهیان حلالند؛ با فلس وبدون فلس .
صرف نام ماهی داشتن کفایت میکند ؛ چه دارای فلس باشد وچه نباشد . مثل ؛مارماهی. المغنی 11/84
قال ابن قدامه : کل ما یعیش فی البر من الدواب البحر لا یحل بغیر ذکاة کطیر الماء والسلحفاة وکلب الماء الا ما لا دم فیه کالسرطان فانه یباح بغیر ذکاة " المغنی11/83
یعنی ، لاک پشت با ذبح شرعی حلال میشود وحیواناتی که خون ندارند مثل خرچنگ نیازی به ذکاة – راه حلال کردن – ندارند . ودر باب سگ آبی هم که قائل بر حلیت هستند " وکلب الماء مباح " از حیوانات بری ؛ سوسمار وکفتار راهم حلال گویند. المغنی 11/81
لیکن در مکتب شیعه ، از حیوانات بحری – آبزیان _ فقط ، ماهی حلال است وآنهم از نوع فلس دارش .
بدون فلس ، ولو ماهی نامیده شود ، حلال نیست .
قال المغنیة : " اتفقوا بشهادة صاحب المسالک علی ان کل حیوان بحری – غیر السمک – لا یحل اَکلهِ , حتی ولو کان له فلس ؛ ... وایضاً اتفقوا ان السمک الذی له فلس حلال اَکلهِ ... واختلفوا فی السمک الذی لا فلس له، وذهب الاکثر الی تحریمه ...
مستند فقهاء خبر محمد بن مسلم از امامین صادقین ع است ؛ محمد بن مسلم سوال کرد
خوردن ماهی که فلس ( قشر ) ندارد چگونه است ؟ فرمودند :
" کُل ما له قشر من السمک ؛ وما کان لیس له قشر فلا تاکله " فقه امام صادق ع 4/371
یعنی ، فقط ماهی ّ که دارای فلس باشد ؛ حلال است .
اقول : چرا فرمود ماهی قشر دار ؟ برای اینکه تمساح از حکم خارج شود .!
در زبان قران به سمک ( ماهی ) حوت اطلاق شده است .
تعریف ماهی هم در لسان عامیانه مشخص است . طبعاً عامه مردم به تمساح ولاک پشت ، ماهی نمی گویند . بنا براین از آبزیان ؛ تنها ماهیان وفلس دار آن حلال است که با شرایط درست صید ؛ خوردن آن بدون اشکال است . وشرط آن اینست که باید از آب زنده گرفته شده ودر خارج آب جان بدهد ، نیازی نیست که حتماً در خشکی باشد ؛ اگر داخل قایق وکشتی هم بمیرد ؛ حلال است . اگر داخل تور ودر میان آب بمیرد ؛ آنهم حرام است . مسلمان بودن شرط صحت صید نیست ؛ ولی احراز اینکه در بیرون آب مرده باشد ؛ لازم است .
قال فی مختصر النافع : " ولا یؤ کل السُلحفاة ، ولا الضِفادع ولا السَرَطان " ص231
خوردن لاک پشت وقورباغه – وزغ – وخرچنگ حرام است .
قال فی الشرایع : " ویؤکل ... والاربیان ( میگو) "
خوردن میگو ، حلال است . روبیان : میگوست . ( حیاة الحیوان الدمیری 1/371)
قال فی الجواهر : " واما الاربیان – میگو- فلا خلاف نصاً وفتوی فی حله " 36/252
صاحب جواهر هم می فرماید , میگو حلال است .
ولی شیخ صدوق در علل الشرایع خبری را مبنی بر حرمت اربیان – میگو- نقل میکند :
" قال الصادق ع : لا تا کُل جریاً ولا مارماهیاً ولا طافیاً ولا اربیان ولا طحالاً لانه بیت الدم"
ج2ص562
" ولا یؤ کل السلحفاة ولا الضفادِع ولا السَرَطان " جواهر 36/253
محقق نجفی می گوید : خوردن لاک پشت وقورباغه وخرچنگ حرام است .
احمد بن حنبل گوید : " ...کالسَرطان فانه یباح بغیر ذکاة " ( بنظر احمد خرچنگ حلال است )
وایضاً از او نقل کند : " السَرَطان لا باس به " المغنی 11/84
در استفتائی از مرحو م خوئی نقل است که :
" هل یجوز اکل السرطان – خرچنگ – وهل یجوز بیعه وشراءه؟
الخوئی : لا یجوز اکله – حرام است – واما بیعه وشرائه فلا باس بهما .
