فرهنگی

 

  Normal 0 false false false EN-US X-NONE AR-SA MicrosoftInternetExplorer4 /* Style Definitions */ table.MsoNormalTable {mso-style-name:"Table Normal"; mso-tstyle-rowband-size:0; mso-tstyle-colband-size:0; mso-style-noshow:yes; mso-style-priority:99; mso-style-qformat:yes; mso-style-parent:""; mso-padding-alt:0in 5.4pt 0in 5.4pt; mso-para-margin:0in; mso-para-margin-bottom:.0001pt; mso-pagination:widow-orphan; font-size:11.0pt; font-family:"Calibri","sans-serif"; mso-ascii-font-family:Calibri; mso-ascii-theme-font:minor-latin; mso-fareast-font-family:"Times New Roman"; mso-fareast-theme-font:minor-fareast; mso-hansi-font-family:Calibri; mso-hansi-theme-font:minor-latin; mso-bidi-font-family:Arial; mso-bidi-theme-font:minor-bidi;}

« بسم الله الرحمن الرحیم »

وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ

بقره/ 150

عنوان مقاله : شناخت قبله

محقق: محمد رضا فروزان . جلسه مکتب القران فجر بروجرد

" فِي الْمُسْتَقْبِلِ وَيَجِبُ الِاسْتِقْبَالُ فِي الصَّلَاةِ مَعَ الْعِلْمِ بِجِهَةِ الْقِبْلَةِ ، فَإِنْ جَهِلَهَا عُوِّلَ عَلَى الْأَمَارَاتِ الْمُفِيدَةِ لِلظَّنِّ "شرایع

 

قال فی المعتبر : " استقبال القبلة فی الصلاة الواجبة واجب وشرط وهو اجماع العلماء کافة ، ولقوله تعالی :

" فول وجهک شطرة المسجد الحرام "   ( بقره 150) . والشطر النحو ؛ والجهة – والسمت - ، ویسقط اشتراطاً فی شدة الخوف لعدم التمکن ولقوله تعالی : " فاینما تولوا فثم وجه الله "  ( بقره 115) .    المعتبر 2/65

قبله در لغت یعنی جهت . نحو هم یعنی ، القصد . نحوتُ الشیء : اذا قصدتُهُ .

میرزای قمی در تعریف جهت گوید :

 " الفضاء المشتغل بها من تخوم الارض الی اعنان السماء بلا خلاف "

قبله در اصل ؛ زمین زیر خانه کعبه بوده ، فلذا از همان نقطه تا نهایت کره زمین وتا آخرین نقطه آسمان قبله محسوب میشود . معنای این حرف اینست که اگر معاذالله کعبه برداشته شود ؛ حکم قبله پابر جاست . فلسفه وجودی قبله هم ایجاد وحدیت بین مسلمین وپرهیز از تشتّت است .

 ( خدای واحد ؛ نبی واحد ؛ کتاب واحد وقبله واحد ؛ دین واحد )

یکی از مقدمات واجب نماز های واجب ؛ که شرط واقعی نیز هست ؛ معرفت قبله میباشد . نیاز به معرفت قبله در دو حالت است : اول – حالت اختیار که آیه 150بقره دلالت دارد " فول وجهک شطره " .

دوم – حالت اضطرار وتعذر از یافتن قبله است که آیه 115بقره دلالت دارد " فاینما تولوا فثم وجه الله "به هر طرف رو بیاورید ؛ خدا ست . یعنی برای متعذر نماز خواندن به هر طرف جایز است . هر چند

که مستحب است ؛ متحیر به چهار طرف نماز بخواند " المتحیر یصلی الی اربع جوانب " جواهر 7/410

ابن ادریس حلی در « السرائر » گوید : " فمن لم یتمکن من الصلاة الی الجهات الاربع لمانع من ضیق وقت او خوف ، صلی الی ای جهة شاء ؛ ولیس یلزمه مع الضرورة غیر ذلک ؛ فان اخطاء القبلة ؛ وظهر له بعد صلاته اعاده فی الوقت بغیر خلاف ، فان کان خرج الوقت فلا اعاده علیه علی الصحیح المذهب ... وقد روی عنه کان خطاؤه بان استدبر القبلة ؛ اعاد علی کل حال . والاول هو المعمول علیه . ووافقنا فیما ذهبنا الیه مالک ، وقال ابو حنیفة واصحابه : ان صلاته ماضیة ، ولا اعادة علیه علی کل حال .

نظر شافعی دو تاست ؛ در قول جدید گوید ؛ اعاده دارد ودر قول قدیم گوید ؛ اعاده ندارد . ( مثل قول ابی حنیفه)

                                          السرائر ج1ص206

شناخت قبله در موارد ؛ ذبح – ونحر – حیوان ؛ احتضار و دفن میت مسلمان نیز ؛ واجب است .در نماز مستحبی ، اگر نماز گزار ایستاده باشد ؛ استقبال قبله شرط صحت است واگر در حال حرکت باشد ( سوارماشین ). فلا .

قبله ، عبارت از محاذات( روبرو) – عرفی -  جهت و سمت خانه کعبه معظمه میباشد .

 براساس روایات وفتاوای مجتهدین ؛ اندکی انحراف یسیر از قبله مانعی نداشته ودر خبر است که

 " مابین المشرق والمغرب قبلة ٌ کلُه "         من لا یحضر ه الفقیه 1/278

حنفیان ؛ حنابله ، مالکیان وجماعتی از امامیه گویند : جهت قبله واجب است ونه عین کعبه . شافعیان و کثیری از امامیه گویند : یجب استقبال عین الکعبة ااقریب والبعید علی السواء ... البته در صورت حصول علم والا فیکفی بالظن ... لیکن ؛ تعین عین کعبه محال است . فلذا همان جهت قبله صادق است .

( فقه مذاهب خمسه مغنیه /82)

نکته : سید یزدی صاحب عروه گوید : " ویجب استقبال عینها لا المسجد او الحرم ولو للبعید "

آیت الله بروجردی در شرح بر عروه با این نظریه سید یزدی مخالف است وگوید :

"قبلة البعید لیست عین الکعبة قطعاً واستقبال العین لا یمکن بدون اتصال الخط المذکور بها "

این اختلاف تعبیر نشان ازتفاوت دیدگاه فقیها در خصوص حقیقت قبله دارد ؛ امامیه دو نظریه دارند , عده ای گویند حقیقت قبله برای تمام دنیا ، حرم است . وعده ای دیگر گویند ؛ حقیقت قبله عین کعبه است.( غنائم الایام 2/365)

شهید اول در دروس گوید ؛ اگر کاملاً به سمت  دست چپ ویا راست  نماز خوانده ؛ باید اعاده کند .1/160

قال الطوسی : " من اجتهد فی القبلة وصلی الی واحدة من الجهات ثم بان له انه صلی الی غیرها ؛ والوقت باق اعاد الصلاة علی کل حال ، وان کان قد خرج الوقت فان کان استدبر القبلة اعاد الصلاة ، وان کان قد صلی یمیناً وشمالاً فلا اعادة علیه "       الخلاف 1/303                         ( مراجع فعلی کلاً ، همین فتوا را دارند )

شناخت قبله واجب است ، نماز گزار باید برای یافتن آن ، تفحص لازم را عرفاً مبذول دارد . که اگر اینکار را نکرده ونماز بخواند وبعد از نماز متوجه شود که از قبله منحرف بوده ؛ نمازش باطل است . ولی اگر تفحص کند وبه جهتی نماز بخواند وبعد از نماز متوجه شود که از قبله منحرف بوده ؛ اگر در حد تا انحراف به دست چپ وراست باشد ( یمینا وشمالاً ؛ صحت صلاته ) نماز درست است واعاده ندارد ؛ ولی اگر در حدّ پشت به قبله بودن باشد ؛ باید اعاده کند . درمیان فقهاء چند نفر اند که با شرط تفحص ؛ حتی اگر مشخص شود که پشت به قبله هم بوده ؛ اعاده نماز را واجب نمیدانند که عبارتند از :

" سید مرتضی علم الهدی ، شیخ مفید( المقنعه 97)وابن البراج, سلار ؛ وابن زهره " (مختلف الشیعه 2/69)

 

علامه در مختلف از سید مرتضی نقل کند :

" ان کان الوقت باقیاً اعاد ؛ وان کان قد خرج فلا اعاده وان کان مستدبراً . واختاره ابن ادریس . وابن الجنید قال : ان صلی الی غیر القبلة اعاد فی الوقت لا خارجه واطلق " 2/69

قال العلامة :" والوجه عندی : انه کان بین المشرق والمغرب فلا اعادة مطلقاً "   مختلف 2/69

دقت کنید ؛ می فرمایند ؛ تفحص لازم بوده ، فلذا در زمانی که تفحص نشود و کشف خلاف قبله صورت گیرد

نماز باطل است .ابن قدامه هم از اهل سنت گوید :

 " اذا صلی بالاجتهاد الی جهة ثم علم انه قد اخطا القبلة لم یکن علیه اعادة "    المغنی 1/480

محیی الدین عربی در فتوحات مکیه گوید :

" فیصلی حیث یغلب علی ظنه باجتهاده بلا خلاف ، وان ظهر له ؛ علیه ذلک ؛ انه صلی لغیر القبلة لم یعد ؛ بخلاف فی ذلک " ج6ص158

فاضل نراقی در مستند الشیعة  گوید :

" لو خالف اجتهاده وصلی فصادف القبلة لم تصح ،

لانه متعبد بظنه فلم یات بالمامور به ولعدم  تاتی قصد القربة منه "   ج4ص218

ای : اگر اجتهاد برای یافتن قبله نکند ونماز بخواند ؛ وتصادفاً قبله هم باشد ، نمازش صحیح نیست ؛ زیرا بظن خود عمل کرده که شرعیت ندارد . وقصد قربت از ظن ، منبعث نمیشود .   انتهی کلامه

ولی شیخ جواد مغنیه گوید :

" من وجب علیه الاجتهاد والتحری عن القبلة ، فترکه عمداً ، وبعد الصلاة تبین له الخطاء ، فان کان الانحراف عنها یسیراً ؛ صحت صلاته ... واذا تبین له بعد الصلاة ان الانحراف کثیراً ؛ لا یسیراً ، وانه صلی الی المشرق ؛ او المغرب ؛ او مستدبراً ، و کان الوقت ما زال باقیاً ، بحیث مکنه اعادة الصلاة ، ولو بادراک رکعة منه ، وجب الاعادة ، واذا تبین الخطاء بعد ذهاب الوقت ؛ صحت الصلاة ولا قضاء  لقول الصادق ع : اذا صلیت ، وانت علی غیر القبلة واستبان لک انک صلیت ، وانت علی غیر القبلة ، وانت فی الوقت ،

فاعد ، وان فاتک فلا تعد "         فقه امام صادق ع 1/153و فقه مذاهب الخمسة /83

در اصول هم این موضوع مطرح است که تبعیت از ظن در عبادات صحیح نیست . اول باید سعی شود تا علم حاصل شود ؛ در صورت تعذر ، میتوان به ظن عمل نمود . " ان الظن لا یغنی من الحق شیئا"  نجم 28

مستند وجوب تفحص از قبله هم این خبر است : " یجزی التحری ابداً اذا لم یعلم این وجه القبلة " امام باقر ع .

بر متحیر ؛ واجب است که سعی عرفی در پیدا کردن قبله بنماید والا نمازش مجزی نیست .

مراحل شناخت قبله بدینطریق است :

اول – علم ، با استفاده از وسایل وامکانات موجود .

قال فی الدروس : القادر علی العلم بالقبلة لیس له الاجتهاد "   1/160

دوم – ظن – گمان غالب – در ظن هم باید « الاقوی فالاقوی » را رعایت کند .قال فی عروة :

" الظاهر جریان  حکم العمل بالظن مع عدم امکان العلم " یعنی ؛ علم مقدم بر ظن است .

تعاریف «ظن » : ظن یعنی احتمال قوی . اعتقاد راجح با احتمال نقیض آن .

قال الراغب : الظن : " اسم لما یحصل عن امارة "  اعتقادی که از امارات حاصل میشود .

ابن منظور در لسان العرب گوید : " الظن : شک ویقین .

در شرح کلمات القران گوید : " الظن : هو اعتقاد ضعیف غیر جازم لیس فیه یقین مستند الی دلیل قاطع ، والاغلب فیه مخالفته للواقع وبهذا اللحاظ بکون اتباعه مذموماً ، وان صادف موافقه للواقع "    ج7ص180

 

سوم – تقلید – مثلا ً شخص نابینا از بینا بپرسد وبقول او عمل کند ؛ مشروط بر اینکه او به قبله علم داشته باشد .

آغا رضا همدانی در مصباح الفقیه گوید ":

اذا صلی الی جهة ما یقتضیه تکلیفه اما لغلبة الظن او لضیق الوقت او لغیر ذلک ثم تبین خطائه بعد الفراغ الصلاة فان کان منحرفاً یسیراً بحیث لم یخرج عما بین المشرق والمغرب فاصلاة ماضیة قال فی الجواهر بلا خلاف معتد به بین المتاخرین من اصحابنا ...وبعد خبر صحیحه معاویة بن عمار را از امام صادق ع نقل کنند که :

" مابین المشرق والمغرب قبلةٌ"                  مصباح 2/112

قید" منحرفاً یسیراً" در شرایع آمده است . شهید ثانی در مسالک هم با محقق اول ، موافق است . 1/160

البته باید دقن نمود که منظور از مابین المشرق والمغرب قبلة ٌ ، تقریباً تا 30درجه مشکلی ندارد والا با 90درجه اختلاف که از قبله؛ چند هزار کیلومتر دور میشویم . در کتاب « النضید فی شرح روضة الشهید » برابر ترسیم اشکال موجود ، میزان مقبول انحراف از قبله ، 30درجه است . وبیش از آن نماز را باطل گوید .( ج2/  60    )

محقق بحرانی هم گوید :

" لا یخفی ما فی استدلال بهاتین الروایتین – مابین المشرق والمغرب قبلةٌ  و یک خبر دیگر- من الاشکال فان القول باتساع الجهة بهذا المقدار مما لم یذهب الیه احد فی ما اعلم "   الحدائق 6/374

سید محمد صاحب مدارک گوید :

 " ان کانت صلاته بین المشرق والمغرب فالصلاة ماضیة ولا یجب علیه الاعادة باجماع العلماء "  3/151

ودر حال اضطرار ؛ صاحب جواهر گوید : " وکیف کان فمع فقد العلم والظن فان کان الوقت واسعاً صلی الصلاة الواحدة الی اربع جهات لکل جهة مرة علی المشهور بین الاصحاب نقلاً وتحصیلاً "    7/410

یعنی ؛ اگر نماز گزار متحیر بود ونتوانست قبله را پیدا کند ؛ نه باعلم ونه باظن ، ( مثلاً در هوای ابری که بهیچوجه آثاری از خورشید وجود ندارد ویا در خانه محبوس است واز بیرون هم هیچ اطلاعی ندارد )

 در وسعت وقت باید به چهار طرف نماز بخواند ، ودر صورت ضیق وقت به یک طرف کافیست .

خبر زراه از امام باقر ع هم چنین است :

" سالت عن قبلة المتحیر ؟ فقال ع : " یصلی حیث یشاء " ( البته بعد از فحص وجستجو ونیافتن قبله )

فقهاء اهل سنت نیز با استناد به خبر " مابین المشرق والمغرب قبلة ٌ " از نبی اسلام ص ؛ گویند :

" اذا کان انحرافک عن القبلة مابین الیمین والشمال صحت صلاتک " رواه الترمذی .فقه السنه 1/129

محی الدین در « المجموع » هم مشابه ابن قدامه فتوا میدهد . ( رک : 3/222) .

ابن قدامه در « المغنی » گوید :

قَالَ أَحْمَدُ : مَا بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ قِبْلَةٌ ، فَإِنْ انْحَرَفَ عَنْ الْقِبْلَةِ قَلِيلًا لَمْ يُعِدْ ، وَلَكِنْ يَتَحَرَّى الْوَسَطَ .وبهذا قال ابو حنیفة »

ج1ص457

ابن حجر عسقلانی با استناد به خبر نبوی ص " مابین المشرق والمغرب قبلة " گوید :

وَالْحَدِيثُ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْوَاجِبَ اسْتِقْبَالُ الْجِهَةِ لَا الْعَيْنِ ، فِي حَقِّ مَنْ تَعَذَّرَتْ عَلَيْهِ الْعَيْنُ

سبل السلام 1/134

برای کسانی که از کعبه دور بوده وعین آنرا نمی بینند ؛ جهت قبله کفایت میکند .

سید محمد صاحب مدارک هم چنین گوید :

" واما ان فرض البعید استقبال الجهة فیدل علیه تعالی: " فولوا وجوهکم شطره " والشطر لغة :

" الجهة والجانب والناحیة "      مدارک الاحکام 3/119

 

دقت شود که تمام فقهاء شیعی وسنی ، بر وجوب تفحص از قبله اتفاق نظر دارند . عین کعبه هم مدّ نظر نبوده ؛ بلکه سمت وجهت وناحیه ، مورد نظر است . بمیزان یک وجب انحراف از قبله ، بسمت چپ وراست ،

اشکالی ندارد . اماراتی مثل قبله مساجد ؛ قبور اموات ؛ اعلام صاحب خانه – مفید ظن – هم میتواند ؛

مستند سمت قبله باشند . خورشید خیلی اطمینان بخش نیست ، بدلیل " المشارق والمغارب " ویا " رب المشرقین والمغربین " که خدا فرمود .  جایگاه خورشید در آسمان ؛ در زمستان با تابستان فرق میکند .

شیخ طوسی اماراتی ذکر کند . من جمله : " جعل الفجر علی یده الیسری وکان عند غروبها جعل الشمس علی یده الیمنی ؛ فان کان باللیل جعل الجدی علی منکبه الایمن "    النهایة /63

یعنی ؛ صبح خورشید را بر دست چپ قرار دهید ؛ غروب , شفق را بر دست راست ؛ وشب ستاره جدی را بر منکب راست ( منکب ، بین کتف وگردن را گویند ) .

وهنگام ظهر ، فاذا راها علی طرف حاجبه الایمن "  خورشیدرا بر طرف راست صورت قرار دهید .

قال فی عروة : " الشمس لاهل العراق اذا زالت عن الانف الی الحاجب الایمن عند مواجهتهم نقطة الجنوب "

خورشید از طرف بینی بسمت گونه راست تمایل پیدا کند .

قال السیستانی :

" یجب العلم بالتوجه الی القبلة وتقوُمُ مقامُه البینة ...ومع تعذره یکتفی بالصلاة الی ای جهة یحتمل وجود القبلة فیها ؛ والاحوط استحباباً ان یصلی الی اربع جهات مع سعة الوقت ؛ والا صلی بقدر ما وسع "

 ( منهاج الصالحین 1/173)

ودر مسئله 516گوید :

 " من صلی الی جهة اعتقد انها القبلة ، ثم تبین الخطا فان کان منحرفاً الی ما بین الیمین والشمال صحت صلاته "یعنی ، بعد از نماز متوجه شد که کمی از قبله منحرف بوده – بین شمال ویمین – نمازش صحیح است .

اقول :  اینکه فرمود ، مستحب است به چهار طرف نماز خواندن ، بدلیل ضعف خبر وارده است .

نکته : شیخ جواد مغنیه در باب خبر " مابین المشرق والمغرب قبلةٌ ٌ" گوید : اگر نماز گزار بین نماز متوجه شد که از قبله منحرف بوده ودر بین دست چپ وراست قرار دارد ، باید فوراً بسوی قبله برگردد. به کلام او توجه کنید:

" اذا ظهر الخطاء فی اثناء الصلاة وکان منحرفاً عن القبلة الی ما بین الیمین والیسار مضی علی ما تقدم من الصلاة ، واستقام فی الباقی ، واذا تبین انه صلی الی المشرق او الی المغرب او الشمال ؛ ای مستدیراً القبلة ابطل الصلاة

واستانفها من جدید ، واذا تبین الخطاء بعد الفراغ اعاد فی الوقت دون خارجه ، وقال بعض الامامیة :

لا یعید فی الوقت ولا فی الخارج اذا انحرف یسیراً عن القبلة ؛ ویعید فی الوقت دون خارجه اذا کان قد صلی الی المشرق او المغرب ، ویعید داخل الوقت وخارجه اذا ظهر انه کان مستدیراً "      فقه مذاهب خمسه /83

صاحب جواهر هم چنین گوید: در حال نماز متوجه شد ، به قبله میل کند " ان کان متوجها فیما بین المشرق والمغرب فلیحول وجهه الی القبلة " ( ج8ص24) . البته این جملات متن روایت هستند .

علامه خوئی هم در منهاج گوید : " واذا التفت فی الاثناء مضی ما سبق واستقبل فی الباقی " – مطلقاً - .

فتوای سید سیستانی هم بمانند ، فتوای سید خوئی است . (اگر در بین نماز  باید به قبله متمایل شود)

 

من الله التوفیق

 18/6/1389

09369319570

 

عنوان مقاله : ابوالفضل ع

بسم الله الرحمن الرحیم

ای امیری که علمدار شه کرب وبلائی                     اسدِ بیشه ی صولت ؛ پسر شیر خدائی

به نسب پور دلیر علی آن شاه عدو کش                  به لقب ماه بنی هاشم وشمع شهدائی

یک جهان صولت وپنهان شده در بیشه ی تمکین        یک فلک قدرت وتسلیم به تقدیر قضائی

من چه خوانم به مدیح تو که خود اصل مدیحی          من چه گویم به ثنای تو که خود عین ثنائی

 بی حسین آب ننو شیدی وبیرون شدی از شط           تو یَمِ فضل ومحیط ادب وبحر حیائی

                                       سردار کربلاء – المقرّم ص 170

قال علی ع :"کما ل الرجل باصغریه واکبریه

وهیبتیه ، فاما اصغراه فقلبه ولسانه ، واما اکبراه فعقله وهمته واما هیئتاه فماله وجماله "

کمال انسان به ششچیز است : دو کوچک ؛ دو بزرگ ودو هیئت ویا هیبت .

واما دو کوچک عبارتند از : قلب و  زبان. دو بزرگ: عقل وهمت بلند و دو هیبت : مال وجمال .