التبریزی : یعلق علی جوابه – قدس سره – واما الجواز بیعه وشراءه فیختص بحال حیاة الحیوان "
صراط النجاة 3/274
خرید وفروش خرچنگ در زمانی مباح است که حیوان زنده باشد ؛ در حال مردن ؛ خرید وفروش آن جایز نیست
در خبری از امام کاظم ع نقل است که فرمود :
" لا یحلُ اَکلِ الجِرّی – بر وزن ذِ مّی – ( مار ماهی ) ولا السُلحفاة ولا السَرَطان "
تهذیب الطوسی 9/13و کافی 6/221
شیخ محی الدین النووی از بزرگان شافعی مسلکان گوید :
" الضِفدِع والسَرَطان ، وهُما مُحرمان علیَ المشهور " روضة الطالبین 2/542
شافعیه ؛ خوردن خرچنگ را حرام میدانند . ( خلافاً لاحمدبن حنبل)
دانشمند سنی « الدِمیری » در کتاب " حیاة الحیوان " می گوید :
السََرَطان : حیوان معروف ویُسمیَ عقرب الماء وکنیته ابو بحر وهو من خلق الماء
وعیش فی البر ایضاً وهو جید المشی سریع العدو ... وهو یمشی علی جانب واحد . ویستنشق الماء والهواء معاً ... ( صرطان هم صحیح است ؛ در شرح لمعه با « ص» وارد شده است)
خرچنگ را عقرب آبی می گویند ؛ عربها به او لقب « ابو بحر » داده اند ، دو زیست است ؛ بر یک جهت راه میرود ؛ از هوا وآب استنشاق میکند . در طول سال شش بار پوست اندازی میکند , 8پا دارد ودو فک؛ تند میرود . گوئیا سر در بدن ندارد . لانه خود را طوری میسازد که یک درب بطرف آب ودرب دیگری بسوی خشکی داشته باشد .
گویند گوشت او برای مسلولین نافع است . مالک خوردن آن را حلال داند . لیکن " یحرم اکله لاستخبائه کالصدف " ( بفتوای شیخ الدمیری حرام است ) .
دمیری در حیات الحیوان در باب تمساح گوید : حیوان عجیب وخطرناکی است . "لیس له دُبر" تا 4ماه میتواند در آب مخفی شود . فک بالای او 60تا دندان دارد وفک پائین 40عدد . اهل حیله ومکر ودغل کاری است . بدترین دشمن او سگ آبی است . چطور؟ تمساح بدلیل نداشتن دبر از راه دهان وبتوسط پر نده ای از فضولات غذائی وبا باز نگه داشتن دهان به مراد خویش میرسد . در همین زمان سگ آبی با ملوث نمودن خودش به گِل؛ بداخل امعاء تمساح داخل شده واورا میکشد . 1/158
سوال : میگو که به ماهی شباهت ندارد ؛ پس چه فرقی با خرچنگ دارد ؟ یکی حلال ودیگری حرام ؟
ج = بدلیل « نص » است . صاحب جواهر می نویسد :
یکی از اصحاب امام موسی بن جعفر ع از ایشان سوال کرد : جعلت فداک ما تقول فی اکل الاربیان – میگو- ؟ فقال لی : لا باس بذلک . والاربیان ضرب من السمک .
وفی مرسل محمد بن جمهور عن ابی عبد الله ع : انه سُئل عن الاربیان ، فقال :کُل ،فانه جنس من السمک " جواهر ج36ص253
قال فی تحریر الوسیلة :
" الاربیان – المسمی فی لسان هذا الزمان بالروبیان من جنس السمک الذی له فلس ؛ فیجوز اکله ." 2/156
قال الگلپایگانی : " الاربیان المسمی بالروبیان او المیگو من جنس السمک الذی له فلس ، فیجوز اکله " هدایة العباد ج2ص225 فتوای آیت الله صافی هم چنین است .
فتوای سید سیستانی در منهاج هم بر حلیت میگو ست . ( رک: 3/291)
ودر خصوص خرچنگ هم فتوا بر حرمت دارند . کما قال : " لا یحل من حیوان البحر
الا السمک ، فیحرم ... ذا حیاتین کالضِفدِع والسََرَطان – خرچنگ – والسُلحفاة علی الاقوی " ای : قورباغه وخرچنگ ولاک پشت ، حرام هستند . ( منهاج 3/291)
سوال : کوسه حلال است ویا حرام ؟
ج = جوهری در « الصحاح » کوسه را از خانواده ماهیان میداند . ( 73نوع ماهی هست)
" والکوسج : سمکة فی البحر ؛ له خرطوم کالمنشار( شبیه اره)" ج1ص337
بنابراین با تائید ماهی بودن این حیوان درنده ، در صورت داشتن فلس ، حلال است .
البته عده ای از اهل سنت ؛ کوسه را بدلیل آدمخوار بودن ؛ حرام می گویند .
الدمیری در «حیاة الحیوان » در حق کوسه می نویسد :
" وقال القزوینی : الکوسج نوع من السمک، وهو فی الماء شر من الاسد فی البر ؛ وحکمه عند الامام احمد تحریم الاکل – حرام است – وقال ابو حامد من اصحابه : لا یؤکل التمساح ولا الکوسج لانهما یاکلان الناس . ولانه ذو ناب . انتهی کلامه؛ ومقتضی مذهبنا انه حلال ٌ " یعنی بفتوای « الدمیری » کوسه حلال است . ج2ص167
میرزا حسین نوری در مستدرک الوسائل ج16ص172 نام کوسج را در ردیف حیوانات بحری حرام گوشت ، طبق روایتی از علی ع آورده اند .
واما حرمت خوردن صدف(لابستر) وحلزون :
علی بن جعفر ع از برادر بزرگوارش موسی بن جعفر ع حکم خوردن صدف را سوال کرد؛ آیا خوردن گوشت صدف حلال است ؟سالته عن اللحم الذی یکون فی اصداف البحر؟ امام ع فرمود :
" لا یحل اکله " حرام است . ذلک لحم الضفادع . جواهر الکلام 36/253
آری از مسلمات فقه شیعی، بلا شک حرمت خوردن خرچنگ وصدف است .
حرمت خرچنگ شامل برّی وبحری میشود.
سوال : آیا خرچنگ وصدف نجس هستند؟ ج = خیر . زیرا خون جهنده ندارند . ولی خرید وفروش مرده آنها بلا شک ؛ جایز نیست وتصرف در ثمن آن اکل مال بالباطل است . برای مصارف غیر خوردنی میتوان با آن معامله فضولات انسانی را نمود که برای تقویت زمینهای مزروعی استفاده میکنند .
نکته : فروش اغذیهِ محرمه که در این مقاله بیامد حرام و میتوان از باب نهی از منکر با فروشندگان آن برخورد قانونی کرد. یکی از موارد حسبه که در فقه اسلامی وارد شده ،برخورد با اینگونه مفاسد اقتصادی است .
ما حکم اَکل الخاویار ؟
بنظر کارشناسان خاویار تخم ماهی محسوب میشود . فلذا از قاعده " والبیض تابع ٌ للسمک فی الحِلِّ والحرمة "
تبعیت میکند. [ اگر ماهی حلال است , تخم او هم حلال است واگر حرام , تخمش هم حرام ]
شیخ جواد تبریزی در سوال 1522صراط ج دوم در جواب این سوال فرمودند :
" لم یثبت لدینا اَن الخاویار ذو فلس , فالاحوط وجوباً ترک اَکله , والله العالم " ص549
ودر استفتائات فارسی ص401 سوال 1775 ،همان قاعده فوق را بیان کردند .
اینکه در صراط فرموده اند در نزد ما ثابت نشده که خاویار فلس دارد، کلام غریبی است . ( نگارنده)
محقق حلّی در شرایع گوید :
" وبیض السمک المحلَّل حلالٌ ؛ وکذا بیض المحرم حرام ٌ . ومع الاشتباه یؤکل ما کان خشناً ؛ لا ما کان اَملس .
یعنی از تخم ماهی که حالت نرم وژلاتینی دارد پرهیز کنید . ( شرایع 4/749)
قال فی الکفایة : " وکثیر من الاصحاب لم یقید والتفصیل " ص248
قول اکثر فقهاء شیعه عدم تفصیل به نحو مورد اشاره محقق است . گویند به همین مطلب دقت کنید , ماهی حلال گوشت تخمش حلال وحرام گوشت , حرام است . نرمی وسفتی دخلی به حکم ندارد .
شیخ مفید در المقنعه فرمود : " ویجتنب الاملس المنماع " ص576
المنماع : الهماع والمماع با المنماع مترادفند . الهُموع : السیلان . والهامع : السائل .
سلار متوفی 448هق در« مراسم »ص 210 چنین گوید :
" وبیض السمک علی ضربین : خشن واملس . فالاول: حل ٌ ، والثانی : محرم ٌ "
[ به فتوای سلار خاویار حرام است]
وکذا قال ابن حمزه . قاله –ره- : ویحرم الاملس " وسیله ص 355
ابن ادریس در سرائر با فتوای این سه نفر – مفید وسلار وابن حمزه – مخالفت کرده وگوید :
" ولا دلیل علی صحة هذا القول من کتاب ولا سنة ولا اجماع " 3/113
علامه حلی هم در مختلف الشیعه با ابن ادریس موافق بوده وگوید :
" والمعتمد الاباحة . لعموم قوله تعالی :" احل لکم صید البحر وطعامه " مائده 96 رک: مختلف 8/322
البته این کلام علامه بمعنای اطلاق نیست بلکه خودش در تحریر فرمود :
" ولو اشتبه اکل الخشن لا الاملس " از تخم نرم گونه پرهیز کنید . 2/160
در ارشاد هم گوید : " ولو اشتبه اکل الخشن " فقط خشن را بخورید. 2/112
صاحب جواهر قاعده تبعیت تخم از صاحبش را باور دارد وفرقی بین سفت ونرم قائل نیست . 36/264
سید سیستانی هم بمثابه صاحب جواهر فتوا میدهد ولی گوید در اشتباه ؛ پرهیز شود . منهاج 3/292
سید خوئی هم فرمود: " البیض تابع لحیوانه [... ودر اشتباه مورد ] بل الاظهر حرمة کل ما یشتبه منه " 2/344
اقول : بهترین جمع بین فتاوای حلیت املس وحرمت را چنین گویند :
" والاحوط عند الاشتباه عدم اکل ما کان املس " تحریر الوسیله 2/151
قال الشافعی : " یحل جمیع ذلک من جمیع حیوان الماء " خلاف طوسی 6/31
من الله التوفیق
مکتب القران فجر - بروجرد - محمد رضا فروزان 16/4/1389
09369319570