رک : معانی الاخبار ص150

معنای حدیث این است که انسا نِ شش دانگ ( انسان کامل)؛ شش ویژ گی دارد :

دقت کنید زن ومرد هم ندارد . چه بسا زنانی مثل فاطمه زهرا ع وزینب کبری ع ویا فاطمه معصومه ع و....باشند که بر بسیاری از مردان برتری داشته باشند.

بقول شاعر :

ولا تانیث للشمس عیب *  ولاالتذکیر فخر للرجا ل

وان کان النساء بمثل هذی* لفضلتِ النساء علی الرجا ل       شجره طوبی 2/249

بنابر این از باب تغلیب گویند :« کمال الرجل »

« قلب وزبان »

اما چرا فرمود : قلب وزبان ؛ زیرا این دو عضو باهم ارتباط تنگاتنگی دارند . قلب مرکز واردات وصادرات است و زبان عامل برون فکن منویات قلب . ازقلب همان برون تراود که در اوست . زبان ترجمان قلب است .( البته قاعده کلی نیست ؛ زیرا فرمود : "یقولون بالسنتهم مالیس فی قلوبهم " فتح11

قال علی ع :

"یظهر ما فی قلب المرء ما فی خلطاط لسانه وصفحاة وجهه "

هر چه در قلب مرد باشد از صورت وزبان او پیدا است .

از ویژگیهای انسان کامل فرمود قلب سلیم است .

قال الله تعالی: " یوم لا ینفع مال ولا بنون الا من اتی الله بقلب سلیم "  فقط قلب سالم بدرد می خورد  قلب محکم وراسخ .                            شعراء 88

"المومن کالجبل الراسخ لا تزلهم الریاح العواصف "

مومن مثل کوه محکم وبا صلابت است .

زبان نرم ولین دارد . مستدل و منطقی حرف می زند .با ادب است . با زبان ؛

اصلاح بین الناس می کند .

قال الله تعالی " اذهب الی فرعون فقولا له قولا لینا ً  طه 44

خدا فرمود ای موسی برو بسوی فرعون ولی با زبان نرم با او صحبت کن .  زبان نرم وشیرین از صفات  انسانهای کامل است .          « عقل وهمت بلند»

تعریف عقل :" العقل ما عبد به الرحمن واکتسب به الجنان "   عوالی اللئالی 1/248

عقل همان چیزی است که بتوسط آ ن بهشت کسب می شود .

عقل حجت درون بوده ونشان شرافت وفضیلت آدمی است .امام صادق ع به هشام فرمود :

" یا هشام ان لله علی الناس حجّتین . حجة ظاهرة وحجة باطنة ؛ فاما الظاهرة فالرسل والانبیاء والائمة ع واما الباطنة  فالعقول "       کافی 1/16

عامل تمیّز انسان از حیوان، عقل اواست .

عقل از عقال است که پایبند شتر است .

قال فی مجمع البحرین 5/425:

"العاقل هو الذی یحبس نفسه ویردها عن هواها "

عاقل کسی است که نفس را کنترل واز هوی نفس دور است .

فی الحدیث " اذا تم العقل نقص الکلام "

عقل آدمی که کامل شد ، سخنش کوتاه می شود .

"نوم العاقل افضل من سهر الجاهل"

خواب عاقل از شب زنده داری جاهل بهتر است . ویا فرمود:" العاقل من کان ذلولاً عند اجابة الحق"

عاقل کسی است که وقتی حرف حق را میشنود ، تسلیم میشود .

فی الحدیث " العقل شرع من داخل والشرع عقل من خارج .

العقل غطاء ساتر .ای : یستر العیوب الصادرة من الانسان .

عقل عیوب انسان را می پوشاند .

وصدها روایت دیگر که گواه عظمت عقل بوده ونشان از کمال انسان هستند .

 6/ بسم الله الرحمن الرحیم عنوان مقاله : اختلاف آراء المجتهدین "فبشرعبادالذین یستمعون القول فیتبعون احسنه"      17زمر اگر از ما سوال کنند دلیل اختلاف فتاوای مجتهدین چیست چه جوابی داریم ؟ اختلاف در منابع ونصوص اصیل دین است ویا استنباط  فقیهان . منشاء اختلاف در قرائت دین است ویا مصادر روایات .؟ قران که اختلاف ندارد پس دلیل چیست؟   امابعد:این مقاله شامل 4فصل است : فصل اول :دراجتهاد فصل دوم:درتقلید فصل سوم :درتشریح آیات 78و79انبیاء فصل چهارم :درتشریح خطبه 18نهج البلاغه "فی ذم اختلاف العلماء فی الفتیاء" شکی نیست که حکم خدادرواقع یکی است .اختلاف دربرداشت ازآیات وروایات است که معلول چندعامل است : 1- ذکاوت فقیه                                   2- شرایط زمانی ومکانی 3- طول دوری زمان، ازنزول آیه وصدورروایت    4- جرح وتعدیل راویان اخبار 5- بینش فقیه که شهید مطهری از آن بعنوان جهان بینی فقیه یاد می کند ( دهاتی وشهری ده گفتار /181) قرآن شعاروحدت دارد: "واعتصموابحبل الله جمیعاًولاتفرقوا"        103آل عمران قطعاًبا تعددآراء،رسائل ،مذاهب مختلف وقراءات گوناگون ازمتون اسلامی ،وحدت بین مسلمین مشکل به نظرمی رسد.تمرکزاعلمیت در شخص واحدهم که محال است . براستی "اختلاف  امتی رحمة"که درمعانی الاخبارواحتجاج 2/105 هم آمده چه معنائی دارد.کدام اختلاف رحمت است .یقیناًاختلاف درسلیقه باید باشدکه موجب رشدوتعالی جامعه است .اختلاف درراه باوحدت هدف ، سازنده است .بقول فلاسفه:"لولا التضاد لما صحّ الحدوث الحادثات" درواقع بازبودن باب اجتهادعامل بروزوظهورافکارجدیدومآلاًتولیدات علمی است .جمودبریک روش ویک فکرهرگزخلاقیت نمی آفریند. تصورکنیدجامعه اسلامی برافکارونظرات شیخ طوسی می ایستاد واجتهادنمی کردآیا جوابگوی مستحثات بود کافی است مقایسه کنیدمقنعه مفیدیامقنع صدوق ویاحتی خلاف طوسی رابا جواهرالکلام . اگرابن ادریس حلّی درمقابل فقه شیخ قیام نمی کردواجتهادنمی نمود. فقه ما دیرپویامی شد.قال علی ع : "لا یزال الناس بخیرما تفاوتوا فاذا استووا هلکوا "    عیون اخبار الرضاع 1/58 مهم داشتن نوع عینک است ؛بدبینی یاخوش بینی . پویائی ویا جمودت . وعین الرضاعن کل عیب کلیلة                  ولکن عین السخط تبدی المساویا اجتهادی کارآمد است که بر اساس واقعیات روزمره و نیازمندیهای بشر زمان خودش باشد .اجتهادی که عزت وسربلندی اسلام وقران ومسلمین  هدف او باشد .اجتهادی اصیل با اتکاء به فقه جواهری و ملحوظ داشتن بایدهاونبایدها. گزینش اصلح واصوب .مبیّن حدود جایگاه تکنولوژی در زندگی مردم . اجتهاد بنابر قولی عبارتست از: رابطه زایشی ،تعاملی عرفی ومنطقی بین 3عنصر حقایق ،واقعیات ومصالح فردواجتماع براساس شناخت زمان ومکان .« والعالم بزمانه لا تهجم علیه اللوابس » رابطه زایشی است ،چون تولیداحکام فرعیه راداردازادله اربعه ،قواعد فقهی واصول عملیه . تعاملی است زیرامجتهدازدین می گیردوبه دین برمیگرداند. از دین وقران ؛علم را گرفته وبدان عزت میبخشد. رابطه فقیه ودین بایدتعاملی باشد،عرفی باشد،یعنی عرف روزرادرنظر آوردوالاکارآمد نخواهدبود.بامنطق روزسازش داشته باشد.فقه جواهری باید بین بهره مندی انسان از فن آوری روزواصول شرع پل بسازد. حقایق ثابت وواقعیات هرروزانکارناپذیراست .اگرمصالح جامعه وفرد درنظرآورده نشوددین به چه کارمی آید.دین برای مرم است ،برای گوشه کتابخانه هانیست .زمان امروزباهزارسال پیش بسیارفرق کرده واماکن ماهم چون گذشته نیست .شهرهای بزرگ ،راههای متفاوت ،وسایل گوناگون همه اینرامی طلبندکه احکام بایددستخوش عناصر متغیر-زمان ومکان - باشند هیچ حلالی حرام وهیچ حرامی حلال نمی شود.ولی در عین حال باید این قاعده مدّ نظر باشد که امام صادق ع فرمود : " حلال محمد حلال ابدا الی یوم القیامة وحرامه حرام ابدا الی یوم القیامة  "   کافی 1/58 سوال: جمع اجتهاد باروایت مشهور ذیل ، حلال محمدحلال الی یوم القیامه وحرامه حرامالی یوم القیامة ؛ چطور میشود؟ شرح اصول کافی 2-270وکشف الغطاء1/32ومجمع الفائده 1/8 ج: روایت عناوین اولیه رامی گوید،عناوین ثانویه محتاج به اجتهاداست .(رک : قاعده لا حرج) بقول امروزیها،درشرایط نرمال؛ حکم چیزی است ودرشرایط اضطراری چیزدیگر،هردویکسان نیستند. حرمت توقف شخص جنب در مسجد عنوان اولیه است وتا قیامت هم حکم همین است ، اما در شرایط اضطراری نه تنها حرام نیست بل ، واجب .مثل ترس از حیوان درنده ویا دزدویاسرماو... بعلاوه حدیث واما الحوادث الواقعه مشعر بر این بیان است .که 2نکته را روشن می نماید ، 1- حوادث ؛ که مستحدثات است .2- منظور امام از روات فقهاء هستند ونه ناقلین صرفِ خبر . قال الصادق ع : "اعقلوا الخبر عقل رعایة لا عقل روایة فان رواة العلم کثیر ورعاته قلیل "مجمع 5/427 وایضا فرمود:" کونوا نقاد الکلام ."  مستدرک سفینه 4/284وبحار2/96 قال الطریحی "المراد بعقل الرعایه تدبره وتفهم معناه . « معنای فقه وتفقه » فقه یعنی فهم سخن ، فقه الکلام ، یعنی فهمیدن سخن . ودر اصطلاح بمعنای کسی است که قدرت استنباط فروع دین را از ادله اربعه دارد ، فقیه = مجتهد . الفقه فهم الکلام علی ما تضمنه من المعنی ، وقد صار علما لضرب من علوم الدین ، وهو علم بمدلول السمعیة ، واصول الدین علم بمدلول الدلائل العقلیة .مجمع البیان 5/284 الفقه العلم بالشی ، فقهت الحدیث افقهه .- الفقه ابلغ من الفهم واقوی .  المیزان قال الباقر ع "الکمال کل الکمال " التفقه فی الدین والصبر علی النائبة وتقدیر المعیشة . ( تحف العقول /292 قال رسول الله ص : "من یرد الله خیرا فقهّه فی الدین ".مستند الشیعه فاضل نراقی 1/11.   شماملاحظه کنید،درصدراسلام که بانک نبوده ،سهام نبوده ،هواپیمانبوده و..... فقیه اگربگوید طواف خارج مقام باطل است؛به اومی گوییم درروزی که 2میلیون حاجی طواف می کنندآیااین فتواعملی است .اگرقرارباشد گوسفندقربانی رادرخاک دفن کنند،لزوم قربانی درمنی منطقی است .؟آن فقیهی که می گوید با اضطرار،قربانی درمحل زندگی فردمجزی است ،تعریف فوق راعملی نموده و به شرایط زمان توجه دارد . قرآن می گوید:"کل یوم هوفي شأن "     29الرحمن  مرحوم بروجردی فرمودند : " انا فی کل یوم رجل ". گویند میرزای شیرازی هم چنین بود. یعنی همان پویایی وحرکت مداوم ،استمراراجتهادوفقاهت . دیدگاه انسان در دو روزیکسان نیست . بقول آن حکیم :دریک رودخانه دوبارواردنمی شوند. یعنی هرلحظه حرکتی نووپویا.همان چیزی که درعالم وجوددارد؛حرکت .عدم ایستائی . فصل اول   تعریف اجتهاد از نظر مجتهدین عظام  : اجتهاددرلغت ،تحمل مشقت ودراصطلاح بهره گیری ازتمام قدرت ونهایت کوشش در تحصیل حکم شرعی فرعی است .(قوانین الاصول ) به قول علما،ردفروع به اصول ،مستفادازقول الصادق (ع): علینا القاء الاصول وعلیکم التفریع"  (قواعدبجنوردی 1/10- وسائل الشیه 27/62) قال المحقق في معارج الاصول : "الاجتهاد:افتعال من الجهدوهوفي الوضع :بذل المجهودفي طلب المراد مع مشقة لانه یقال اجتهد في حمل الثقیل ولایقال ذلک في حمل الحقیر"   اجتهادواجب کفائی  وموردتأییدحضرات معصومین "ع "است.در مواردعدیده ای امامین الصادقین "ع"این موضوع راتأییدکرده وبه صراحت کامل بعضی یاران رابه صدورفتواواجتهادارشادمی کردنداز جمله : دستورامام باقر"ع"به ابان بن تغلب است که فرمود: "اجلس في مسجدالمدینه وافت الناس انی احب ان یری في شیعتی مثلک "حصر الاجتهاد /39 این حدیث صراحت کامل دراجتهادوصدوررأی براساس استنباط شخصی است . لفظ "اَفتِ"دلالت بربرداشت ازاصول وتفریع وصدورفتوااست . ویاحدیث مقبوله عمربن حنظله که معروف بوده ومی فرماید: "واماالحوادث الواقفة فارجعوافیهاالی رواة احادیثنافانهم حجتی علیکم وانا حجت الله ،الرادعلیهم کالرادعلینا،والرادعلیناکرادعلی الله وهوفي حدالشرک "                    المحاسن1/1- کمال الدین ص 484 لفظ حوادث ،دلالت برچیزهای جدیدونوظهوردرهرعصر وزمانی دارد که بالطبع اجتهادجدیدرامی طلبد. درعصر معصومین ع اجتهاد به معنای مصطلح امروز ما رایج نبوده وراویان اخبار صرفا به نقل اصل روایت ویا آیه مورد نظر از قران  اکتفا داشته اند . اگر نصی نمی یافتند از نصوص نزدیک به معنا استفاده می کردند . با کمال تاسف باید اذعان داشت ، نفوذ عوامل مخربّ دین با جعل اخبار دروغین ویا دست بردن در مضامین احادیث ؛ اوضاع را متشنج ساخته وشناخت راست از دروغ را سخت کردند . از همینجا بود که لزوم اجتهاد برای یافتن وظیفه دینی آغاز شد . که آن هم در گذر ایام بیش از حدّ متورم گردید . بعضا هم ظاهر قران متروک واقبال عوام به اخبار مجعول رونق یافت . علت اصلی هم این استکه ظاهر قران ثابت ولا یتغیر ؛ در تمام عالم ملیونها نسخه آن موجود , دست بردن در آن محال ؛ فلذا بهترین راه می شود جعل اسناد ومدارک . ساختن وانتشار دادن احادیث موضوعه . شناخت صحیح از سقیم آن هم کار پهلوانان علم ودانش . که در هر عصر ومکانی اندک به سر می برند . حال چه کسی  از این رونق آشفته بازار بهره کافی را می برد مشخصا ً « هرکس که در او غش باشد » . آری اگر نمی بودند عالمانی که به قول امام صادق ع « مرابطون »: مرزبانان اسلام وقران ؛ الان دینی وجود نداشت ویا اگر بود شبیه دین یهود ونصاری تحریف شده بود . طبرسی در احتجاج چنین می آورد : «علماء شيعتنا مرابطون في الثَغر الذي يلي إبليس وعفاريتُهُ، يمنعُونهُم عن الخروج على ضعفاء شيعتنا وعن أن يتسلط عليهم إبليس وشيعتُهُ والنواصب »   2/155 تعریف دیگراجتهاد: قال التونی :المشهور:انه استفراغ الوسع من الفقیه في تحصیل الظنّ لحکم الشرعی" کلام دیگری ازامام صادق "ع" که درتأییداجتهاداست ، فرمود:در یافتن حکم خدادرعسروحرج ازآیه قرآن بهره می بریم : "ماجعل علیکم في الدین من حرج "                        78حج  قاعده ای داریم به نام "قاعده لاحرج "که درابواب مختلف فقه کاربردعملی دارد.برای مثال فردی که دست ندارد،تکلیف اودروضو، غسل ،تیمم ویامسائل حقوقی مثل افتتاح حسابهای بانکی ،عقدقرارداد، ومواردمشابه که نیازبه امضاءدارد،چیست ؟ ویاکسی که یک دست اودرگچ قراردارد،چگونه غسل کندو....قران گوید ؛ حکم حرجی در دین نیست. فقیه ناچارازاجتهاددرمواردمجهول وجدیداست . صراحت آیه 122سوره تؤبه درکسب اجتهادولزوم تقلیداست .که به آیه "نفر"معروف است . (نفربه معنی کوچیدن وهجرت کردن ) «فلولانفرمن کل فرقة منهم طائفة لیتفقهوافي الدین ولینذرواقومهم اذارجعواالیهم لعلهم یحذرون » دقت کنیدلفظ «طائفة»دلالت برواجب کفائی بودن داردولینذروا دلالت برارشادجاهل ،لعلهم یحذرون بروجوب تقلیدبرای عامی وتبعیت از فقیه ومجتهد. شیخ انصاری گوید:لعلهم یحذرون یعنی "عمل کردن به کلام وانظارفقیه واجب است " اقول :اگرغیرازاین باشدنقض  غرض است . سؤال :اصلاًچرااجتهاد؟ ج :هردین ومذهب برای خودقانونی داردکه پیروان آن دین ملزم به رعایت آن قوانین بوده وتخطی ازآن برای احدی جایزنیست . بعلاوه ،پیروان هرمذهب براساس آموزه های مربیان آن مذهب عملکردداشته وغیرازآن رامجازنمی شمارند.ولوبت پرستان .چه اگر غیر از این باشد هرج ومرج شود . پس اول بایدراه رابشناسیم وسپس عمل کنیم . بقول قاعده معروف عقلای عالم؛ اول شناخت ،دوم عمل . آیادین اسلام که کاملترین ادیان ومذاهب عالم است ،نبایدمربیانی داشته باشد تاایشان بتوانند وظایف پیروان رادرهرعصری مبرهن سازند؟ شناخت راه ازچاه دردین اسلام کارمعصومین ودرغیاب ایشان برعهده جانشینان است . قال رسول الله ص: اللهم ارحم خلفائی ؛ قالوا : ومن خلفائک ؟ قال : الذین یاتون من بعدی ویرون احادیثی وسنتی فیعلمونها الناس من بعدی "    عیون 1/40 شناخت دوعنصرزمان ومکان درراهبردانسانهابه سرمنزل ترقی وسعادت کارفقهاومجتهدین است . جدای ازادله عقلی برای وجودمربیان ویافتن راه صحیح ،آیه قرآن می فرماید: "وماخلقت الجن والانس الالیعبدون "               والذاریا ت56 چگونه عبادت کردن،چه چیزی عبادت است وچه میزان آن مقبول است؟ کارفنی وتخصصی است که خداوندبرعهده افرادی قرارداده که  ازآن به مجتهدتعبیرمی کنند.برای انجام کار شرعی اصولا ما در برابر 4سوال قرار می گیریم که جواب آنهارا فقیه میداند : کم وکیف واین ومتی !!! سؤال :چرااجتهادبایدمفتوح الباب باشدوآیادرمذاهب اهل سنت این موضوع وجودداردیاخیر؟ ج – اولاگوئیم که اجتهاددرنزدمحققین اهل سنت مفتوح بوده وضمن پیروی کورکورانه ازائمه اربعه خوددرمسائل روزاجتهادمی کنند.اصدار فتاوای جدید گواه این واقعیت است . در میان اهل سنت دو مکتب وجوددارد : 1- مکتب رای وقیاس ؛ که پیروان ابو حنیفه هستند . 2- مکتب اهل حدیث ؛ که پیروان احمد بن حنبل هستند . اینان را سلفی گویند . سلفیون پیرو رای ونظر صحابه هستند . در مکتب شیعی هم در قرن 11هجری گروهی بسرکردگی محمد امین استر آبادی بوجود آمده ونام ایشان را « اخباریین » نهادند . ایشان از اجتهاد گریزان بوده و معتقد ند که باید بظاهر نصوص عمل کرده واز اجتهاد درمقابل نص جداً پرهیز نمود . بین اخباریین وطرفداران اجتهاد که آنها را اصولیین میگویند نزاعی سخت بوجود آمد. اگر نمی بود شجاعت وتدبیر وحید بهبهانی ، معروف به استاد کل ، و گذشت وسعه صدر فاضل بحرانی صاحب « الحدائق » رهبر اخباریون در راس قرن 12هجری ؛ اسلام با چالش بسیار بغرنجی مواجه می شد . فلذا گویند: والبهبانی معلم البشر              مجد دّالدین فی الثانی عشر متعاقب این پیروزی وشکست سنگین اخباریون ؛ عده ای از رجال سرشناس ایشان از تفکر اخباریگری خارج وبه جرگه ی اصولیین پیوستند ومکتب اصول آنچنان پیشرفت ورشدی نمود که مرحوم بروجردی فرمودند : «اصول متورم شد » . بیشترین سهم این پیشرفت مرهون آثار شیخ مرتضی انصاری مثل فرائد ومکاسب ؛ واتباع اوست . قال الآغابزرگ طهرانی : "وهکذاسارت النهضة ضداغلاق باب الاجتهادوالدعوة الی فتحه من جدید،بیدالاعلام والمکفرین من علماء اخواننا السنة."  حصرالاجتهاد ص 28 دقت کنیدکه اجتهاددرمقابل نص  قراردارد.هرکجانصی  باشد،اجتهادمعنا ندارد. سوال:نص چیست ؟ والنص فی اصطلاح اهل العلم هو « الفظ الدال علی معنی غیر محتمل للنقیض بحسب الفهم» مجمع البحرین 4 هر چیزی که بطور شفاف در روایت وارد شده ونیاز به تلاش برای تبیین ندارد ، نص است .ظاهر. نص قران وجوب خمس است ، ولی جزئیات آن اجتهادی . قال الله تعالی " واعلموا انما غنمتم من شی فان لله خمسه ولرسوله و...انفال آ یه 41 این نص قران است . فلذا اجتهاد را ائمه در حوادث فرمودند ، چرا که " الحدوث کون شی بعد ان لم یکون " مجتهد در مقابل فتوا ضامن است ، که فرمود :" کل مفتٍ ضامن " هر کسی فتوائی بدهد ؛ ضامن است .( الاصول الاصلیة 113) قال الباقرع "من افتی الناس بغیر علم ولا هدی من الله لعنته ملا ئکة الرحمة وملائکة العذاب ولحقه وزر من عمل بفتیاه .( اصول فیض 113)این کلام ضمانت مفتی را بیان میدارد . قال الصادق ع " انهاک عن خصلتین فیهما هلک الرجال انهاک عن تدین الله بالباطل وتفتی الناس بما لا یعلم .امام عسگری هم چارچوب کلی را برای مجتهد ومقلد بیا ن داشته اند " فاما من کان من الفقهاء صائنا لنفسه ؛ حافظا لدینه ؛ مخالفا لهواه ؛ مطیعا لامر مولاه ؛ فللعوام ان یقلدوه وذلک لا یکون الا بعض فقهاء الشیعة لا جمیعهم "احتجاج 2/263 4ویژ گی اصلی مجتهد "1-تقوا وورع 2-نگهبان دین 3-مخالف هوی 4-تبعیت کامل از امام زمان ع ؛ولی همه فقهاء واجد اینها نیستند.الا بعض فقهاء الشیعه " امام صادق ع فرمود:" علماء یهود بدون علم فتوی دادند ؛ حلال خدا را حرام وحرا م خدا را حلال کردند ؛ *احلوا لهم حراما وحرمواعلیهم حلالا* مستند دیگر برای اصالت اجتهاد ایه 59سوره نساء است قال الله تعالی :"اطیعوالله اطیعوا الرسول واولی الامر منکم فان تنازعتم فی شی فردوه الی الله والی الرسول والی اولامر منکم " هرچند فرمودند اولی الامر معصومین هستند-المیزان - ، لیکن میتوان گفت ، ایشان شعاع آ نها هستند حضرات معصومین در زمان حضور مردم را به فقها ء ارجاع میدادند . داستا ن یونس بن عبد الرحمن که امام ع در مقابل سوال شخصی فرمود: "به یونس مراجعه ومعالم دین را از او اخذ کن "  ایات دیگر که گواه لزوم تقلید برای عمل کردن وفق خواست شارع مقدس است عبارتند از: 1-       ولا تقف مالیس لک به علم .   اسرا 36  2- بل کذبوا بما لم یحیطوا بعلمه  یونس 39 2-       3- قل هذه سبیلی ادعو ا الی الله علی بصیرة .  یوسف 105 مزید اطلاعات چند سطری در باب اولولامر . قال ابن عربی فی تفسیره 1/146" اولی الامر منکم : من استحق الولایة والریاسة کما مر فی حکایة طالوت. اعنی : شرایط ولایت امر : علم؛قدرت؛صلابت وسلامت . قال الزمخشری : والمرادباولی الامرمنکم : امراء الحق لان –امراءالجور –الله ورسوله بریئان منهم . کشاف 1/523 مشهوراهل سنت هر کسی را که با قهر وغلبه هم اگر مسلط شود اولی الامر میدانند واطاعت اوراهم واجب ، ولو حجاج سقفی باشد. ایشان عدالت را در والی مسلمین شرط نمی دانند . ولی شیعه گوید: "  لاطاعة لمخلوق فی معصیة الخالق " ابن عباس و جابر می گویند : "هم الفقهاء والعلماءالذین یعلمون الناس معالم دینهم .بدلیل ایه "لعلمه الذین یستنبطونه منهم " نساء83 قال الفخر الرازی : "قال علی (ع):حق علی الامام ان یحکم بما انزل الله ویودی الامانة،  فاذا فعل ذلک فحق علی الرعیة ان یسمعوا ویطیعوا .لابد وان یکون – اولی الامر- معصوماً عن الخطاء " جالب است همین آقای فخر رازی در ج 12از صفحه 382تا 387بحث بسیار مفصل نموده وسعی دارد که ثابت کند ، (ولی ) در ایه "انما ولیکم الله ... باب محبت است و ولایت نیست ،فلذا ولایت بلا فصل علی ع را قبول ندار د ؛ کماقال : فثبت بهذه الوجوه ان الولایة المذکورة فی هذه الایة یجب ان تکون بمعنی النصرة لا بمعنی التصرف . بعد با کمال جسارت می گوید : واما استدلالهم بان هذه الایة نزلت فی حق علی فهو ممنوع ومنهم من یقول : انها نزلت فی حق ابوبکر" فی تفسیر المراغی : امرا وحکام وروسا وزعما ی قوم که مردم در حاجات به ایشان مراجعه میکنند ؛ امر ایشان واجب است در صورتی که مامون از خطا ومخالفت امر خدا ورسول باشد اینان اولی الامری هستند که خدا دستور داده است.         تفسیر المراغی 5/72 منصفین اهل سنت شبیه شیعیان اطاعت از هر کسی را واجب نمی دانند بلکه ایشان هم قاعده حفظ اصول ومخالف نبودن با شرع انور را می گویند؛ چنین نیست که هرکه زورش بیشتر متبوع عام باشد .  اهل سنت برای اثبات کلیات اجتهاد در فروع فقهی به داستا ن معاذ بن جبل ؛ هنگام رفتن به ماموریت یمن از سوی پیامبر ص میدانند که ما آنرا از کتب معتبر نقل می کنیم .ولی دقت کنید،100درصد مورد تائید علماء شیعه نیست قال معاذبن جبل : لما بعثنی النبی ص الی الیمن ؛ قال لی : کیف تقضی ان عرض قضاء ؟ قال : قلت " اقضی بما فی کتاب الله ، فان لم یکن فبما قضی به رسول الله ،  قال : فان لم یکن فیما قضی به الرسول ؟ قال " اجتهد رایی ، فضرب صدری وقال " الحمدلله الذی وفق رسول رسول الله لما یرضی رسول الله . سیر اعلام النبلاء1/448،مسند احمد5/243،طبقات کبری ابن سعد/348 تمام مسانید اهل سنت در باب " اجتهاد الرای فی القضاء"حدیث را نقل می کنند .  وبر اساس آن گویند *اجتهاد قاضی، شرعی است * قال السید مرتضی العسگری فی معالم المدرستین : اهم ادلتهم علی صحة الاجتهاد : 1-       حدیث معاذبن جبل : فی سنن دارمی وغیره " بعد داستان قبل را نقل کرده ومی گوید " فقد ناقش ابن حزم حدیث معاذ و قال : واما خبر معاذ فانه لا یحل الاحتجاج به لسقوطه .      معالم 2/282 سوال می کنند چرا مجتهدین با هم توافق نکرده ویک رساله بیرون نمی دهند ؟ ج= اساسا سؤال غلط است ؛ زیرا بر مجتهد واجب است که از ظن خود یا علم خود تبعیت کند ؛ با وجود علم خود به ظن دیگری مراجعه کردن خلاف عقل است .قران می فرماید : ومن لم یحکم بما انزل الله فاولئک هم الظالمون ؛ او هم الکافرون او هم الفاسقون " مائده 44-45و47 دقت کنید ؛ یحکُم فعل مضارع است ؛ و انزل الله فعل ماضی فعل مضارع دلالت بر استمرار دارد ؛ یعنی عمل صدور حکم بعد از نزول کلیاتی در 14قرن پیش .این قاعده می طلبد که اجتهاد استمرار داشته و ایستا نباشد ، برای همین فرمود " علینا القاء الاصول وعلیکم التفریع " بلی میتوان گفت ؛ بهتر آن است که مجتهدین هم عصر از چاپ رسائل متعدد خودداری وهمگان به نفع یک نفر کنار روند تا وحدت واتحاد مرجعیت میسر شود که مالا وحدت واتحاد مقلدین است .( بشرح آیه 48مائده در پایان مقاله دقت بیشتر کنید) برمجتهد حرام است تقلید کردن ؛ ولی کسی نگفته چاپ رساله واجب . مختصری حول رسائل مراجع عظام اید هم الله تعالی نخستین کسی که رساله عملیه نوشت ؛ شیخ مفید بود با تحریر«المقنعة» قبل از او مجتهدین به نقل روایات باب بسنده کرده ومعمولا از اجتهاد پرهیز می کردند ؛  شاهدهم« من لا یحضر ه الفقیه»شیخ صدوق است .که فقط باب بندی شده واخبار را نقل کرده است . یعنی تقریبا شیوه اخباری گری .مثل «شیخ حر عاملی و فاضل بحرانی ؛ البته حدائق او اجتهاد است» بعد از مفیدسید مرتضی با رسائل و تدوین اصول اجتهاد در فقه و با کتاب الذریعة *وشیخ طوسی با "النهایة و خلاف ومبسوط واقتصاد وعده راه اجتهاد را متبلورساختند، محقق شجاع وجسور ابن ادریس با السرائر ، محقق اول با کتابهای بزرگی چون ؛ شرایع ؛ المعتبرو مختصر النافع  به صدور فتوا  پرداختند . علامه حلی با کتابهی منتهی المطلب ؛ تذکرة ؛ ارشاد الاذهان و تحریر الاحکام ؛تبصرة ؛ نهایة الاحکام و مختلف الشیعه کار را توسعه دادند .در قرون بعد محقق کرکی با جامع المقاصد؛شهید اول با ذکری ؛ لمعه ؛ دروس شریعه ؛ شهید ثانی با روضه ؛ مسالک و روض الجنان ومقدس اردبیلی با مجمع ؛ صاحب مدارک ؛ محقق بحرانی ؛فاضل نراقی ؛ اعجوبه استخراج فروع فقهی از احادیث، کاشف الغطاء و شاگردش صاحب جواهر با جواهر الکلام ؛ شیخ اعظم با مکاسب ورسائل کار صدر فتوا واجتهاد را به اوج رساندند . در قرن اخیر هم سید یزدی با عروه الوثقی زمینه را برای توسعه بیشترافتا فراهم نمود .حاشیه زدن بر عروه ؛ تولید فراوان فتوا رانمود .که در ظاهر نشان از اجتهاد دارد . اولین کسی که توضیح المسائل فارسی  بشکل کنونی را تدوین نمود مرحوم بروجردی است .  قبل از او شیخ بهائی با کتاب جامع عباسی مقام اول را دارد .که کاملترین رساله فارسی درفقه شیعی است. لازم به ذکر است که ؛  تما م جامع عباسی از بهائی نیست ، از ابتدا تاپایان باب حج از شیخ و از حج تا پایان کتاب بقلم ساوجی شاگرد فاضل شیخ است ؛ شیخ را اجل مهلت اتمام نداد .  در حال حاضر تمام رسائل ازمحتوا وباب بندی رساله بروجردی تبعیت کامل دارند . شاید بزرگترین نقطه ضعف این توضیح المسایل ها ، عدم پردازش مواردی است که در زمان سید نا بروجردی عام البلوی نبوده ومعظم له آنها را مطرح نکرده ولیکن امروزه از مبتلا به  ترین مسایل اجتماع هستند . مثل احکام مضاربه ومشارکت و دقایق ربا و.. تعدد زیاد رساله های فارسی ، عوام را با سر در گمی مواجه ساخته وبا وحدت و ایثار سازش ندارد. بعضی از فقهاءو مجتهدین می بایست ایثار نموده وبا حاشیه زنی بر رساله ای واحد از چاپ رساله مستقل خودداری کنند . مثل کار انصاری ، سید بحر العلوم و... بودن یک متن واحد با حواشی مختلف در هر خانه بهتر است تا چند رساله؛ مگر اختلاف آرا چند تاست ؟ ملاحظه کنید از نظر اقتصادی هم چقدر صر فه جوئی در کاغذ میشود . شما کافیست رساله« مجمع المسائل » صاحب جواهر را بنگرید وخود قضاوت کنید . ·                     «وجوب تداوم شرایط مر جعیت » ·                     قال فی العروة الوثقی : اذا عرض للمجتهد ما یوجب فقده للشرایط یجب علی المقلد العدول الی غیره . فتوای فقها ء اینست که وجوب شرایط در حدوث وبقاء امری لازم است .کما قال الخوئی " والصحیح کما هو المعروف بین اصحابنا ان جواز تقلید المجتهد علی استجماعه للشرایط حدوثا وبقائا . ومتی زالت عنه باجمعها او ببعضها سقط عن قابلیة الرجوع الیه فی الفتوی ووجب العدول عنه الی غیره .یعنی همان شرایطی که در اول تقلید لازم است ؛ در تداوم هم واجب است که اگر مفقود شود ؛ مرجع هم از صلاحیت ساقط میشود ؛ مثل فسق. فاضل نراقی در مستند الشیعه می گوید " اگر شرایط مفقود شد ودوباره برگشت ؛ اعتبار او هم بر می گردد؛ لیکن اکثر مخالف هستند . وفتوی الاکثر بعدم العود " صاحب جواهر هم شرایط را حدوثا وبقائا قبول دارند . البته بحث ایشان در صفات قاضی است ؛ لیک ؛ فقها ء صفات مرجع و قاضی را شبیه هم میدانند . فلذا در کتب مبسوط قدیم  بحث تقلید را نمی آ ورند . رک شرایع ؛ لمعتین ، کتب علامه ومحقق کرکی و... سوال : حالت اغماء عارض مجتهد شد چه حکمی دارد؟ دوحالت دارد ، یا سریع  الز وال است ویا خیر ؛ شبیه حالت (کُما) " قال فی کشف اللثام : .اما الاغماء سریع الزوال او النسیان النادر کالنوم "   2/324 شهید ثانی در صورت برگشت موانع سریع الزوال در قاضی موافق برگشت اعتبار او هست وبر این قیاس ؛مجتهد . شیخ انصاری هم چنین  نظری دارند . ولی ظاهراً سید احمد خوانساری صاحب جامع المدارک با این نظریه مخالف بوده وچنین نقل است که وقتی در بیمارستان قصد عمل جراحی او را داشتند ، فرمود ، بیهوشی برایم اشکال دارد ، من خودم کاری میکنم وشما به کارتان بپردازید ، گویند ذکری گفت واشاره ای کرد ،عمل جراحی انجام شد وسید  اصلاً دردی تا پایان عمل احساس نکرد . **وظایف فقیه (مجتهد جامع شرایط)در زمان غیبت امام عصر ع :   فقهاء عظام برای فقیه در عصر غیبت 3وظیفه کلی قائل هستند. 1-       افتاء  2- حکومت  3- ولایت در امور حسبة افتاء که عبارت از بیان حکم شرعی برای مقلدین است . حکومت یعنی قضاوت که بردو نوع است ؛اول قضایائی که مسبوق به نزاع هستندوآنرا فصل نزاع نامند  دوم آنهائی که مسبوق به نزاع نیستند.مثل حکم به هلال ماه هر سه تا در ولایت فقیه مستتر هستند .    رک : جواهر ج 21 سومی ؛ هم یعنی ولایت بر امور غیّب وقصّر وهر امری که متولی مشخص ندارد . اما فقیه بر دو قسم است 1- فقیه حاکم ؛ یا فقیه مبسوط الید. ( ولایت عرضی) 1-       غیر از اول ؛ که طبعا تمام فقها ء را شامل است .( ولایت ذاتی ) فقیه مبسوط الید بر همه فقهاء سیطره داشته وتصدی او از باب واجب کفائی است . ویژ گیهای کلی  فقیه مبسوط الید(حاکم)  را امام علی ع بیا ن فرمودند : "ان احق الناس بهذ الامر علیه  اقواهم علیه واعلمهم بامرالله فیه فان شغب شاغب استعتب فان ابی قوتل ". خطبه 171. وایضا فرمودند " فانه یجب ان یکون ازهد الناس و اعلم الناس  اشجع الناس و اکرم الناس وما یتبع ذلک لعل تقتضیه .    بحار 90/45 البته اینها را علی ع از صفات امام جامعه بیان کرده اند. فارابی هم می گوید که رهبر جامعه باید حکیم ؛ شجاع ،پر ذکاوت و تیز فهم وقوی البنیه وعادل  باشد . انتهی در قران هم فرمود: "ان الله اصطفاه علیکم وزاده بسطة فی العلم والجسم .والله یوتی ملکه من یشاء والله واسع علیم "بقره 247 قال رسول الله ص " من ام قوما وفیهم اعلم منه او افقه منه لم یزل امرهم فی سفال الی یوم القیامة "مستطرفات سرائر/635 قال رسو ل الله ص " ائمتکم وافدکم الی الله فانظرو ا من توفدون فی دینکم وصلواتکم "        وسائل 8/347 قال رسول الله ص : "اذا ام الرجل القوم وفیهم من هو خیر منه لو یزالو فی سفال " المغنی لابن قدامه2/20 قال الصادق ع : "من خرج یدعو الناس  وفیهم من هو اعلم منه فهو ضال مبتدع ومن ادعی الامامة ولیس  بامام  فهو کافر"  وسائل الشیعه 18/564 قال رسو ل الله ص " من ضرب الناس بسیفه ودعاهم الی نفسه و فی المسلمین من هو اعلم منه فهو ضال متکلف . تهذیب 6/151وکافی 5/27 فرمود " الفقهاء حصون الاسلام"   ویا " الفقهآء ورثة الانبیاء " سوال :منظور از اعلم کیست ؟ اعلم در بلد مکلف ؛ یا اعلم  مطلق ؟ اعلم مطلق را برای اولین بار  شیخ انصاری  باب کرد .سید یزدی اعلم را چنین تعریف کند: مسألة 17 : المراد من الأعلم من يكون أعرف بالقواعد والمدارك للمسألة ، و أكثر اطلاعاً لنظائرها وللأخبار ، وأجود فهماً للأخبار ، والحاصل أن يكون أجود استنباطاً . والمرجع في تعيينه أهل الخبرة والاستنباط. » مراجع فعلی  اعلم را عالمترین مجتهد در حوزه  های فقه شیعی می دانند . قال فی ملحقات العروة : "والظاهر ان مرادهم ، الاعلم فی البلد او ما یقرب منه لا الاعلم مطلقا ."    ج 2 ص 9. سید مرتضی هم در الذریعه الی اصول الشریعة ، اعلم در بلد را می گوید .کما قال " اذا کانت لیست عند المستفتی الا لعالم واحد فی البلد ، لزمه استفتائوه تعینا وان کانت لجماعة هم متساوون کان مخیرا وان کان بعضهم عنده اعلم من بعض ...من اوجب ان یستفتی المقدم فی العلم " ج2/801 اقسام مجتهد : مطلق ومتجزی قال فی فقه الامام جعفر الصادق ع : ومهما یکن ، فان القضاء والافتاء لا یجوزان الا للمجتهد المطلق .    6/65 شیخ مغنیه مجتهد مطلق قدرت افتاء در تمام ابواب فقهی را دارد ومتجزی خیر .در بعض ابواب مجتهد است . فتوا یعنی روشن کردن ابهامات ،پاسخ وتبیین مسائل ومجهولات . قران هم گوید" یستفتونک  فی الکلالة "  175 نساء فتوا تبیین است وحکم الزام . قاضی هم بر دو قسم است ؛1- تنفیذی ( مجتهد) 2-تحکیمی ( منصوب من قبل طرفین )   از آن جائی که صدور حکم خاص مجتهد است ، قضات فعلی که فارغ التحصیل دانشگاه هستند ، به استناد تنفیذ حکم ایشان از سوی مقام ریاست قوه قضائیه که مجتهد مسلم باید باشد، حکم مشار الیهم  شرعی است . قاضی تحکیمی ، همان داوران حل اختلاف هستند . ( آیه 35 نساء :" حکما من اهله وحکما من اهلها " ) دقت کنید قاضی به معنای کسی که شما به او اختیار قضاوت می دهید وعرفی می گوئید آقا شما قضاوت کنید بین ما .والا قاضی تحکیمی بمعنای شرعی در زمان غیبت تصور نداشته وخاص زمان حضور است . کما قال فی المسالک : "التحکیم مختص بحال حضور الامام "( شهیدثانی اجتهاد را شرط قضاوت میداند) استد لال شهید ثانی به خبر مروی است که فرمود: فاجعلوه قاضیا ، فانی قد جعلته قاضیا فتحاکموا الیه . المسالک13/334 کماقال السبزواری فی کفایة الاحکام ص 262: وذکر الشهید الثانی وغیره ان قاضی التحکیم لا یتصور فی حال الغیبة مطلقا لانه ان کان مجتهدا نفذ حکمه بغیر تحکیم  والالم ینفذ حکمه مطلقا ... قال والاجتهاد شرط فی القاضی فی جمیع الا زمان والاحوال  وهو موضع وفاق . در قاضی تحکیم ، اجتهاد شرط نیست ، هر چند که بعض فقهاء قائل هستند ولی اطلاعات لازم را می طلبد مجتهد , خود قاضی بالذات بوده ونیاز به تنفیذ وتائید ندارد .ولی در صدور حکم باید مامون از خطر بوده ومبسوط الید باشد . نکته : قاضی مسلمان میتواند بین اهل ذمه قضاوت کند  بر اساس اسلام ، ولی بین اهل حرب جایز نیست .خداوند مجوز قضاوت برای اهل ذمه را چنین گوید : "وان احکم بینهم بما انزل الله ولاتتبع اهوائهم "  مائده ایه 49. ومن اکرم فقیها مسلما لقی الله یوم القیامة وهو عنه راض . تحریر الاحکام علامه حلی1/3 تقلید اعلم در نگاه غزالی : "اذا لم یکن فی البلدة الا مفت واحد وجب علی العامی مراجعته وان کانوا جماعة فله ان یسال ممن شاء ویلزمه مراجعة الاعلم بل لا تجب الا مراجعة من عرفه بالعلم  والعدالة اما اذا کان احدهما افضل واعلم فی اعتقاده والاولی عندی انه یلزمه اتباع الافضل". معنای تکلیف را چنین گوید : " التکلیف ماخوذ من الکلفة ،علی وجه التفعیل ومعناه الحمل علی ما فی فعله  مشقة"   المنخول ص 79. سوال " آیات ذم تقلید بر چه دلالت دارند ؟ بر افتاء به قیاس واستحسان ( سنیان دارند ).وبر فتوا دادن به غیر علم ،در نزد وشیعه وسنی .  قال الخوئی :" لانه الافتاء بغیر علم " سوال : آ یه سوال  "فاسئلو ا اهل الذکر ان کنتم لا تعلمون"( 7انبیاء) بر چه دلالت دارد؟ وجوب پرسش درمجهولات - مطلقا ً - برای عمل ؛ که احکام دین از مصادیق بارز آنست. کما قال الخوئی " انه اذا لستم بعالمین فسئلوا اهل الذکر للعمل علی طبق قولهم وجوابهم . ( کتاب الاجتهاد الخوئی/89) آیه نفر (122توبه ) بر چه دلالت دارد ؟ قال الخوئی : بر وجوب تقلید ،وجوب تحذّر به انذار فقیه ؛بر افتاء وبر حجیة انذار فقیه " فائده تقلید چیست ؟ مشروع بودن اعمال مسلمان ؛ نظم اجتماعی ، رشد فرهنگی ، حفظ مصالح فرد واجتماع و منع ورفع مفاسد . کما قال فی معارج  الاصول : " ان الامن من المفسدة "ص 199 بقول آقای تبریزی ، عمل بدون تقلید حرام نیست، بلکه باطل است . مگر آنکه مطابق با واقع یا تقلید صحیح باشد .( وایضاً فاضل ) معنای حرف اینست که: " تقلید طریق است " معنای شرط ایمان در مرجع چیست ؟ یعنی شیعه بودن . « لزوم مراجعه به اهل فن در تشخیص اعلم » بفتوای شیخ تبریزی اهل خبره در باب پرسش اعلم ؛ لزوما فقاهت نیست ،بلکه قدرت علمی برای تشخیص مجتهد واعلم است. هرگاه اعضای یک خانواده هر کدام مرجع جداگانه داشتند ، هرکس باید بفتوای مرجع خود عمل کند . اکر تبعیض در عمل واحد موجب بطلان عمل بفتوای یکی از آنها شود تبعیض جایز نیست . « حرمان زن از مرجعیت ؛ قضاوت ورهبریت » زن نمی تواند مرجع ؛ قاضی و ولی فقیه باشد .بازپرس باشد منعی ندارد  فتوای امام ره چنین است : یجب ان یکون المرجع للتقلید عالما مجتهدا عادلا وورعا فی دین الله ... ویجب تقلید الاعلم مع الامکان علی الاحوط.( ایشان ذکری از مرد بودن ندارند) مستند فقهاء در جایز نبودن مرجعیت و قضاوت زن چیست؟ در مشهوره ابی خدیجه دارد که امام فرمود :"ولکن انظروا الی رجل منکم " قال الخوئی : لدلالتها علی اعتبار الرجولیة  فی باب القضاء.( باب قضا وافتا ء شبیه هم هستند ) . صاحب جواهردر مجمع الرسایل در جواب سوال بیان شرایط مرجع تقلید ؛ مرد بودن را نفرمود.  ص 13   عدالت چیست ودر کجا کاربرد دارد ؟ عدالت عبارت است از ملکه اتیان واجبات وتر ک محر مات . ودر 5جا ، مورد نیاز است " 1-       مرجعیت  2- امامت  3- قضاوت  4-  شهادت  5-  عدول مومنین دقت کنید در مرجعیت ، امامت و عدول مومنین شرط علمی ودر قضاوت وشهادت شرط واقعی است . واما فرق شرط علمی با شرط واقعی :  شرط علمی در صورت کشف خلاف ، اعاده عمل نیاز نیست ، ولی در شرط واقعی اعاده حتمی است . کم و کیف و سایر شرایط در کتب فقهی باب قضا ء وشهادت وجود دارد . قدر مسلم در ضررو زیان وارده ، جبران بر قاضی وشاهد حتمی است ، شاهد خودش باید جبران کند وقاضی از بیت المال . راه تشخیص عدالت سه  چیز است " 1-حسن ظاهر ، که کاشفیت دارد. مشروط بر اینکه علم ویا ظن را بیاورد. والا همین طور صادق نیست 2- شهادت دو نفر عادل .( مشروح بحث عدالت در مقاله عدالت در امامت وجود دارد) قال فی العروة : العدالة عبارة عن ملکة اتیان الواجبات وتر ک المحرمات  وتعرف بحسن الظاهر الکاشف عنها علما او ظنا ، وتثبت بشهادة العدلین  وبالشیاع المفید للعلم . مستند فقهاء در حسن ظاهر موثقه ابی بصیر است ؛ که امام صادق ع فرمود: " لاباس بشهادة الضیف اذا کان عفیفا صائنا ". البته سید یزدی هم حسن ظاهر را زمانی مفید می داند که ، اطمینان آور باشد .کما قال "وبالمعاشرة المفیدة للعلم بالملکة او الاطمئنان بها " محقق نجفی می گوید: بدانکه عدالت ملکه است نه حسن ظاهر بلکه حسن ظاهر کاشف است ملکه را بشرط حصول ظن بملکه  مجمع الرسایل ص 10 اگر از شخصی مسئله ای را بپرسند ؛ اوباید چگونه جواب بدهد ؟ میتواند فتوای مرجع خود را که اعلم است بگوید ؛ واگر مرجع اوراهم میشناسد ومی داند تقلید او هم صحیح است که باید حتما جواب را بر اسا س فتوا آ ن مرجع بگوید ؛ واگر خود مجتهد است که باید نظر خودرا بگوید ، والاحکم خدا را بگوید هر چه در نظر دارد . ولی اگر سوال کنند ه گفت فتوای چه کسی را می خواهم ، در صورت عدم اطلا ع ، مسئله گو نباید غیر از فتوا ی مر جع مشخص شده فتوای دیگری را بگوید .والا مسوول روز قیامت است . بهتر است بگوید ؛ فتوای فلانی را بلد نیستم ، لیکن فتوای آ قای ...  چنین است . پرسش از سوال کننده  مبنی بر اینکه از چه کسی تقلید می کنی لازم نیست " الناس فی سعة مالم یعلموا اگر مسئله گو اشتباه گفت ، واجب است اصلاح کند . کما قال فی العروة " اذا نقل شخص فتوی المجتهد خطا یجب علیه اعلام من تعلم منه ؛ وکذا اذا خطا المجتهد فی بیان فتواه یجب علیه الاعلام . مسئلة ٌ: در احتیا ط واجب ؛ مکلف میتواند بدان عمل کند ویا بغیر مرجع خودش با رعایت الاعلم فالاعلم مراجعه کند . در احتیاط مستحب ، چنین حقی ندارد .       فصل دوم : التقلید برهان اثبات لزوم تقلید تعریف تقلید "سمی بذلک تقلید لان المقلد یجعل ما یعتقده من قول الغیر من حق او باطل قلادة فی عنق من قلده .  مجمع البحرین 3/132 التقلید فی اللغة مصدر باب تفعیل من قلد یقلد تقلیدا وهو جعل القلادة فی عنق الغیر . قراردن ریسمان مسولیت صحت وسقم اعمال بر گردن مجتهد . قال " العمل استنادا الی رای الغیر . نهایة الدرایة 3/396 قال الخوئی " العمل استنادا الی فتوی الغیر . مصباح 3/447 قال الحائری " التقلید : متابعة المجتهد فی العمل . خلاصه کلام همگان در معنای تقلید اینست " رجوع جاهل به عا لم "ویا بگو پیروی عالمانه .اهل سنت گویند :   «ولهذا اتفق العلماء على أنه اذا عرف الحق لا يجوز له تقليد أحد فى خلافه » ایا در زمان رسو ل الله ص وائمه ع تقلید بوده است ؟ آری در آن زمان هم بوده زیرا برای همگان دسترسی به معصوم ع میسر نبوده لا جرم به فقها ء ومحدثین برای اخذ معالم دین مراجعه می کردند . شواهد در بحث آمده است . ( غالبا اخذ اصل روایت بود ) صراط 2/17 فقهاء ما تاقبل از شیخ طوسی ؛ بدین شکل امروز ؛ اجتهاد نمی کردند ، بلکه اصل روایت را می آوردند . ابن عقیل عمانی وابن الجنید اسکافی ؛ اجتهاد می کردند .  امام صادق ع در جواب شخصی فرمود: "علیک بالاسدی" ( منظور ابوبصیر است). معنا اینست که خود معصومین ع مردم را به علماء ارجاع میدادند . لا يجبون الاجتهاد على كل أحد ويحرمون التقليد ولا يوجبون التقليد على كل أحد ويحرمون الاجتهاد وأن الاجتهاد جائز للقادر على الاجتهاد والتقليد جائز للعاجز عن الاجتهاد فأما القادر على الاجتهاد فهل يجوز له التقليد هذا فيه خلاف والصحيح أنه يجوز حيث عجز عن الاجتهاد إما لتكافؤ الأدلة وإما لضيق الوقت عن الاجتهاد وإما لعدم ظهور دليل له فانه حيث عجز سقط عنه وجوب ما عجز عنه وانتقل الى بدله وهو التقليد »     ایا در زمان رسو ل الله ص وائمه ع تقلید بوده است ؟ آری در آن زمان هم بوده زیرا برای همگان دسترسی به معصوم ع میسر نبوده لا جرم به فقها ء ومحدثین برای اخذ معالم دین مراجعه می کردند . شواهد در بحث آمده است . ( غالبا اخذ اصل روایت بود ) صراط 2/17 فقهاء ما تاقبل از شیخ طوسی ؛ بدین شکل امروز ؛ اجتهاد نمی کردند ، بلکه اصل روایت را می آوردند . ابن عقیل عمانی وابن الجنید اسکافی ؛ اجتهاد می کردند .  امام صادق ع در جواب شخصی فرمود: "علیک بالاسدی" ( منظور ابوبصیر است). معنا اینست که خود معصومین ع مردم را به علماء ارجاع میدادند .    اثبات  لزوم تقلید  از قران  با دو آیه « نفر122توبه » و« سوال » است.  قران فلسفه خلقت را عبادت گوید :"وما خلقت الجن والانس الا لیعبدون " 56 الذاریات قاعده : در تمام عبادات واعمال  انسانی ولو بت پرستان 4رکن وجود دارد "[ کم وکیف واین ومتی ] برای مذاهب مختلف در کتاب تاریخ ادیان مقرراتی ذکر شده که گواه هستند .مکتب سانکیه ، جوکیان ، پیروان شکتی ،سیکها ؛ پیروان کنفوسیوس و پیروان مذهب شینتو ( مذهب رسمی ژاپن) همه بر قواعدی استوار بوده ومعتقدند ؛ پیرو باید از این اصول تبعیت ویا بقول ما تقلید کرده وبدون علم کاری نکند  تمام تعاریف هم این معنا را ثابت می کنند . رک: تاریخ ادیان صفحات "268،269؛310؛388و444. اما تقریر برهان اینست " طبق ایه 56ذاریات  غایت خلقت عبادت است ، عبادت راه دارد ، مثلا ایه خمس ؛ نماز ؛ زکات ؛ جهاد،امر به معروف ونهی از منکر ، حج ، کفارت ؛و... اینها کلیات هستند برای یافتن جزئیات چکار کنیم ؟ خداوند می فرماید: "فسئلوا اهل الذ کر". می گوئیم ؛ اهل ذکر کیانند ؟ اهل ذکر دو گروهند ؛ 1-  اهل کتاب خدا که خودش فرمود: "انا نحن نزلنا الذکر وانا له لحافظون " پس ذکر یعنی قران .اهل قران یعنی فقیه قرانی . 2- ذکر یعنی اهل البیت ع . قال الباقر ع " نحن اهل الذکر و قد سمی الله رسوله ( ذکرا) فی قوله ذکرا رسولا.( اشاره به آیه 10طلاق)   تاویل الایات 1/255 قال رسول الله ص " انا والائمة اهل الذکر . قال الصادق ع " الذکر محمد ص ونحن اهله المسئولون . قال الرضا ع " نحن اهل الذکر ونحن المسولون . قال القرطبی فی تفسیر ه 11/272" قال علی ع "نحن اهل الذکر .  فخر رازی در ذیل ایه لتبین للناس ما نزل الیهم می گوید : ظاهر هذه الایه یقتضی ان یکون الرسول ص هو المبین لکل ما انزله الله تعالی  علی المکلفین . مفاتیح 20/212 قال المکارم فی تفسیره 10/128: لاشک ان اهل الذکر تشمل من الناحیة الغویه کل العلماء و المطلعین والایة اعلاه تبین قانونا عقلائیا عاما فی مسالة ( رجوع الجاهل الی العالم )فان مورد ومصداق الایة وان کان علماء اهل الکتاب الا ان هذالا یمنع من عمومیة القانون ، ولهذه العلة استدل علماء وفقهاء الاسلام بهذه الایة فی مسالة " جواز تقلید المجتهدین المسلمین " واذاراینا فی بعض الروایات التی وصلتنا عن اهل البیت ع بان اهل اذکر قد فسرت بعلی ع او سائر الائمة ع فلا یعنی ذلک الحصر ، بل هو بیان لا وضح مصادیق هذا القانون الکلی ولزیادة الایضاح حول هذا الموضوع . قال فی تفسیر البرهان 3/803: قال علی ع : " نحن اهل الذکر" قال فی نهج البیان 3/350: اهل الذکر : آل محمد ص الذین هم اهله والقائمون مقامه فی امته " فلذا نتیجه می گیریم که اهل ذکر اشاره شده در قران دو تاست ؛ خوداهل قران واهل بیت رسو ل اله ص . پس مرجع مردم در پرسشها وحوادث واقعه؛کسی نیست، الا فقیهان قرانی وعالمان ربانی . همان علمائی که امناء علی حلاله وحرامه هستند .فقیهانی که امین مردم ودین هستند . قال فی کشف الاسرار المیبدی 6/214" فاسئلوا اهل الذکر ، غیر مقید ومطلق است .رجوع جاهل بعالم . فسئلو ا المومنین العالمین من اهل القران  قال علی ع: "نحن اهل الذکر " قال الطبری فی الجامع البیان 14/145و17/8:" قال الباقر ع " نحن اهل الذکر " قال الرازی فی المحصول 1/170: ففرضه السوال لقوله فاسئلو ا اهل اذکر ان کنتم لا تعلمون لکن لابد من انتهاء السائلین الی عا لم  والا لزم الدور او التسلسل . قال فی لطائف الاشارات 2/493: الخطاب للکل والمرادمنه الامة واهل الذکر العلماء من اکابر هذه الامة . قال فی اللمع فی اصول الفقه الشیرازی ص 345: بر مکلف واجب است در فروع دین تقلید کرده و به مجتهدین مراجعه کند بدلیل ایه فاسئلوا ... قال الامدی فی الاحکام 4/206: دلیل جواز التقلید فی حق من لم یجتهد ، وان کانت له اهلیة الاجتهاد ، الکتاب والسنة والاجماع والمعقول . اما الکتاب فقوله تعالی : فاسئلوا اهل الذکر ان کنتم لا تعلمون" سوال: برای اثبات تقلید میتوان به ایه اولی الامر استشهاد کرد ؟ ج= قال الامدی " وان کانت له اهلیة الاجتهاد فیها غیر عالم بها ، فکان داخلا تحت عنوان عموم الایه وایضا قوله "اطیعوالله ... والمراد با ولی الامر ، العلماء. امرَ غیر العالم بطاعة العالم .رجوع جاهل بعالم واجب است . قال الغزالی فی المستصفی ص 370" فان تنازعتم فی شی فردوه الی الله والرسول ، فهذه کله امر بالتدبر والاستنباط والاعتبار ولیس خطابا مع العوام فلم یبق مخاطب الاالعلماء والمقلد تارک للتدبر والا عتبار والاستنباط . قال الغزالی : "العامی یجب علیه الاستفتاء واتباع العلماء.  ص 372 قال الانصاری فی فرائد الاصول 1/290" ان الظاهر من وجوب السوال للعمل بالجواب تعبد ا کما یقول فی العرف " سل ان کنت جاهلاً "  قال الخوئی : ان المراد باهل الذکر اهل العلم ، ای المتمکن من تحصیل العلم باهلیته فیما یسئل عنه ، لا من العلم بالمسئلة المسول عنها حاضر عتید لدیه . فان اهل الشی من هو متاهل لذلک الشی لا من حصل له ذلک الشی .  قال الصدر:فالاستدلال یتوقف علی حمل اهل الذکر علی  العلماء والرواة (.دروس اصول 1/256 قال الحلی فی جواز التقلید : المسالة " اما ان یکون من باب الاصول او من باب الفروع . فالاول " لا یجوز التقلید فیه اجماعا ، اذ یلزم من تقلید من اتفق . اعتقاد النقیضین ، او التر جیح من غیر مرجح ، فلابد من تقلید المصیب وهو یستلزم النظر و فیدور .ولان النبی ص کان مامورا بالعلم فیه لقوله تعالی " فاعلم انه لا اله الا الله فیکون واجبا علینا ، لقوله تعالی " فاتبعوه. والثانی " یجوز التقلید فیه خلافا لمعتزله . لنا " عدم انکار العلماء فی جمیع الاوقات علی الاستفتاء ، ولان ذلک حرج ومشقة ،  اذ تکلیف العوام للا جتهاد فی المسائل یقتضی اخلال نظام العا لم . ولقوله:" فلولا نفر من کل فرقة منهم طائفة " اوجب النفور علی بعض الفرقة . ولو کان الاجتهاد واجبا علی الاعیان ، لاوجب علی کل فرقة النفور ؟ مبادی الاصول 244 "مِن " در ایه نفر باب تبعیض است .یعنی بعضی از شما .واجب کفائی را گویند. ایه 239بقره " فاذکروالله کما علمکم " صراحت در عمل ؛ طبق دستور شارع دارد ؛ حال یا اجتهادا ویا تقلیدا ؛ امام باقرع فرمود از عمل به رای  خود بپرهیز ." ایاک ان تعمل برایک شیئاً وخذ بالاحتیاط فی جمیع ما تجد الیه سبیلا واهرب من الفتیا هرب من الاسد ولا تجعل رقبتک جسراً للناس" وسائل الشیعه 27/123 شیخ طوسی هم در عدة الاصول می گوید " مکلف دو حالت دارد یا قدرت رسیدن به علم را دارد که باید به علم خود عمل کند ؛ واگر این قدرت را ندارد باید تقلید کند که اینرا طریق وصول ظن گویند . تعریف ظن " اعتقاد راجح به چیزی داشتن با احتمال نقیض آن . کما قال ره " لان قول المفتی غایة ما یوجب غلبة الظن ؛ واذا کان له طریق الی حصول العلم فلا یجوز له ان یعمل علی غلبته الظن علی حال . منظور این است که مکلف در مرحله اول باید سعی بلیغ کند تا علم حاصل کند ولی اگر توان ووقت انرا ندارد تقلید ؛ جایگزین است . قال الفاضل التونی: ان التقلید مذموم ،وخلاف الاصل ایضا ، فان الاصل عدم وجوب اتباع غیر المعصوم ، خرج عنه العامی الصرف ؛ لدلیل علی وجوب التقلید فی حقه .   الوافیه ص 245 این کلام برای آنانی است که می گویند ما تقلید نمی کنیم ، به شعر مولانا متوسل میشوندکه خلق را تقلیدشان بر باد داد                          ای دوصد لعنت بر این تقلید باد میگوئیم کسی شما را مجبور بر تقلید نکرده ؛ عبادات واعمال باید بر اساس علم وبینش صحیح باشد ؛ این که اصلی عقلائی است ، حالیه شما اینرا یا از طریق علم بدست می آورید که همانا اجتهاد است ویا از طریق تقلید که در صورت عدم توانائی برای اولی باید دومی را رعایت کنید والا از جرگه عقلاء خارج می شوید . که فرمود " العاقل من کان  ذلولا عنداجابة  الحق " اصل تقلید رجوع جاهل به عالم است که  با نهاد بشر همراه بوده وفطرت پاک وسالم  اینرا قبول دارد .شما اگر کسالتی داشته باشید به چه کسی مراجعه میکنید ؟ به مکانیک ویا دکتر ؟ برای اطمینان قلبی از تشخیص پزشک به چه کسی ؟ دکتر عمومی ویا طبیب حاذق ( متخصص) ؟ اگر ماشینتان خراب شود ؛ انرا پیش چه کسی می برید ؟ دندانساز ویا مکانیک ؟ تقلید مذموم در شعر مولاناهم تقلید کور کورانه ونابخردانه است والا خود مولانا در طی سیر وسلوک عارفانه شاگر د شمس تبریزی ودیگران بوده. هیچکس هم او را ذم نکرده است .قران هم از تقلید جاهلانه نهی کرده وآنانی را که می گفتند ؛ پدران ما چنین بودند ، جاهل معرفی میکند .به آیات : 104مائده ؛ 28اعراف ؛ 78یونس ؛ 53انبیاء ، 74شعراء ، 21لقمان و22و23زخرف مراجعه کنید . قال فی کفایة الاصول " ...رجوع الجاهل الی العا لم فی الجملة یکون بدیهیا جبلیا فطریا لا یحتاج الی دلیل والالزم سد باب العلم به علی العامی مطلقا غالبا. یعنی رجوع جاهل به عالم فطری وجبلی انسان است ، دلیل نمی خواهد . قال تعالی : "انزلنا الیک الذکر لتبین للناس ما نزل الیهم .  نحل 44 تببین احکام  برای مردم و تشریح آن  دستور خداست . قال الغزالی : " التقلید هو قبول قول الغیر بلا حجة" (المنخول ص 582والمستصفی ص 370) التقلید یدل علی تعلیق شی علی شی ولیه به . ( مقاییس اللغة ) تقلید باید با عهد وپیمان والتزام عملی باشد . قال الخوئی : "ان  التقلید بمعنی جعل الشخص او غیره ذا قلادة فیقال " تقلد السیف الی القی حمالته  فی عنقه وفی حدیث الخلافة " قلدها رسو ل الله علیا " ای جعلها قلادة له .(مسؤلیت خلافت را بر دوش او نهاد) فمعنی ان العامی قلدا المجتهد انه جعل اعماله علی رقبة المجتهد .)) « محل التقلید فروع دین است » قال فی العروة الوثقی " یجب علی کل مکلف فی عباداته ومعاملاته ان یکون مجتهدا او مقلد او محتاطا . وایضا " التقلید هو التزام بالعمل بقول مجتهد معین . تحقق تقلید به چیست : تحقق تقلید به اخذ رساله والتزام عملی به هر آنچه در آن میباشد ، مشروط بر مامون بودن از خطا . مکلف میتواند به تمامی مستحبات وارد در روایات به قصد رجا ؛بدون رجوع به مرجع عمل کند . [ گویند : از باب تسامح فی باب ادلة السنن است ]. چرا گوییم  رجائاً ؟ زیرا عمل باید بر اساس علم باشد . قال الخوئی : "ولا مومن سوی الا جتهاد والتقلید والاحتیاط" قال فی العروة : کما یجب التقلید فی الواجبات والمحرمات یجب فی المستحبات  والمکروهات والمباحات . بل یجب تعلم حکم کل فعل یصدر منه ، سواء کان من العبادات او المعاملات او العادیات " یعنی هر فعل وترک فعلی که از مسلمان سر بزند باید بر اساس نظرشارع مقدس باشد که آ ن هم از طریق اجتهاد ویا تقلید ویا عمل به احتیاط ، بدست می آید . البته دقت کنید که بعض فقهاء راه سوم را قبول ندارند وگویند فقط وفقط ، اجتهاد یا تقلید . صاحب جواهر گوید: عامی در احکام فرعیه بعقل خود عمل نمی توان کرد بلکه اخذ از مجتهد جامع الشرایط اعلم کند .  مجمع الرسایل ص8 همو گوید " تا زمانی که مقلد از فوت مرجع ، جنون او ، فسق او ویا عدول او از فتوا ، مطلع نشده ، باقی ماندن و عمل کردن بفتوای آ ن مرجع اشکالی ندارد . با فوت مرجع تقلید ، باقیماندن بر تقلید او 3 صورت پیدا می کند : اول – تداوم تقلید او از مرجع متوفی جایز است .   دوم – واجب است         سوم – حرام است . توضیح سه مرحله : اگر مرجع فوت شده با اعلم زنده مساوی باشد ؛ به فتوای اعلم زنده یاقیماندن بر تقلید متوفی جایز است . اگر مرجع متوفی اعلم از زنده باشد باقیماندن بر تقلید متوفی واجب است . وبر طبق فتوای عده ای از فقهاء باقی ماندن بر تقلید میت حرام است . علامه حلی در مبادی الاصول گوید: " لاقول للمیت "   طرق اخذ فتوا را صاحب جواهر چنین گوید " اول  از مجتهد؛ دوم از عدلین شنیدن یا از عدل واحد.  سوم - اخذ از کتاب فتوای مجتهد بشرط آ نکه از خطا سالم ومامون باشد .مجمع الرسایل ص 10 میرزای شیرازی در عمل به مستحبات می گوید "در صورتی که خلافی نبود در اصل ؛استحباب  تقلید هر مجتهدی اشکال ندارد .قول مشهور تقلید اعلم است . قال فی العروة : یجب تقلید الاعلم مع الامکان علی الاحوط .ویجب الفحص عنه .( فحص از اعلم بودن مجتهد واجب است ) قال المحقق الحلی فی معارج الاصول : وان اتفق اثنان احدهما اعلم  والاخر اکثر عدالة وورعا قدم الاعلم .وایضا" یجب علیه :الاجتهاد فی معرفة الاعلم والاورع ، فان استویا ، تخیر فی الاستفتاءمن شاء منهما وان ترجح احدهما من کل وجه ، تعین العمل بالراجح وان ترجح کل منهما علی صاحبه بصفة  فالاقوی الاخذ بقول اعلم زیرا فتوا از علم ناشی می شود . قال " قدم الاعلم ، لان الفتوی تستفاد من العلم لا من الورع . پرسش برای تشخیص اعلم هم باید از خبره باشد ؛ ولا غیر .خبره هم یعنی کارشناس فقه . تعریف اعلم از قول شیخ انصاری : الظاهر ان المراد بالاعلم الاقوی ملکة لا الازید معلوما ت "   قال العراقی :"المراد من الاعلم من کان احسن استنباطا من غیره لکونه اقوی نظرا فی تنقیح قواعد المسا له ومدارکها واجود فهما للا خبار فی استنباط المسائل الفرعیة من مضامینها واکثر اطلاعا بمدارک المسا لة ونظائرها . از نظر مجتهدین , یکی از راههای شناخت اعلم « احوط القولین » است .   مسئله الاعلم فالاعلم : قال فی العروة : فی احتیاطات الاعلم اذا لم یکن له فتوی یتخیر المقلد بین العمل بها وبین الرجوع الی غیره ؛ الاعلم فالاعلم " احتیاطات مجتهدین بر دو قسم است ؛1-واجب 2- مستحب . در احتیاط واجب جای عدول است .ولی در مستحب ؛ خیر ؛ یاعمل بدان ویا ترک آن .فرق ایندو: احتیاط مستحب ؛ مسبوق ویا ملحوق به فتوی است . ولی احتیاط واجب با فتوی همراه نیست .مثلاً از ابتدامی گوید :" احوط وجوباً..." اختیارات مجتهد (حاکم شرع) چیست ؟ ولایت بر اموال غیب وقصر؛ ولایت بر ایتام ومجانین ؛ ولایت بر اوقاف بلا متولی قضاوت ؛امر مجهول المالک؛مصرف لقطه ؛امر به جهاد ودفاع وبقول بروجردی در باب ولایت فقیه "...بل تکون من وظائف قیم الاجتماع ومن بیده ازمة الامورالاجتماعیة وعلیه اعباء الریاسة والخلافة .(البدر الزاهر ص 74)  وکلا هر امری که در جامعه مباشر ومسول مشخص نداشته؛وخداوند به تعطیل آن راضی نیست . اگر مجتهد حکم صادر کند بر هیچ کس مخالفت ونقض آن جایز نیست .کما قال فی العروة : حکم الحاکم الجامع للشرایط  لا یجوز نقصه حتی لمجتهد آ خر ؛  الا اذا علم مخالفته للواقع او کان صادرا عن تقصیر فی مقدماته " سوال "فرق حکم با فتوا چیست ؟ هر دو حکم خدا هستند ؛ لیکن فتوی اخبار از حکم خدا به نحو کلی ودر مقام عمل است .نقض آ ن هم جایز ؛ ولی حکم عبارت از انشاء حکم خدا وتبیین وظیفه مکلفین در یک مورد خاص ودر واقع برای فصل خصومت نقض آ ن حرام , وعمل بدان بر همگان واجب است . حوزه نفوذ فتوی محدود بمقلدین مرجع ولی حوزه نفوذ حکم تمام آحاد جامعه اسلامی است . حکم زمان دارد ؛ ولی فتوا خیر . شبیه حکم میرزای بزرگ در تحریم تنباکو. ویا مهدور الدم شناختن سلمان رشدی توسط امام . در اصطلاح فقهی بدان می گویند " اَمدحکم حاکم "حکم حاکم سرسید ندارد . قال فی الموسوعة الفقهیة : والفتوی فی الاصطلاح :تبیین الحکم الشرعی عن دلیل لمن تسأل عنه . والمفتی لغة :اسم فاعل افتی . وقال الزرکشی : المفتی من کان عالماًبجمیع الاحکام الشرعیة بالقوة القریبة من الفعل . ان الفتوی إخبار عن الحکم الشرعی والقضاء انشاء للحکم بین المتخاصمین . مستفتی در افتاء تخییر دارد ومی تواند عدول کند ، ولی حکم الزام آور بوده وجای عدول ندارد .که اگر چنین باشد هرج ومرج بوجود می آ ید . قال رسو ل الله ص " فمن دعی الناس الی نفسه وفیهم من هو اعلم منه لم ینظر الیه یوم القیامة " مسئلة ٌ : مکلف میتواند اعمال را بدون اجتهاد وتقلید انجام دهد ؟ ایا راه سوم ( احتیاط ) وجود دارد ومجزی است ؟ج : قال فی عروه :الاقوی جواز العمل بالاحتیاط" مراجع  فعلی هم قبول دارند لیکن در بین گذشتگان محل حرف است . اما احتیاط بر دو قسم است ,1-تام 2- ناقص احتیاط تام یعنی مراعات احتیاطات مجتهدین زند ه ومتوفی . واحتیاط ناقص یعنی عمل به احتیاطات مجتهدین زنده . مرحوم حکیم در مستمسک العروة می گوید : خلافا لما عن المشهور من بطلان عبادة تارک طریقی الاجتهاد والتقلید معا ؛ بل لعله ظاهر المحکی عن السیدالمرتضی واخیه الرضی قدس سرهما-دعوی الاتفاق علیه .لکنه لا دلیل علیه بعد ما عرفت من ان العمل الموافق للاحتیاط موجب للعلم بمطابقة الواقع . 1/7 شخص حکیم رسیدن بواقع را ملاک قرار میدهد ولو کارش احتیاط باشد .آیت الله تبریزی می گوید: یجب علی تارک طریقی الاجتهاد والتقلید ان یکون مقلدا او مجتهدا فی جواز العمل بالاحتیاط . صراط النجاة" قال السید المصطفی الخمینی: اختلفوا فی ان تارک طریقی الاجتهاد والتقلید یصح عمله ام لا ؟ فعن جمع بطلان العمل الاحتیاطی لمفاسد کثیرة .تفسیر قران 3/35 یعنی بعضی از فقهاء طریق احتیاط را قبول ندارند ، زیرا مفسده زیاد دارد . میرزای قمی هم راه سوم را قبول ندارد .( طریق احتیاط)استدلال ایشان چنین است : "درزمان غیبت امام ع مردم از دو صنف خارج نیستند مجتهد و مقلد .کسی که هیچیک از اندو نباشد ؛ عباداتش باطل است . اگر چه موافق واقع باشد ( بر خلاف کلام سید محسن حکیم است ) عمده دلیل میرزا اینست در صحت عمل ، قصد انتثال مولی شرط است .قصد امتثال یا تقرب به مولی با شناخت خواست او میسر است ، بنابراین وقتی علم به چگونگی امر ، آمر بوجود نیاید ، قصد تقرب ممکن نیست . پس مکلف باید خواست مولا را بشناسد وعمل کند تا قصد امتثال حاصل شود . لذا بهترین راه برای کسی که به مرتبه اجتهاد نرسده تقلید است والا در احتیاط دچار مشکلات فراوان میشود قال الشهید الثانی : فصلاة المکلف بدون احد الامرین باطلة وان طابق اعتقاده وایقاعه للواجب والندب للمطلوب شرعا ."  روض الجنان 248 شهیدثانی  خط بطلان بر عمل احتیاطی کشید. قال الشهید الاول : "ثم ان المکلف بها الآن من الرعیة صنفان " مجتهد وفرضه آخر بالاستدلال علی کفعل من افعالها و مقلد ویکفیه الاخذ عن المجتهد ولو بواسطة  او بوسائط ؛ مع عدالة الجمع . فمن لم یعتقد ما ذکرناه ولم یا خذ کما وصفناه فلا صلوة له . الفیه ص 39 ایشان هم همان نظر شهید ثانی را دارند . شیخ انصاری می قرماید:   ان الاحوط : عدم اکتفاء الجاهل عن الاجتهاد او التقلید بالاحتیاط لشهرة القول بذلک . ونقل غیر واحد اتفاق المتکلمین علی وجوب اتیان الواجب والمندوب لوجوبه او ندبه او لو جههما . فرائد 2/406 سوال: تقلید طریقیت دارد یا شرطیت ؟جواب : قال فی نهایة الافکار: "وعلی کل فالتقلید حیثما قلنا بوجوبه علی العامی فوجوبه لا یکون الا طریقیا لا شرطیا لصحة العمل ؛ کما یوهمه اطلاق کلامهم بطلان عمل تارک طریقی الاجتها دوالتقلید ؛ بداهة لا مدخلیة للتقلید فی صحة عملی العامی بل یکون فی صحته واقعا مجرد کونه مطابقا للواقع واو من باب الاتفاق"   4/246 مسئلة ٌ : اگر کسی مدتی بدون تقلید اعمالی انجام داد ویا در فوت مرجع عدول به زنده نکرد ، تکلیف اعمال اوچیست ج= هر گاه به اعلم زنده رجوع کرد واعمال گذشته او مطابق فتوای این اعلم زند ه بود ؛ خداوند می پذیرد والافلا. هر چند که بعض فقهاء دارند، در زمان عدم عدول اعمال اوشبیه فرد بدون تقلید است . مرحوم اغارضا هم می گوید " تقلید طریقیت دارد ونه شرطیت .( صحت راه سوم) مصباح الفقیه 1/103 قال فی العروة: عمل الجاهل المقصر الملتفت باطل وان کان مطابقا للواقع . واما الجاهل" القاصر اوالمقصر الذی کان غافلا حین العمل وحصل منه قصد القربة ؛ فان کان مطابقا لفتوی المجتهد الذی قلده بعد ذلک کان صحیحا . محقق یزدی جاهل را دو قسم میداند ؛ جاهل قاصر وجاهل مقصر جاهل مقصر کسی است که کوتاهی کرده عامدا وعالما ولی جاهل قاصر یعنی دست نارس ؛ در توانش نبوده که یاد بگیرد . ملاحظه کنید ، قران میگوید : فاسئلو ا ؛ "فا" از ادات امر است یعنی پرسش واجب است ، مثل فاسعو ا الی ذکر الله ، وذروا البیع ؛ یعنی بشتابید برای نماز جمعه وبیع را رها کنید . قال الخوئی : والصحیح ان عمل الجاهل المقصر کالقاصر محکوم بالصحة ملتفتا کان ام لم یکن ، اذا کان مطابقا للواقع . یعنی میزان در قبولی اعمال مطابق واقع بودن است . قال ابی الصلاح الحلبی : "اذا کان طریق العلم بفتیا الصادقین ع واضحا لو یجز لاحد ان یعمل بما لا یعلم من فتیا هم بخبر واحد او تقلید عالم لانه حکم للظن مع امکان العلم والعلم هاهنا"    الکافی فی الفقه ص 518 البته قول ابی صلاح در حال حاضر بعید بنظر میرسد. شناخت روایات کار هر کسی نیست ؛ ناسخ ومنسوخ دارد.محکم ومتشابه دارد ؛ مجمل ومفصل دارد و... قال الصادق ع : انا اهل البیت صدیقون لا تخلو ا من کذاب یکذب علینا . وایضا " لکل منا من یکذب علیه ."   فرائد الاصول 1/305 فلذا گویند " تقلید، مامورٌ به شارع است مثل فقاهت .( یعنی هر دو دستور شرع انور هستند) ***تقلید میت *** تقلید میت بر دو قسم است " ابتدائی واستدامی تقلید ابتدائی از میت جایز نیست ؛ لیکن باقی ماندن بر تقلید میت که آنرا استدامی گو یند ، اشکال ندارد . البته بعد از رجوع به اعلم زنده . َ  میرزای قمی با تقلید میت ؛ حتی ابتدائا ؛ موافق بوده است . استدلال فقهاء برای صحت باقی ماندن بر تقلید میت چنین است : لان المذاهب لا تموت بموت اصحابهم ." شیخ انصاری مخالف است .( شیخ یاقی ماندن بر تقلید میت را جایز نداند) ولی قول اکثریت این است : اصح اقوال ؛ جواز است .مطلقاً . یکی دیگر از دلایل موافقین با باقی ماندن ؛ چنین است  " ولان الموت الشاهد قبل الحکم لا یمنع الحکم بشهادته ؛ بخلاف فسقه . عده ای هم گویند باقی ماندن جایز نیست ؛ مطلقا . قول میر داماد هم عدم باقی ماندن  است : اذا مات العا لم مات قوله "     شارع النجاة  علامه حلی هم که فرمود : " اذ لا قول للمیت " بقول معروف " المنع منه مع وجود الحی لا مع عدمه " قال فی العروة : الاقوی جواز البقاء علی تقلید المیت ، ولا یجوز تقلید المیت ابتدائا. « تعویض مرجع تقلید یا همان عدول از مجتهدی به مجتهد دیگر» قال فی عروه : "لا یجوز العدول عن الحی الی الحی الا اذا کان الثانی اعلم " بشرط اعلمیت دومی, عدول جایز است .( بعضی وقتها عدول به ثانی واجب است ) مرحوم فاضل ؛ نسبت به اعلم گویند واجب است ونسبت به مساوی گویند: فیجوز . فتوای امام ره هم شبیه فاضل است . **آیا میتوان از چند مجتهد تقلید کرد ؟** این مورد را تبعیض در تقلید گویند ودر یک قول به نظر محققین از فقهاء در صورت ثبوت اعلمیت هر کدام در هر باب از ابواب فقهی ، تبعیض واجب است ، لیکن در حال حاضر گویند ؛ جایزاست. قال فی العروة : "اذا کان مجتهدان احدهما اعلم فی احکام العبادات والاخر اعلم فی المعاملات ،فالاحوط تبعیض التقلید ، وکذا اذا کان احدهمااعلم فی بعض العبادات مثلا والاخر فی البعض الاخر" نکته : تقلید تبعیضی اگر از باب هوی نفس باشد ؛ صحیح نیست . مثلاً هر کدام آسانتر گویند ؛ در تبعیض باید شرط الاعلم فالاعلم حتما رعایت شود . محقق اول در معارج الاصول می گوید : میزان در شناخت اعلم رجوع به اهل خبره است ، ونه اقبال عامه ونه متصدی شدن .ص 201 آیا از غیر اعلم هم میتوان تقلید کرد ؟ عده ای از فقهاء را نظر براین است که تقلید از مجتهد کفایت می کند و انتخاب اعلم عسر وحرج است ، قال تعالی :" وما علیکم فی الدین من حرج "    حج /78 قال فی الشرائع : اذا وجد اثنا ن متفاوتان فی الفضیلة ، مع استکمال الشرائط المعتبره فیهما ، فان قلد الافضل جاز . وهل یجوز العدول الی المفضول ؟ فیه تردد، والوجه الجواز ، لان خلله ینجبر بنظر الامام " علامه در قواعد گوید :" ولو کان احدهم افضل تعین الترافع الیه حال الغیبة ... واما حال ظهور الامام ؛ع ؛ فالاقرب جواز العدول الی المفضول من الامام ، لان خطائه ینجبر بنظر الامام وهکذا حکم التقلید فی الفتاوی " منظور این دو فقیه نامدار این است که ، اگر در زمان حضور امام ع رجوع به غیر اعلم رواست ، در زمان غیبت هم میتواند جایز باشد ، چرا که خلل در نظر یات ایشان با نظر امام ع جبران میشود . فاضل نراقی ارجاع دادن مردم را به فقهاء و محدثین توسط ائمه ، دلیل صحت این امر میداند . صاحب جواهر هم سیره متشرعه را دلیل صحت میداند . [ صاحب جواهر اعلمیت را در تقلید شرط نمیداند]سید مرعشی هم اعلمیت را شرط نمیدانست. محقق نجفی درادامه کلام محقق اول می گوید " مع وجود الافضل فیه تردد من الاشتراک فی الاهلیة ، ولما هو المعلوم من افتاء الصحابة مع اختلافهم فی الفضیلة وعدم النکیر علیهم .فیکون ذلک اجماعا ممهم .ولما فی التکلیف العامی بذلک من العسر والحرج ، لعدم تاهله لمعرفة الافضل من غیره . ...انما الکلام فی نواب الغیبة بالنسبة الی المرافعة الی المفضول منهم وتقلیده مع العلم بالخلاف وعدمه ، والظاهر الجواز ، لاطلاق ادلة النصب المقتضی حجیة الجمیع علی جمیع الناس . وللسیرة المستمرة فی الافتاء والاستفتاء منهم مع تفاوتهم فی الفضیلة . ایشان اهلیت مجتهد را برای افتاء کافی میداند .( لحاظ نمودن اعلمیت در تقلید دلیل عقلی دارد ونه نقلی ) بل لعل اصل تاهل المفضول وکونه منصوبا یجری علی قبضه وولایته ... فان الا ئمة ع مع وجود هم کانوا یامرون الناس بالرجوع الی اصحابهم من زرارة ومحمد بن مسلم وابی بصیر وغیرهم ، ورسول الله ص کان یولی القضاء بعض اصحابه مع حضور امیر المومنین ع الذی هو اقضاهم .  جواهر 40/42-45   نکته : تقلید در اصول دین حرام است . قال تعالی : " فاعلم انه لا اله الا الله "     محمد /19 قال المحقق الحلی : " لا یجوز التقلید العلماء فی الاصول العقائد "  معارج الاصول /199 حال به این مطلب می پردازیم که چرا مجتهدین در آراء اختلاف دارند ؟ قال الطهرانی فی حصر الاجتهاد: منشاه الا ختلاف  فی دلیلته الدلیل شرعا عند واحد دون غیره ، اوالاختلاف فی حصول الجزم والتصدیق لبعض دون آ خر ، اوالاختلاف فی الاذهان فی الحدة والذکاء وسرعة الانتقال الی المطلب . ص 80 اقول " شناخت زمان ومکان هم بسیار موثر است ؛مثل فتوای امام ره در باب اباحت شطرنج . دخیل بودن مقتضیات زمان در اصدار فتوا . سوال "آ یا تمام مجتهدین به واقع میرسند یاخیر؟ در میان مجتهدین دو مکتب وجود دارد : مکتب تصویب ومکتب تخطئه . اهل سنت طرفدار اولی هستند وگویند مجتهد هرچه را بدست آورد وفتوا دهد ،همان حکم خداست .واقعاً. شیعیان گویند خیر ، حکم خدا یکی است ، اگر قرار باشد هر فتوائی در عالم واقع حکم خدا باشد ،  پس اختلاف آ راء چطور توجیه میشود ؟ خطبه 18 نهج البلاغه چه می گوید ؟  شیعیان را مخطئه واهل سنت را مصوبه می گویند .علامه حلی می فرماید : البحث الثالث " فی تصویب المجتهد . الحق ان المصیب واحد ولله تعالی فی کل واقعة حکما معینا وان علیه دلیلا ظاهرا لا قطعیا والمخطی ء بعد الاجتهاد غیر ماثوم . [ یعنی اگر بواقع نرسید گناهکار نیست]مبادی الاصول ص244 محقق اول می گوید: " احکام بر دو قسم هستند :یا نص وظاهراست  ویا ظاهر نیست ونیاز به جهد وکوشش دارد . مصیب ومخطی ء آ ن غیر ماثوم .ویجوز اختلافه باختلاف المصالح . الا حکام الشرعیة تابعة للمصالح ، فجاز ان تختلف با لنسبة الی المجتهدین  کالاستقبال القبلة فانه یلزم کل من غلب علی ظنه ان القبلة فی جهة ان یستقبل تلک الجهة . اذا لم یکن له طریق الی العلم . ثم تکون الصلوات مجزیة لکل واحد منهم .    معارج الاصول /181 دقت کنید "احکام بردوقسم هستند " عقلی وشرعی ، عقلی مثل محال بودن ضدین ؛در این امور مجتهد، مصیب است و مخطیء ماثوم . شرعیات خود بر دو قسم اند ،1-قطعی 2- غیر قطعی در قطعیات نزاعی نیست . تمام اختلافات در غیر قطعی است .مجتهد مصیب دو پاداش دارد   ومخطی آن یک ثواب .( مصیب از اصابت است وبمعنای ؛بواقع رسیده گویند ومخطی ء ضد آن ) بهترین مستندبرای اینکه حکم خدا در واقع یکی است ، حدیث سلیمان بن خالد از اما م صادق ع است : قال ع: "ان عندنا لصحیفة طولها سبعون ذراعا املاء رسو ل الله ص وخط علی ع بیده، مامن حلال ولا حرام الا وهو فیها حتی ارش الخدش"  بصائر/ 163وبحار 26/22. وایضا فرمود " ما ترک علی ع شیئا الاکتبه ، حتی ارش الخدش ".مستدرک 18/387. تعریف جامع صاحب معالم : اصل اتفق الجمهور من المسلمین علی ان المصیب من المجتهدین المختلفین فی العقلیات التی وقع التکلیف بها واحد ، وان الاخر مخطی ء آثم ، لان الله کلف فیها بالعلم ونصب علیه دلیلا ، فالمخطی ءله مقصر فیبقی فی العهدة وخالف فی ذلک شذوذ من اهل الخلاف . واما الاحکام الشرعیة فان کان علیها دلیل قاطع فالمصیب فیها ایضا واحد والمخطیء غیر معذور . وان کانت مما یفتقر الی النظر والاجتهاد فالواجب علی المجتهد ، استفراغ الوسع فیها ولا اثم علیه حینئذ قطعا بغیر خلاف یعبا ء به . اما اهل سنت گویند : کل مجتهد مصیب انه لا حکم معینا لله تعالی فیها ، بل حکم الله تعالی فیها تابع لظن المجتهد .فما ظنه فیها کل مجتهد فهو حکم الله فیها فی حقه وحق مقلده .( مثل فتاوای عمر وعثمان ) سوال : در جائی که اخبار از یک منبع صادر شده اند تفاوت در چیست ؟ کلام امام صادق ع به مومن طاق گواه چرائی اختلاف آراء فقهاء است  ، لطفا بسیار دقت کنید " "انتم افقه الناس ما عرفتم معانی کلامنا ان کلامنا لینصرف علی سبعین وجها ". بحار 2/199 حدیث داود بن فرقداز امام صادق ع : انتم افقه الناس اذا عرفتم معانی کلامنا ان الکلمة لتنصرف علی وجوه ، فلو شاء انسان لصرف کلامه کیف شاء ولا یکذب .    بحار 8/84 حاصل معنا : میشود انسان طوری حرف بزند که 70معنا از آن فهمیده شود ودر عین حال دروغ هم نگفته باشد .البته در باب صدور حکم واقعه نباید طوری گفته شود که سائل متحیر بماند . ***تقلید اخباریون چطور است ؟*** التقلید المرخص فیه هنا قبوا الروایة لا قبول الرای والاجتهاد وهذا واضح .وذلک لا خلا ف فیه . فصول المهمة حر عاملی قال فی الغنیة النزوع : صفحه 486 لا یجوز للمستفتی تقلید المفتی لان التقلید قبیح ولان الطائفة مجتمعة علی انه لا یجوز العمل الا بعلم " خاتمه این فصل بحث شیوای تقسیم مقلد است . از منظر ما مقلد بر دوقسم تصور دارد " مقلد عامی ومقلد فاضل مقلد عامی کسی است که تعدادی از احکام مرحع خود را میداند واما مقلد فاضل کسی است که در عین تقلید بر فتاوای دیگران هم اشراف داشته ؛ ضمن اینکه قدرت پیدا کردن فتاوای مراجع را از کتب ایشان داشته وحتی میتواند مستندات احکام را هم تا حدودی درک کند . پایان فصل تقلید       فصل سوم " تشریح آیات 78و79انبیاء انتخاب این ایات بدلیل نزدیکی بابحث اختلاف آرا مجتهدین است ، البته کار حضرت داود وسلیمان ع اجتهاد نبوده وحکم است ؛ لیکن قابل استفاده در این مورد است ، تامل کنید . قال الله تعالی فی قصة داوود وسلیمان " وداوود وسلیمان اذ یحکمان فی الحرث اذ نفشت فیه الغنم القوم وکنا لحکمهم شاهدین . ففهمناها سلیمان وکلا ا تینا حکما وعلما . مفردات : حرث : باغ انگور یازراعت . نفشت "النوافش المترددة لیلا فی المرعی بلاراع .رها کردن گوسفندان در شب. صاحب الحرث :ایلیا و صاحب گوسفندان یوحنا . حرث : باغ انگور یازراعت . حجة التفاسیر4/200 ففهمناها سلیمان " به قدرت خدا فهمید وحکم کرد .   لحکمهم شاهدین " هر دو حکم از سوی ما بود هر چند درظاهر مغایرهم هستند. هیچ چیزی از خدا مستور نیست . حکما وعلماً یعنی هر دو حکم از روی علم وحکمت صادر شدند .   « اصل داستان »   گوسفندان شخصی در شب بیرون رفته ، وارد باغ شدند . محصول باغ را ویران وشکایت را صاحب باغ بنزد داوود برد . داود حکم کرد که گوسفندان را کرفته ودر قبال ضرر وزیان به صاحب باغ بدهند ، سلیمان عرص کرد من هم بگویم ، اجازه یافت ، فرمود: گوسفندان نزد صاحبش باشد ولیکن ؛ منافع یکسا ل آنها برای صاحب باغ بعوض خسارت باغ . بعد ازیکسال هرکدام مالک منافع اموال خو د باشند . حضرت داوود این رای را پسندیده و اجراکردند. سوال =چطور برای یک قضیه از سوی پیامبران خدا دو حکم صادرشد ؟ آیا اجتهاد بود یانص ؟آیا کار آندو بسان اجتهاد فقهاست ؟ ج= از منظر شیعه ، نص بود ونه اجتهاد ؛ چرا که انبیاء اجتهاد نمی کنند . نص بود وحکم خدا .تفاوت این است که داود ع بر اساس شریعت موسوی حکم کرد وسلیمان باصدور حکم خود آن را نسخ کرد .نسخ هم در احکام خدا استبعاد ی ندارد . قال تعالی : "ماننسخ من آیةاوننسها نات بخیر منها او مثلها. بقره 106 داستان در مجمع البیان طبرسی 7/103و التبیان طوسی 7/267 بتمامه آمده است وما فارسی را نقل کردیم . اما  نکات ارزنده این داستان : قال القرطبی : وفضل حکم سلیمان حکم ابیه فی انه احرز ان یبقی کل واحد منهما علی متاعه وتبقی نفسه طیبة بذلک . تفسیر القرطبی  11/307 نکته بسیار ظریفی است ، با حکم سلیمان مال هر کدام در دست خویش مانده وهر دو بکار دلگرم شدند . [ بقول امروزی ها توجیه اقتصادی دارد ] معنای حرف این است که صاحب گوسفندان بیکار نشود . در واقع حکم سلیمان در آن مقطع اصوب بود . سوال :یعنی حکم داوود ع اشتباه بود ؟ خیر . آن هم صحیح بود وشرعی ، زیرا دقیقا برابر خسارت باغ بود ، لیکن عرض کردیم ، نسخ بعمل آمد . کما اینکه بعض احکام ما هم نسخ شده است ، ایه 106بقره صراحت در نسخ دارد . بقول دیگر، احکام تابع مصالح هستند . مقراض کردن در شریعت موسی ع را مقایسه کنید با دین خودمان که پیغمبر ص فرمود: "جعلت لی الارض مسجدا وطهورا " دلیل برای رد گفته اهل سنت که گویند نظر سلیمان فتوای اجتهادی بود چیست ؟ ج:برای رفع خصومت بود ؛ فلذا حکم است .    مجمع البیان 16/149و جامع 4/164 قال فی کنز العرفان : حکم داوود بان یسلم الغنم الی صاحب الحرث عوضا عما افسدته . ج2ص379379 حکم داوود باب ضمان است . که در تمام ادیان جاری است وایضا:" لا ضرر ولا ضرار فی الاسلام " سوال = هدف حضرت داوود ع از شرکت دادن سلیمان ع در این ماجرا چه بود ؟ قال الفخر : "لعین والده واعلاه درجته فی الناس . ( عصمة الانبیاء) برای این که عظمت جانشین خود را بمردم نشان دهد . قال فی کنز الرفان :"وانمااراد ان یعرف بنی اسرائیل ان سلیمان وصییه بعده ".    ج2ص444 آری " حکم داوود هم درجای خود حق است که جبران خسارت وظیفه مباشر ویا مسبب است . وبقول فاضل نراقی ؛ معنای قاعده لاضرر این است که ضرر غیر متدارک در اسلام وجود ندارد . سر خسی در المبسوط هم اصل« لا ضرر» را بیان می کند . المبسوط 14/91وایضا وسائل الشیعه 26/14و قاعده لا ضرر سیستانی ص 105 وما از نقل این حکایات برای توجیه اختلاف آ را مجتهدین این استفاده را می بریم که احکام تابع مصالح است وبقول امام صادق ع که در قبل آمد ، می شود انسان حرفی بزند که 70توجیه داشته ودر عین حال دروغ هم نباشد. اما نظر مفسرین در مورد اجتهاد یا نص بودن حکم سلیمان ع قبلا متذکر شویم که اکثریت اهل سنت اجتهاد را بر انبیاء جایز میدانند ولی درمکتب اهل بیت روا نیست . قال الفخر الرازی : سلمنا انهما اختلفافی الحکم ولمن هل کان الحکمان صادرین عن النص او عن الاجتهاد؟ الجواب : الامران جائزان عندنا وزعم الجبائی انهما کانا صادرین عن النص . ولی اخر الامر می گوید : نص بود زیرا " الاجتهاد غیر جائز من الانبیاء" مفاتیح الغیب 22/164 قال فی التبیان 7/267: ولم یکن عن الاجتهاد ؛ لان الاجتهاد لا یجوز ان  یحکم به الانبیاء.وهذا هوالصحیح عندنا " قال فی کشف الاسرار 6/278: قال الحسن : لولا هذه الآیة ارآیت الحکام قد هلکوا ئ لکن الله تعالی حمد هذا بصوابه واثنی علی هذا باجتهاده /. میبدی هم چون که سنی است اجتهاد را بر انبیاء جایز میداند ، ولی رای شیعه همان قول طوسی است که فرمود ، اجتهاد بر انبیاء جایز نیست . قال فی تفسیر زاد المسیر 5/257" کان قضاء داود وسلیمان جمیعا من طریق الاجتهاد ولم یکن نصا  اذ لو کان نصا ماا ختلفا . قال فی لطائف الاشارات 2/511" ففهمناها سلیمان : وفی هذه المسلة دلالة علی تصویب المجتهدین وان اختلفوا ؛ اذا کان اختلافهم فی فروع الدین حیث قال "وکلاً آتینا حکما وعلماً " قال سید قطب فی تفسیر فی ظلال القران 4/2389" وکان حکم داود وحکم سلیمان فی القضیة اجتهادا منهما . سید قطب در جای دیگری می گوید : حکم داود عدل بود وتعویض ولی حکم سلیمان عدل بود وتعمیر .ولکن قضاء سلیمان کان اصوب " قال الزمخشری فی الکشاف 3/128" فان قلت " اَحُکمَاً بوحی اَم باجتهاد؟ قلت " حکما جمیعا بالوحی الا ان حکومة داود نسخت بحکومة سلیمان .وقیل : اجتهد جمیعاً " قال القرطبی فی تفسیر 11/309: واختلف العلماء فی جواز الاجتهاد علی الانبیاء فمنعه قوم ، وجوزه المحققون ، لانه لیس فیه استحالة عقلیة . قرطبی در جلد 11تفسیر بحث مفصل دارد . اما قول مغنیه در تفسیر کاشف 5/291: بان قول داوود کان صلحا بین الطرفین ؛ لا حکما . قال جماعة " ان الحکم کان علی ما قال داوود ، ثم نسخ بما قال سلیمان . سوال " آیا این قضیه در شریعت محمدی حکمی دارد ؟ قال الجصاص فی احکام القران : ان الحکمین جمیعا منسوخان بشریعة نبینا محمد ص . ایشان باب ضمان را بیان میدارد که در شریعت پیامبر ص مشخص است .( اتلاف مال ؛ جبران دارد ) اما مشابه همین داستان در روایات شیعه آمده است . عن هارون بم حمزه قال : سالت اباعبدالله ع عن البقر والابل والغنم تکون فی الرعی ففسد شیئا هل علیها ضمان .فقال : ان افسدت نهارا ، فلیس علیها ضمانمن اجل ان اصحابه یحفظونه وان افسدت لیلاً ، فانه علیها ضمان " تفسیر کنز الدقائق 8/444 منظور امام این است اگر اَنعام روز صدمه بزنند ضمانی نیست که باید صاحب زمین مواظب اموال خود باشد وقاعده هم این لست که در روز دام آزاد است برای چریدن ، ولی در شب باید بسته باشند فلذا در شب اگر صدمه زدند باید جبران شود . اقول : در تمام موارد رعایت عدم افراط وتفریط شرط است . چنین تیست که هر ضرری در روز معاف باشد . شیخ مفید در مقنعه بحث مبسوطی دارد که بدلیل مفصل بودن نیاوردیم ؛ لیکن عمده نظر ایشان بر عدم افراط وتفریط است .     المقنعة /770 قال فی الجواهر43/405:نعم ربما یقال : ان الاصل فی افسادها لیلا الضمان حتی یعلم عدم التفریط وبالنهار بالعکس حتی یعلم التفریط ، وان کان هو ایضا کماتری . قال فی الریاض 2/563" ان علی صاحب الحرث ان یحفظ الحرث بالنهار ولیس علی صاحب الماشیة حفظهما بالنهار انما رعیها بالنهار وارزاقها فی افسدت فلیس علیها وعلی اصحاب الماشیة حفظ الماشیة باللیل عن حرث الناس فی افسدت بالیل فقد ضمنوا وهو النفش . فقضی رسول اله ص : ان علی اهل الاموال حفظها نهارا وعلی اهل المواشی حفظها لیلا وان علی اهلها الضمان فی اللیل . شافعیه شبیه قول شیعه را دارد لیکن ابو حنیفه می گوید" لا ضمان علیه لیلا ونهارا الا ان یکون صاحبها هوالذی ارسلها. یعنی فقط بشرطی که صاحب دام عمدا آنهارا وارد باغ کند برای ضررزدن ؛، مسؤل است . والافلا . تفسیر زادالمسیر5/258 میرزای قمی گوید " ظاهر الروایت هو ترتب الضمان بملاحظة الوقوع فی اللیل والنهار .میرزا ضمان را در هر حالی واجب میداند جامع الشتات 3/51 قال فی المغنی 10/356: مسالة قال :وما افسدت البهائم  باللیل من الزرع فهو مضمون علی اهلها وما افسدت من ذلک نهارا لم یَضَمنوُه " یعنی ؛ ضمان فقط در شب است ، ضمنا گوید قول مالکی هم همین است . قال الراوندی فی فقه القران 2/130: فعلی هذه ینبغی ان یکون الحاکم حکیما عالما بالناسخ والمنسوخ ، عارفا بالکتاب والسنة عاقلا بصیرا . یعنی باید قاضی در قضایا دقت وبصیرت داشته وبر اسا س کتاب وسنت حکم صادر کند. اقول " منظور از نقل کلام راوندی این است که در واقع باید شواهد ومدارک را سنجید ، چه بسا که ورود دام درروز توطئه باشد برای نابودی باغ ویا محصول کشاورزی.     فصل چهارم : شرح خطبه 18علی ع   یکی از خطب بسیار نغز نهج البلاغه ؛ خطبه شمار 18 تحت عنوان "فی ذم اختلاف العلماء فی  الفتیاء " است .  حضرت با بیانی بسیار شیوا اختلاف علماء را نکوهش میکند ، وچنین می فرماید "مسئله ای را از عالمی می پرسند جواب میدهد ، همین را از دیگری می پرسند چیز دیگری می گوید ، هر دو به نزد قاضی القضات می روند او هم گفته همه را تائید می کند .خدا یکیست ، پیغمبر یکیست ، قران یکیست ،منشاء اختلاف چیست آیا خدا امر کرده اختلاف کنند ؟ آیا دین خدا ناقص است ؟!! مشهور اقوال شیعه این است که روی سخن مولای متقیان ع با اهل سنت است . که به قیاس واستحسان عمل می کنند .گویند ، علماء در تقدیر « العلمائهم » است . منظور علی ع خلفاست که در مقابل نص،اجتهاد می کردند . مثل قول عمر که گفت :متعتان فی زمن رسول الله وانا احرمهما ؛ متعة النکاح ومتعة الحج " کافی 8/61 مرحوم علامه جعفری منشاء اختلاف را از عوامل ذیل میداند " اول =اختلاف در وسعت اطلاعات .  دوم – اختلاف در استنباط   سوم – اختلاف در تشخیص موضوع چهارم -  تقیّد به اصول وعقاید خاصی که قاضی آنرا پذیرفته است .  اقول : شبیه تشخیص پزشکان در بیماری که بعضاً با هم اختلاف دارند . علامه خوئی در شرح خطبه گوید : منشاء اختلافات علماء مرهون چند چیز است " 1-اصول عقاید . 2- فروع ( مستقلات عقلی)  3- فروع عملیه ، ضروری دین 4- فرو عی که عقل برله یا علیه آن حکمی ندارد. بعد می گوید:در قسم اول ودوم که اختلاف ندارند ، مثل محال بودن جمع اضداد . قسم سوم هم که ضرور ی دین است .مثل نماز صبح . مشکل عمده در قسم چهارم است ، که نیاز به اجتهاد دارد وفهم فقیه در ان موثر است . مثل تعریف یوم . مثل تعریف غروب شرعی وغروب خورشید . اهل سنت با غروب خورشید افطار کرده و نماز می خوانند ، ولی شیعه گوید ؛ مغرب شرعی ،نه غروب خورشید ؛ چیزی حدود 20دقیقه تفاوت زمانی . سوال "آ یا فقهاء شیعه از قیاس بهر ه میبرند ؟ قال السجاد ع :" من کان یعمل بالقیاس هلک " قال الصادق ع: "اول من قاس ابلیس " همان که گفت: " خلقتنی من نار وخلقته من طین " بخاطر ارتباط با این مقاله چند کلامی در باب قیاس مطرح می سازیم . قیاس بر دو نوع است، قیاس باطل وقیاس صحیح . قیاس مورد عمل شیعه نوع صحیح آن است که خود بر دو نوع است : 1-قیاس منصوص العلة   2- قیاس اولویة تعریف قیاس منصوص العلة =ثبوت حکمی در محال برای متشابه آن محل ؛ علت واقع شده وحکم صادر می شود . مثلاً دلیل حرام بودن خمر، مُسکر بودن آن است ، فلذا گویند هر مسکری حرام است .( تنقیح مناط). اثبات حکم فی محل بعلة لثبوته فی محل آخر بتلک العلة ."اصول محقق داماد /162 قال المظفر : منصوص العلة وقیاس اولویة ذهب بعض علمائنا کالعلامة الحلی الی انه یستثنی من القیاس الباطل ، ما کان منصوص العلة و قیاس اولویة ، فان القیاس فیهما حجة .( اصول مظفر2/176) تعریف قیاس اولویة: این قیاس در فقه کاربرد فراوان دارد . در منطق به آن فحوای دلیل گویند ودر اصول "مفهوم موافقت" مثال معروف آن این است که "قران فرمود :" لا تقل لهما اف " وقتی اف- حرف بد- گفتن ، حرام باشد ، کتک زدن بطریق اولی حرام است . در علم حقوق می گویند : " اذن در شیء " اذن در لوازم شیء است فقهاء قیاس دیگری دارند بنام قیاس مستنبط العلة یا تنقیح مناط . تعریف آن چنین است " فقیه حکم چیزی را نمی داند ، نزدیکترین را ملاحظه وبا ذکاوت وفهم قوی حکم این مسئله را بدست می آورد . برای مثال پیامبر ص فرمود " سوار بر شتر، میتوان نماز نافله خواند . فقیه می فهمد که شتر خصوصیت ندارد ، بلکه شامل ماشین وقطار وهواپیماهم میشود . این را تنقیح مناط گویند . سوال " مستند اهل سنت برای قیاس چیست ؟ ایشان به ایات 78و79انبیاء ومکالمه معاذبن جبل که آوردیم استناد میکنند . القصه ، ابن ابی الحدید معتزلی از شارحین بزرگ نهج البلاغه در شرح خطبه 18مطالب مفیدی دارد که از نقل آنها صرفنظر شد .رک شرح 1/289 میتوانید به صدور فتاوای عمر و عثمان در کتب مبسوط مراجعه کنید ؛ مخصوصا به بدعت گذاریها ی عثمان در باب وضو، وگرفتار کردن مردم به مشکلات فراوان . [ وضوی فعلی سنیان ساخته وپرداخته عثمان است .والا در زمان ابو بکر وعمر مردم همه یکسان وبسا ن فعلی ما وضو می گرفته اند . رک وضوی شهرستانی .] ما خواستار وحدت اسلامی هستیم . همان که خدا فرمود " واعتصموا بحبل الله جمیعا ولا تفرقوا " تنها کسی که از اختلاف بهره میبرد دشمن اسلا م ومسلمین است. علی ع فرمود: "والزموا السواد الاعظم فان یدالله مع الجماعة وایاکم والفرقة؛  فان الشاذ من الناس للشیطان کما ان الشاذ من الغنم للذئب" .خطبه 127 مردم طو ر طور خلق شده اند کماقال الله تعالی فی سورة نوح : وقد خلقکم اطوارا"   کما قال الصادق ع :"خالق الناس باخلاقهم "  مستدرک الوسائل 12/248 تفاوت لازمه رشد وتعالی است . قال رسول الله ص : من فارق الجماعة مات میتة جاهلیة "  شرح معتزلی 8/123 تفرقه و تقبیح دیگران ناپسند است ؛ جدا افتادن از جماعت مومنین جایز نیست . کسب علم از اوجب واجبات است . کسب بصیرت وشناخت دین دستور اولیاء شریعت است . وقتی که اما م صادق ع می فرماید : دوست دارم با تازیانه بر سر یاران بایستم تا کسب علم کنند ، قطعا پایان این را ه میشود استنباط واستخراج احکام . امام صادق ع فرمود: " اِجلس  فی مسجد المدینة واَفتِ الناس فانی اُحبُ ان یری مثلک " فرمود : یازرارة خذ بما اشتهر بین اصحابک ودع الشاذ النادر ." فقه الرضا ص 52وعوالی اللئالی 4/133 مرحوم بروجردی فرمودند :" یا وحدت ویا اتحاد" انتهی کلامه اگر وحدت مر جعیت باشد ؛ مشکلات هلال ماه ؛ حکم حاکم؛احکام حج و...از بین میرود .ومردم به یک اجماع منطقی میرسند.والبته بمعنای عدول از معتقدات مذهبی نیست .تقریب مذاهب است . تشابه نسخ شرایع با تغییر در اجتهاد مجتهدین عصور متعدد: قال الله تعالی : "لکلٍ جعلنا منکم شرعة ً ومنهاجاً، ولو شاء الله لجعلکم امة واحدة ولکن لیبلو کم فی ما آتاکم فاستبوا الخیرات الی الله مرجعکم جمیعاً فینبءکم بما کنتم فیه تختلفون "    مائده /48 خداوند دراین آیه شریفهاز تشریع شرایع مختلف به تناسب زمانها وانسانهای گوناگون خبر داده ومی فرمایدواگر می خواستیم همه شما را یک امت واحد قرار میدادیم , ( یهودی ؛ مسیحی ویا مسلمان ) اما برای هر امتی شریعتی – روش ومنهجی – خاص مقرر کردیم تا شما را بیازمائیم . پس در کارهای نیکو سبقت بگیرید . باز گشت همه شما بسوی خداست ودر آنچه اختلاف می نمائید شما را به جزای آن آگاه سازد . در نزد خدا دین یکی است وآن اعتقاد به سه رکن است : توحید و نبوت ومعاد .( ان الدین عند الله الاسلام) ولی شریعت در حال تغییر بود تا بعثت نبی مکرم اسلام ص که فرمود " ولکن رسول الله وخاتم النببین " شریعت قابل نسخ است ودین ثابت وغیر قابل تغییر . شریعت از باب راههای عمل به احکام عملی وجلب رضایت خداست . ولی دین از شریعت فراگیرتر است وشامل ، احکام ؛ اصول عقاید ومنهاج السبل .  نسخ شریعت از تغییر ظرفیت انسانها در گذر زمان حکایت کرده وظهور ونمایش نیازمندیهای بشر در ادوار گوناگون ؛ احکام خاص خودرا میطلبد . اسلام با بیان چارچوبهای ثابت ولا یتغیر ، زمینه را برای استنباط احکام در این دگر گونی مهیا ساخته ودر واقع کار مجتهدین وفقهاء اسلام یافتن  راهکارهای عمل به دستورات در شرایط متفاوتِ زمان ومکان است . اگر غیر از این بود که بشر در ادوار مختلف وظایف خاص و نوع نگرش ویژه به موضوعات پیرامون خود دارد ؛ خداوند برابر گفته خودش ، فقط یک شریعت مقرر داشته وهمه را برآن ملزم میساخت .     مهر ماه 1387 من الله التوفیق مکتب القران فجر –بروجرد – محمد رضا فروزان – بازنگری واصلاح در 25/1/1390

«بسم الله الرحمن الرحیم»

« هبه وصدقه »

قال الله تعالی : " لن تنال البر حتی تنفقوا مما تحبون "      آل عمران 92

یکی ازکتابهای فقهی تحت عنوان صدقه وهبه وجودداردکه هردو دربعضی جهات مشترک ودرمواردی تفاوت دارند.وجه مشترک هردو : اولاً ، جدا کردن مقداری از مال است .

ثانیاً:گیرنده بایدحتماًمال راازاعطاکننده تحویل بگیردکه دراصطلاح فقهاء قبض گویند.

معنای قبض اینست، مادامی که قبض صورت نگرفته ،در ملکیت اعطاکننده باقیمانده است . شبیه پولی که در صندوقهای اعانه ، داخل منازل ریخته میشود ؛ تا بدست کمیته نرسیده در ملکیت ، صاحب خانه است

ثالثاً:اعطاکننده بایدشرایط صحت عقودراداشته باشدکه شامل مالک بودن ،مختاربودن ،عاقل بودن و.است

اماوجه تفاوت :

صدقه قابل برگشت نیست زیرادرحکم معوضه است اماهبه مادامی که  عین آن باقی است می توان رجوع کرد البته درصورتی که هدیه گیرنده جزءرحم نباشد.هبه اعطائی به نامحرم را تا عین آن باقیست ؛ میتوان

پس گرفت . اینکه هدیه اعطائی به همسر را میتوان پس گرفت ویانه ؟ محل حرف است .!

صدقه قصدقربت نیازداردولی هبه قصدقربت نمی خواهد.صدقه عبادت ذاتی است .

صدقه معمولاًحکم کمک کردن به فردضعیف راداردولی هدیه برای جلب قلوب ومحبت دیگران بکارمی رود.

 تعاریف لغوی واصطلاحی آن از دائرة المعارف عربی :

قال في الموسوعة الفقهیة:

الصدقة بفتح الدال لغة:مایعطی علی وجه التقرب الی الله تعالی لاعلی وجه المکرمة. وبر دو قسم است :

1- صدقات واجب مثل زکات       2- صدقات مستحبی .

وفی الاصطلاح :"تملیک فی الحیاة بغیرعوض علی وجه القربة الی الله تعالی "

بقول راغب اصفهانی درمفردات القرآن :

هرچیزی که انسان ازمال خودبه راه رضای خداخارج می کند؛صدقه گویند.

اماتعریف هبه  :   قال الکرکی : " الهبة : عقد یفید انتقال الملک "   رسائل 1/198

"اعطای الشی ء الی الغیربلاعوض ،سواءکان مالاًاوغیرمال "

قال النبی (ص):تهادواتحابوا  (هدیه جزء هبه است ). هدیه بدهید ؛ تا محبت زیاد شود .

هدیه برای تکریم واحترام وجلب دوستی  طرف مقابل است .

مستنداین دوفصل ازقرآن چنین است :ُ

1-" تعاونواعلی البروالتقوی" مائده 2 -- 2- "واذا حییتم بتحیة فحیوا باحسن منها او ردوها "  نساء 86

نکته : هر گاه کسی برایتان هدیه آورد درب منزل ؛ مثل ، یک کاسه آش ؛ در برگشت ؛ ظرف را خالی بر نگردانید ؛ بهتر آنست ؛ طبق آیه – 86 نساء – شما هم چیزی در درون کاسه بگذارید .خوشحال میشوند .

همانطورکه عنوان شد،صدقه برای جلب رضایت خداودرحکم عبادت است .یعنی صدقه درمقابل پاداش خداقرارمی گیرد.که در روایات فرموده اند : رجوع در صدقه ، شبیه خوردن قیء ادمی است .

" لان المقصود بالصدقة ؛ الثواب وقد حصل " ولی هبه نوعاً برای تحبیب قلوب است وتکریم دوست وفامیل .

هبه  بردونوع است :   1- معوضه      2- غیرمعوضه

هبه  معوضه آنست که فردچیزی می بخشد،مشروط براینکه طرف مقابل هم چیزی به اوببخشد.

ولی هبه  غیرمعوضه یکطرفه است .

درهبه  معوضه هم رجوع جائزنیست .ولی هبه  غیرمعوضه ، مادامی که عین آن باقی است می توان رجوع کردمشروط به اینکه طرف مقابل رحم نباشد.مثل پدر،برادر ،خواهر،فرزند،.....

درخصوص زن وشوهراحتیاطاًعدم رجوع است . ( در سطور قبل هم آمد).واما اقوال فقهاء در باب صدقه:

قال في المختصر النافع :

واماالصدقه :فهی التطوع بتملیک العین بغیرعوض .ولا حکم لها ما لم تقبض باذن المالک .

وتلزم بعدالقبض وان لم یعوض عنها"

صدقه با قبض ؛ بملکیت گیرنده وارد شده و رجوع در آن نیست . ( عقد لازم میشود )

صدقه مستحبی پنهانی  باشدبهتراست مگر اینکه انسان درمعرض تهمت قرارگیرد.( بگویند صدقه نمیدهد).

« چند کلامی پیرامون صدقه وآداب آن و ترتیب اعطا برحسب او لویت »

قال الراغب : " الصدقة ما یَخرجُهُ الانسان من ماله ِ علی وجه القربة "   مفردات 1/480

چرا به صدقه ، صدقه می گویند ؟ ( اعنی وجه تسمیه صدقه چیست ؟ ) ج= وفی وجه تسمیتها صدقة ً یقول :

سُمیّت بذلک لا شعارها بصدق نیة باذلِهُا " صدقه نشانه ی صداقت پرداخت کننده در اعطای صدقه است یعنی برای تقرب به خداست . ( اخلاص دارد ) . از همینجاست که گویند ، صدقه باید از مال طیّب شخص باشد

چرا که از مال دیگران چیزی را دادن , نشانه ی قربت نبوده وحرام است . بنابر این صدقه نشان از شکر نعمت خدا وصحت ایمان فرد دارد . " لهذا سُمیت صدقه "

ارکان صدقه : 1- المتصدّق ، وهو من یدفَعُ الصدقة ویخرجها من مالهِ .

2- المتصدق علیه . وهو من یاخذ ُ الصدقة َ من الغیر .

3- المتصدق ُ به . وهو المال الذی یُتطوعُ بالتصدق به .

4- النیة .

شرط متصدق – صدقه دهنده – اینست که باید ؛ عاقل باشد ؛ بالغ باشد ؛ رشید باشد و ذا ولایة ٍ

فی التصرف . یعنی اجازه پرداخت را داشته باشد – اگر خودش مالک نیست – به بیان دیگر ؛ صدقه دادن از اموال صغیران ؛ مجانین والمحجور علیه ؛ جایز نیست .

« لا صدقة من اموالهم من قبل اولیائهم نیابة عنهم لانهم لا یملکون التبرع من اموال من تحت ولا یتهم » .

چطور میتوان اموالی را که ما فقط مامور حفظ آن هستیم ، بدیگران ببخشیم . فلذا گویند ؛ سرپرست اموال طفل حق دادن صدقه را از مال طفل ندارد ؛ زیرا به مصلحت مال طفل نیست . قاعده بما می گوید ؛ باذل صدقه باید

« ان یکون مالکاً للمال المتصدق به . او وکیلاً عنه ؛ فلا تصح الصدقة من مال الغیر لا وکالة ً. واگر کسی چنین کاری کند – بدون اذن از صاحبان مال -

ضامن بوده وگرفتار حق الناس میشود ؛ لانه تضییع مال است . شرط اصلی صدقه که گفتیم داشتن صدق نیت است ؛ در چنین حالتی ؛ صدق نیت مبرهن نیست .

روایات وارده در این باب گویای نکات بسیار ارزشمندی است که راه درستر را به مسلمان می آموزاند .

امام سجاد ع در دعای مکارم الاخلاق عرضه میدارد :

"الهی ووفقنی اذا اشتکلت امور لاهداها واذا تناقضت الملل لارضاها واذا تشابهت الاعمال لازکاها "

یعنی ، خدایا هر زمانی امر بر من مشکل شد که از میان چند راه کدام را بر گزینم مرا موفق بدار تا آنراهی که هدایت یافته تر و راهی که تو بیشتر راضی هستی ( ارضا) وکاری که از همه پاکیزه تر است را انتخاب کنم . دقت کنید دو راه وجود دارد که خدا هر دو را قبول دارد ؛ ولی یکی را بیشتر دوست دارد , انسان عاقل آنراهی را که برای خدا ارضا ست بر میگزیند . فلذا در اعطای صدقات هم باید از این قاعده تبعیت ومراتب رضای الهی را ملحوظ داریم .

قال الرضا ع : " صاحب النعمة یجب ان یوسّع ُ علی عِیاله ِ "    کافی 4/11

کسی که خدا بدو نعمتی بخشیده واجب است که او هم بر عیالات خود توسعه ببخشد .

قال الرضاع : " التوسعة علی الِعیال من اعظم الصدقات "   وسائل 6/322

توسعه دادن بر خانواده از بالاترین صدقات است .هرچه خدا بیشتر داد تو هم بیشتر بر خانوده ببخشای .!

 ( کل معروف صدقه . هر فعل معروف ونیکی، صدقه است ) .

قال الرضا ع : " ینبغی للرجل ان یوسِّع علی عِیاله لئلا یتمنّوا مَوتهِ "     کافی 4/11

سزاوار است که سر پرست خانواده هر گاه به نعمتی رسید ؛ او هم بر خانواده اش توسعه داده ودست باز، داشته باشد والا خانواده درخواست مرگ او را میکنند .

قال السجاد ع : " ارضاکم عند الله اسبغُکُم علی عِیاله "      کافی 4/11

بهترین بندگان در پیش خدا ؛ انکسی است که بر عیالات خود دست باز دارد وممسک نیست . خسیس نیست.

واما ترتیب پرداخت صدقه وگشادگی دست از زبان رسول الله ص :

" وابداء بما تعُول ثم امَّک ثم اباک ثم اختَک ثم اخاک ثم ادنا ک فادناک . لا صدقة وذی رحم محتاج "

                            مستدرک الوسائل 7/240واختصاص مفید /219

فرمود ؛ اول خانواده ات ؛ بعد از آن مادرت ، سپس پدرت ؛ سپس خواهرت وبعد از او برادرت وسپس هر کس که بتو نزدیکتر است الی .... فامیل فقر داشته باشی وصدقه به غیر دهی ؛ فعل مستحب نیست . (هواست)

انسان مسلمان عاقل متعهد ومقیّد به اصول شریعت ؛ هرگز خانواده ی خود را در مضیقه قرار نمی دهد وبه دیگران کمک کند . چنین عملی پسندیده ی شریعت محمدی نیست ؛ چرا که رئیس دین فرمود ؛ اول خودت ؛ بعد خانواده ات ؛ بعد مادرت وبعد پدرت وبعد خواهرت وبعد برادرت وبعد از آن بترتیب نزدیکی اقوام .

آنهم از اموال خودت ونه از اموال دیگرانی که اصلاً شاید راضی بدین کار نباشند .!!!

واما کلام فقها ء بزرگ شیعه در این باب :

شهید اول در دروس گوید : " ویکره ان یتصدق بجمیع ماله الا مع وثوقه بالصبر ولا عیال له " صاحب جواهر بعد از نقل این کلام گوید : " صدقه دادن به اجنبی با وجود حاجت خود وعیال کراهت دارد .که فرمود :

لا صدقة وذو رحم محتاج "     جواهر 28/132

علامه ی حلی در قواعد گوید :

 " والاقارب افضل من الاجانب . ومن احتاج الیه لعیاله لم یستحب له التصدق "2/404- الاقرب فالاقرب -

یعنی نزدیکان مقدم بر اجانب هستند – کسانی که از شما دورتر هستند – زمانی که خانواده ات محتاج هستند اگر به دیگران ببخشائی حق آنها را ؛ صدقه محسوب نمیشود . محقق کرکی در جامع المقاصد گوید :

" من احتاج الی ما یرید ان یتصدق به لعیاله لم یستحب له التصدق , بل صرف ذلک فی النفقة اولی " 9/133

هر آنچیزی را که خانواده ات احتیاج دارند ؛ اگر ببخشی ، صدقه محسوب نمیشود .

یعد از این کلام گوید ؛ اگر سوال کنند که با این گفته ی شما ؛ تکلیف ایثار چه میشود ؟ می فرماید :

« فان قیل : دلت الایة والحدیث علی افضلیة الایثار ؟ قلنا : ذلک علی نفسه ؛ لا مطلقاً جمعاً بین الا دلة »

نکته : تعریف ایثار : تفضیل الغیر علی النفس ، ویؤثرون علی انفسهم ولو کان بهم خصاصة "

ایثار برتری دادن دیگری بر خود است ونه بر دیگری . انسان از حق خویشتن بگذرد برای دیگران؛ ایثار گویند ؛ آنهم با شرط توانائی در تحمل آن وداشتن صبر وبرد باری . اینکه شخصی خانواده ی خود را درتنگنا بگذارد ومال خود را که در واقع حق آنهاست بدیگران ببخشد واز این بابت ایشان را در عسرت قرار دهد که ایثار نیست ؛ تجاوز به حق دیگران است ؛ آیا چنین فردی از خانواده اش سوال میکند که راضی هستید ویا خیر ؟ حساب اهل البیت ع که آیه ی ایثار در حق ایشان نازل شد از بقیه جداست ویا اینکه خودشان به این امر راضی بودند که عرض کردیم ؛ اگر ما هم از عیالات خود کسب تکلیف کنیم وحق آنها را ببخشیم وآن بندگان خدا را در سختی بگذاریم , اشکالی ندارد .

محقق کرکی  هم فرمود : ایثار یعنی سخت گرفتن بر نفس خودت ونه بر دیگران . لا مطلقاً ؛ یعنی هر سخت گیری ایثار به حساب نمی آید /.

مستحب است که صدقه از فاضل مؤنه باشد .« افضل الصدقة ِ صدقةٌٌ عن ظهر غنی ً» یعنی هر آنچه که از مؤنه خانواده زیادت آمده است ونه آنچه که خانواده بدان محتاجند . ابن قدامه در المغنی گوید ؛ نفقه خانواده واجب وصدقه دادن , مستحب . « وتقدیم النفل علی الفرض غیر جائز »  3/83

بقول معروف , ترک واجب کرده ای ومستحب بجا آوری ؟

ایثار را هم زمانی نیکو میشمارند که انسان از خودش مطمئن بوده وبداند که میتواند در مقابل فقر وفاقه دوام آورده وبه اصطلاح کم نمی آورد . « ومن اراد التصرف بمالهِ کله ِ – ایثار کند – وهو یعلم ُ من نفسه ِ حسن التوکل والصبر عن المسالة فله ذلک  والا فلا یجوز »

بنابر این معنای « عن ظهر غنی » یعنی ، فاضل از احتیاج خانواده . در یک معنا گویند :

قران از عیالات تحت سیطره ی مرد خانواده با نام اسیران یاد میکند , " ویطعمون الطعام علی حبه مسکینا ویتیما واسیرا "   مفسرین با استناد به اخبار گویند ؛ اسیریعنی خانواده وعیالات شخص .

( مجمع البیان 26/162- الکاشف 7/482" علی نفسه واهله " – قال الصادق ع : " عیال الرجل اسراؤه ُ واحب العباد الی الله عزو جل احسنَهُم صنعاً الی اسرائهِ "  من لا یحضر 3/555)

حاصل وجان کلام تا اینجای مطلب چنین شد که , صدقه باید از مال شخصی باشد ؛ از مال دیگران صدقه نبوده وتصرف غاضبانه است ؛ حق الناس است وخدا هم نمیگذرد . حتی در اعطای مال شخصی باید رعایت ترتیب صورت گیرد که عبارتند از , نفس خودت ؛ زن وبچه وافراد تحت تکفل ؛ بعد مادر ؛ پدر ؛ خواهر ؛ برادر ودر مراحل بعد هر آنکس که نزدیکتر است حق تقدم دارد ؛ عدم رعایت این ترتیبات ؛ خلاف جریان آب شناکردن است ومرضیّ خدا نیست . در روایت هم اما رضا ع  فرمود؛ اگر مرد با شرط تمکن بر عیالات خود توسعه نداده وایشان را در سختی وتنگنا قرار دهد ؛ خوف آن میرود که ایشان مرگ او را از خدا بخواهند .

 

معنای ایثار را هم که آوردیم ؛ اعطای آن چیزی است که متعلق بخود شخص بوده وبا دادن آن بدیگری خودش را در سختی قرار میدهد . « الناس منه فی راحةٍ وهو منهم فی تعب » مردم از ناحیه ی او در رفاهند وخودش در سختی .

بنابراین معنای ایثار تفضیل غیر است بر نفس ونه تفضیل غیر بر غیر . !

سوالی مهم : با این تفاسیر ، تکلیف مسؤلیت کمک به دیگران ویاری رساندن به دیگر محرومان ودر ماندگان چه میشود ؟ من اصبح ولم یهتم بامور المسلمین فلیس بمسلم "

ج= پیغمبر ص ما فرمود : افضل الصدقة صدقة ٌعن ظهر غنی ً "

افضل آن است که اول ؛ خانواده خودت را در رفاه قرار دهی وبعد اگر اضافه بود به دیگران بدهی .

ای خواننده محترم ؛ کدام عقل سلیم می پذیرد که انسان خانواده ی خودش گرسنه باشند ؛برهنه ودرمانده

باشند وازهمین راه به انواع فسق وفجور مبتلا شوند واو حق ایشان را بدیگری ببخشد !

وادعا کند که بدستور دین عمل میکند .؟؟؟!!!

دقت کنید ، بحث ما حول صدقه دادن است با رعایت مراتب شرعی است واز آنجائی که اثبات شئ نفی ما عدا نمیکند ؛ منافی کمک رسانی از سایر طرق به مستمندان عالم نیست . کمک رسانی از وجوهات امام زمان ع با کسب اجازه از مراجع ویا پرداختهای مستقیم مراجع که بحمد الله وکیل امام ع هستند . از افضل قربات است .

که پیغمبرص  فرمود : " عونک الضعیف من افضل الصدقة "      کافی 5/55

یاری رساندن به ستمدیده ومستمند ومحروم از با فضیلترین صدقات است .

آری در اسلام برای هر کاری مقرراتی قرار داده اند که مشروعیت آن را تضمین میکند . بی توجهی به خواست شارع مقدس ، آن کار را از درجه اعتبار وثواب ساقط میسازد . راه اینست وغیر آن خلاف شرع .!

 

.اماالهبة:فهی تملیک العین تبرعامجرداًعن القربة ولا بدفیهامن الایجاب والقبول والقبض.

یعنی درهبه (بخشش )3عامل شرط است  :1- انشاء عقد 2- قبول کردن  3-  قبض  .

درهبه ، قصدقربت شرط نیست ."خلافاًللصدقة "    ( صدقه چون که عبادت است ؛ قصد قربت می خواهد )

ولایرجع في الهبة لاحدالوالدین بعدالقبض .وفي غیرهما من ذوی الرحم علی الخلاف .

ولووهب احدالزوجین ففی الرجوع تردد.الشبهه :الکراهیة ویرجع في هبة الاجنبی مادامت العین باقیة مالم یعوض عنها.وفی الرجوع مع التصرف قولان : اشبهها : الجواز . درهبه  دادن به ذوی الرحم رجوع جائزنیست ،بین زن وشوهراختلاف است .هرچندقول به کراهت بعیدنیست .به غیررحم اگرهبه  دادی ،مادامی که عین آن باقیست می توان رجوع کرد،درصورتی که معوضه نباشد.واگرغیر معوض بودوگیرنده درآن

تصرف کرده بودکه دیگررجوع ندارد.     انتهی کلامه

برهمین قیاس حکم جهاز عروس مشخص شود ؛ وآن چنین است ؛ اگر پدر جهیزیه را به دختر صلح کرده ویا هبه کرده حق رجوع ندارد .

نکته:پولی که در شب هفتم تولد بچه ، به مادر طفل میدهند ؛ به شخص مادر تعلق دارد . ( صراط نج2/323)

سایراقوال :قال الطوسی في الاستبصار ج 4ص107و108

قال الصادق (ع):"انت بالخیارفي الهبة مادامت  في یدک .ویکره الرجوع فی الهبة لذی رحم "

دادن صدقه به کافرذمی اشکال ندارد.( صدقه مستحبی به غنی اشکالی ندارد)

قال في الشرایع :یجوزالصدقة علی الذمی وان کان اجنبیاً.

صاحب جواهر در باب صدقه می گوید :

وکیف کان فتفتقرصحتهامع الایجاب والقبول الی اقباض ای القبض باذن ،بلاخلاف اجده فیه .

ومن شرطهاان لم یکن من مقوماتهانیةالقربة،بلا خلاف اجده فیه بل الاجماع بقسمیه علیه .

انماالصدقة لله فماجعل لله فلارجعة له فیه .وحینئذ فلا یجوز الرجوع فیها بعد القبض علی الاصح ؛

ولان المقصودبهاالاجروقدحصل فهی کالهبة المعوض عنها.      جواهر الکلام 28/127

کراهت داردمال هبه  شده را ازگیرنده خریداری کنی.                 قال فی الشرایع :

" لووهب فأقبض ثم باع من آخر،فان کان الموهوب له رحماً،لم یصح البیع ،وکذاان کان اجنبیاًوقدعوض "

تصرف درهبه  که باعث عدم رجوع می شودبه چه چیزی ثابت می شود؟

تصرف عام است .مثلاً پول ،هدیه یک اسکناس 5هزارتومانی بوده ،تبدیل به 5عددهزارتومانی شد،تصرف حاصل شده است .ویا لباس به رنگ کردن وپوشیدن و قس علیهذا .

دقت کنیددرمجلس فاتحه مثلاًخرمامی دهندومی گوینداین خرما فاتحه دارد؛

هرکس ازآن تناول می کندبایددرمقابل خوردن ؛فاتحه بخواند،زیرادرحکم هبه معوضه است .

قال الخوئی في المنهاج الصالحین :

لیس للواهب الرجوع بعدالاقباض ان کانت لذی رحم اوبعدالتلف اومع التعویض وفي الرجوع مع التصرف خلاف . والاقوی جوازه اذا کان الموهوب باقیاً بعینه .

وفي الحاق الزوج اوالزوجة بذی الرحم في لزوم الهبة اشکال الاقرب عدمه .

لایجوزالرجوع في الصدقة اذاکانت هبة مقبوضة وان کانت لاجنبی علی الاصح .

تجوزالصدقة المندوبةعلی الغنی والمخالف والکافرالذمی .

قال في الجواهرج 28ص 129:

قدعرفت انه لایجوزالرجوع في الصدقة بعدالقبض ،سواءعوض عنهااولم یعوض ،لرحم کانت اولاجنبی علی الاصح ،خلافاًلمن سمعت فجعل حکمهاحکم الهبة،لانها قسم منها،وقدعرفت ضعفه.

دقت کنید،میزان قبض است زیراباقبض عقدلازم می شودکه رجوع درعقدلازم جایزنیست .

قال في مختلف الشیعةج 6ص283:

"الصدقةلازمةبالاقباض لیس لصاحبهاالرجوع فیهابعده سواء کانت صدقةفرض اوندب "

وقال الشیخ في المبسوط :صدقةالتطوع عندنا بمنزلة الهبة في جمیع الاحکام ،من شرطهاالایجاب والقبول ،ولایلزم الابالقبض ،وکل من له الرجوع في الهبة له الرجوع في الصدقة،واختارابن ادریس الاول ،وهوالحق .

لان المقصودبهاالثواب وقدحصل ،فهی معوض عنهافي الحقیقة .

یعنی درصدقه رجوع نیست ،زیرامعوضه است وعوض آنرا از خداگرفته ای .

قال في مسالک الافهام ج 5ص 409:

ولایجوزالرجوع فیهابعدالقبض .....خالف في ذلک الشیخ ره

ودرچندسطربعد،شهیدثانی چنین توجیهی برای فتوای شیخ ره می آورد که :

والحاصل :ان قول الشیخ اماضعیف جداًاومبنی علی عدم اشتراط نیة القربة فیها.فیکون قولافي المسئلة .

قال في الریاض المسائل ج 9ص 370:

"وتلزم بعدالقبض وان لم یعوض عنهاعلی الاظهرالاشهر."

خلاصه کلام این است که تمام فقهاء غیرازشیخ طوسی ،رجوع در صدقه راجایزنمی دانند.( معوض است )

ودرخصوص هبه ،اگرمعوضه باشدهمین حکم رادارد.

واگر غیرمعوضه باشدرجوع جایزاست لیکن به 2شرط : 1- عین هدیه موجود باشد   2- گیرنده رحم نباشد

ودرصورتی که اجنبی بوده ودرهبه  تصرف کرده باشدآنهم رجوع جایزنیست .

التوسعة علی العیال افضل من الصدقة علی غیرهم .( واین نکته ای است که شخص به خانواده بیشتر برسد )

سؤال :آیادرهبه،  معاطات جاری است یااحکام عقدبایدحاکم باشد؟ج = قال فی القواعد :

ولاتکفي المعاطاة والافعال الدالة علی الایجاب . نعم یباح التصرف .

یعنی هرچندمعاطات بوده ،ولی چون اذن درتصرف است اشکالی ندارد.

 

قال في تحریرالوسیلة : " والاقوی وقوعها بالمعاطاة ؛ بتسلیم العین "   2/56

وقالت الحنابلة:" تصح بالمعاطاة التی تدل علیها ؛ قد کان النبی ص یهدی ویهدی الیه " فقه السنه 3/538

« شب اول قبر میت و اهمیت صدقه »

دراحکام شب اول قبرمیت داردکه مقدم برنمازوحشت ،صدقه است.

ففی الخبرالنبوی :"لایأتی علی المیت ساعة اشدمن اول لیلة فارحمواموتاکم بالصدقة

مؤتاکم بالصدقة فان لم تجدوافلیصل احدکم رکعتین ."

یعنی اول صدقه واردشده ،اگرفراهم نشدآنوقت یک نفرنمازوحشت رابخواند.که این حدیث عظمت صدقه رابرای شب اول قبربیان می دارد.

 

لازم است که حتماًبه دست فقیربرسانی ،واگردرشب اول قبرمیت هردوراباهم برگزارکنیم ،بسیارعالی ونیکوست . وبهترین شکل کار اینست که اطعام برای میت را هم در شب اول قبر بر گزار کنیم .

درخاتمه روایتی ازوسائل الشیعه ج9ص 424نقل می شودکه دستوردعاکردن برای دهنده صدقه است ودستوردعاخواستن ازگیرنده صدقه وکوچک نشمردن آن ،هرچندفقیرذمی باشد.

دراین حدیث درس بزرگی وجودداردکه تفسیرآیه بقره است که فرمود:

"واذاسئلک عبادی عنی فانی قریب اجیب دعوة الداع اذادعان ..." بقره 186                      

 

قال :"لاتُحقّروادعوة َاحدٍ،فانه یُستجاب للیهودی والنصرانی فیکم ،ولایستجاب لهم في انفسهم "

« دعای یهودی ونصرانی را در حق خودتان ؛ دست کم نگیرید ؛ در حق خودشان اجابت نشود» .

مع الا سف ما از این دستور دینی غافلیم ، چه اشکالی دارد ؛ همیشه بدیگران  بگوئیم؛ " التماس دعا "

قال علی بن الحسین (ع):

"مامن رجل تصدق علی مسکین مستضعف فدعاله المسکین بشیء تلک الساعة الا استجیب له "

یعنی دعا ی مسکین محتاج؛ درحق دهنده صدقه مستجاب است .

شیخ  حرعاملی بابی راترتیب داده ،تحت عنوان :

"باب استحباب التماس الدعاءمن السائل ،واستحباب الدعاءالسائل لمن اعطاه "  ج9ص424

« مستحب است به فقیربگوئی التماس دعا،ومستحب است فقیربرای اعطاکننده دعاکند»

قال تعالی : " خذ من اموالهم صدقة ًتطهرهم وتزکیهم بها وصل علیهم ان صلاتک سکن لهم والله سمیع علیم "

  ای پیغمبر از مردم صدقات را بگیر وبرایشان دعاکن .دعا تو برا ی ایشان تسکین است .    توبه 103

من الله التوفیق

09369319570------- آبان 87 اصلاحات در 6/6/89

محمدرضافروزان

مکتب القرآن فجر

 

« بسم الله الرحمن الرحیم »

قال الله تعالی " وآخرون یضربون فی الارض یبتغون من فضل الله "   مزمل 20

عنوان مقاله : « مضاربه بانکی »

مقدمه :

مضاربه از عقود امضائی اسلام بوده وبرابر نقل تاریخ ، حضرت خدیجه ( س)

از تجار بزرگ وبرجسته قبل از اسلام بوده اند . کما این که حضرت محمد بن عبد الله قبل از ازدواج با او

از عاملین تجاری ایشان محسوب میشوند . لیکن این بانوی گرامی پس از ایمان آوردن به پیامبر خاتم ، تمام دارائی خویش را بپای درخت نو پای اسلام ریختند واز تجارت دست کشیدند .

« وکانت خدیجة بنت خویلد امراة تاجرة ذات شرف ومال تستاجر الرجال فی مالها وتضاربهم بهم ایاه بشیء تجعله لهم وکانت قریش قوماً تجاراً »

اسد الغابة 1/16و5/435

کاربرد مضاربه فقط در تجارت تعین دارد .راغب اصفهانی در مفردات گوید :

« التجارة هو التصرف فی راس المال طلباً للربح »

همچنین گوید ؛ در زبان عربی تنها واژه ای که بعد از « ت » ،« ج » باشد ، فقط کلمه " تجارت" است . « تجاه » - اصلش – وجاهُ- است .1/339

اقول : « ت» در " تجری " هم از ادات مضارع است .

فی « التحقیق فی کلمات القران » : ان التجارة عن کل معاملة یراد منها الربح ؛ سواء کانت بیعاً او شری او غیرها من المعاملات الرابحة . ولذا تری ذکرها فی مقابل البیع – فی قوله تعالی " لا تلهیهم تجارة ولا بیع عن ذکرالله" نور37

البیع مطلق المبادلة والمعاملة سواء کانت رابحة ام لا .    ج 1ص381

بهمین دلیل خداوند داد وستد آخرت را تجارت گوید ونه بیع . زیرا در آن حتماً سود وجود دارد . قال الله تعالی " هل ادلکم علی تجارة تنجیکم من عذاب "   صف 10

سوال : سمسار کیست ؟

ج= سمسار ، لفظ فارسی بوده که بعداً به تاجر معرب شد . ولی در عرف روز ، به دلال وواسط بین خریدار وفروشنده ؛ سمسار گویند ونه تاجر . ( سمسرة)

جبران مسعود در « الرائد» گوید : سمسار ؛ یعنی ارزیاب وآشنا بقیمت چیزی ومالک آن.    1/977

قال العلامة الحلی فی تذکرة الفقهاء 2/233:

« والتجارة انما هی الاسترباح بالبیع والشراء لا بالحِرَف والصَنایع »

 

تعاریف : المضاربة فی اللغة مفاعلة ٌ من ضرب فی الارض .

( وابتغاء الربح بطلب صاحب المال- جواهر الکلام ج26 ) .

احتمال دارد وجه تسمیه مضاربه از آنجائی ناشی شود که سهم سود مالک وعامل ؛ مضربی از کل است .( المغنی لابن قدامه 5/135)

مضارَب : صاحب سرمایه ؛ مالک ؛ سپرده گزاران بانک .

مضارِب : عامل ؛یا گیرنده تسهیلات بانکی .

راس المال : سرمایه تجارت ؛ مبلغ اعطائی بانک در قالب تسهیلات . ( نقد باشد)

ربح : همان سود مورد نظر در تجارت است .

سهم سود : حصه مشخص از ربح برای مالک وعامل .( درصد باشد)

نکته : پرداخت مبلغ علی الحساب سود سپردها به صاحبان سرمایه که در واقع ؛ همان فروش سهم سود ومصالحه مالک با بانک است ؛ اشکالی ندارد .مطلع بودن از رقم پیشنهادی عامل ( بانک) هم اشکال تولید نمی کند .

مدت : در قالب تسهیلات بانکی متغیر ،...حداکثر یکسال است .

شرط مدت را ضمن عقد خارج لازم می گیرند . والا مضاربه عقد جایز است .

کما قال المحقق فی « المختصر النافع » :" ولا یلزم فیها اشتراط الاجل" .ص144

 

اقسام مضاربه : دو نوع است( عام وخاص) ویا (مطلق ومقید) .

در نوع عام ویامطلق ؛ اختیار خرید نوع کالا با عامل است ودر نوع خاص ویامقید، بر طبق فاکتور ارائه شده ببانک ویا انتخاب مالک است .

شیخ محمدبن یوسف بن عیسی اطفیش ( سنی) در کتاب " شرح النیل " می نویسد :

« ولا یجوز اشتراط التَجر فی جنس واحد وان شرط علیه صَحَ القراض ولم بلزمه ُ التجر فی واحدة ؛ بل فی کل مایَطمَعُ فیه الربح »  جزء 19ص260

البته این فتوا بر خلاف مکتب اهل البیت است .

در مضاربه شرعی عامل امین بوده ودر صورت عدم تقصیر ؛ ضامن تلف سرمایه نیست .ولی اگر از شروط تخلف کند ، امین بودن او حذف وضامن است ، ولو تقصیر نکرده باشد .

روایت هم دارد که : " وفی خبر ابی الصباح : فی الرجل یَعملُ بالمال مضاربةً ؟

قال : له الربح ولیس علیه من الوضیعة شیء ؛ الا ان یُخالفَ عن شیء مما امرُه صاحبُ المال " وسائل 19/16

شیخ طوسی در تهذیب خبری را از امام صادق ع نقل کند که در صورت تخلف عامل از شروط : "هو له ضامن والربح بینهما اذا خالف شرطه وعصاه "

تهذیب 17/187

معنای حدیث این است که در صورت خسران ،ضرر بر سرمایه وارد است ونه بر عامل .

مالک باید جبران کند ؛ زیرا عامل امین بوده وقول او ( با شرط عدم تقصیر) باید قبول شود . عامل؛ همین که ضرر بدنی کرده ، کافی است .

*****

قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران ، مضاربه را چنین تعریف کند :

« ماده 546: مضاربه عقدی است که به موجب آ ن احد متعاملین سرمایه می دهد با قید اینکه طرف دیگر با آن تجارت کرده ودر سود آن شریک باشند صاحب سرمایه مالک وعامل مضارِب نامیده می شود » .

ماده 556: مضارب در حکم امین است وضامن مال مضاربه نمی شود مگر در صورت تفریط یا تعدی .

ماده 558: اشعار میدارد که اگر عامل متعهد شود در صورت وارد شدن خسارت به سرمایه از مال خود مجاناً جبران کند ؛ صحیح است .

******

سوال : اگر عامل از شروط ضمن عقد یا قرار داد تخلف کند ، حکم آن چیست ؟

وسود حاصله چه حکمی دارد ؟ حلال است ویا حرام ؟ عامل متخلف سهمی از سود دارد یاخیر ؟

ج= این مقاله جهت جواب دادن به این سوال ترتیب داده شده ؛ زیرا غالباً مومنین سوال می کنند ، که بعضاً بر طبق فاکتور ارائه شده ببانک خرید صورت نگرفته وعامل کالای دیگری می خرد .

در ابتدا گوئیم که اگر عامل از شروط ضمن عقد ویا خارج عقد مضاربه تخطی کند ،

مرتکب فعل حرام شده وبلافاصله از مقام امین بودن خارج وحتی در صورت عدم تقصیر در حفظ مال المضاربه ، ضامن است . باید جبران کند .

کما قال : " فلو تلف – ولو بدون تقصیر – کان التلف من مال العامل "

قاعده هم چنین است :" المومنون عند شروطهم " ویا

" یا ایها الذین آمنو اوفوا بالعقود "

فلذا نویسندگان دایرة المعارف فقهی گویند :

« واذا تعدی المضارِب وفعل مالیس له فعله فهو ضامن ٌ للمال لانه متصرف فی مال غیرِهِ بغیر اذنِهِ . فَلَزِمهُ الضمان کالغاصب » .

نکته : تخلف عامل از شروط ؛ کلاً مضاربه را فاسد میسازد . در روایات ما بر روی این نکته تاکید شده که « فیخالف ما شرط علیه» قال : هو ضامن والربح بینهما.

علامه حلی در تذکره می نویسد : « لا یجوز للعامل التعدی فان خالف ضمن ولا یبطل القراض »

اقول:( قراض ، همان مضاربه است . وجه تسمیه آن بقراض این است که مالک قطعه ای از مال خود را قطع ودر اختیار عامل می گذارد . شبیه قرض است . با این تفاوت که در مضاربه ، ارتباط مالک با مال قطع نشده ؛ ولی در قرض قطع میشود)

*****

روایت صحیحه ای را سید علی صاحب ریاض چنین نقل کند :

« فی رجل دفع الی رجل مالاً یشتری به ضرباً من المتاع مضاربة فذهب فاشتری به غیر الذی امره ؛ قال : هو ضامن والربح بینهما علی ماشرط »  ج9ص82

محقق حلی در مختصر النافع می نویسد : " وکذا لو امره بابتیاع شیء معین فعدل الی غیره ضمن مع التلف "  ص144

دقت کنید ، این فرع بکار ما می آید که در صدد بیان حکم عدول گیرنده تسهیلات مضاربه بانکی از خرید اقلام معین در فاکتور ارائه شده می باشد . یعنی ؛ برای گرفتن مضاربه ، فاکتور شکر ببانک ارائه کرده ولی در عمل ؛ روغن خریده است .

که این را تخلف از شرط می گویند .

بنابر قول مشهور فقهاء شیعه وسنی ؛ در صورت تخلف عامل از شروط ضمن عقد ویا خارج از عقد ؛ مضاربه حکم فاسد پیداکرده وربح حاصله تماماً

به مالک تعلق داشته و عامل مستحق اجرة المثل است . معامله فضولی بوده ونیازمند اجازه مالک است . البته بعض فقهاء قائلند که در صورت تخلف از مفاد قرارداد مضاربه ، عامل همچنان مستحق

سهم سود مقرر شده در ابتدای قرارداد است . ( وحید خراسانی).

*******

واما فتاوای فقهاء شیعه وسنی در خصوص تخلف عامل از شروط عقد:

قال فی الشرایع : « ولو امرهُ بالسفر الی جِهة ٍ فسافَر َالی غیرها ؛ او اَمَرَهُ

بابتیاع شیء معین فابتاع غیرهُ ضمنَ. ولو ریح َ والحال ُهذهِ کان الربح بینهما،

بموجبِ الشرط .»قال فی الجواهر " اثم وضمن المال ؛ لتعدیه ، وان نفذ بیعه وکان الربح بینهما "     ج26ص353

دقت کنید : محقق حلی ومحقق نجفی هر دو فرمودند ؛ که حتی با وجود تخلف از قرارداد ( اثم = گناهکار است ) ربح بین عامل ومالک تقسیم می شود .

ضمن این که عامل مال المضاربه راهم ضامن میشود .

" ضَمِنَ" یعنی با تعدی وتخلف، ضامن مال است . به بیان دیگر ؛

" ید " او دیگر امانی نبوده و" متعدی " است .

نکته : مضاربه در واقع یک عقد نبوده وقرار دادی است که از چند عقد تشکیل

می شود ؛ مثل ؛ ودیعه ( سرمایه در دست او امانت است ) ؛ وکالت ( عامل در حقیقت وکیل مالک است . باید تمام منافع ومصالح موکل خود را لحاظ کند . زیرا فلسفه وجودی مضاربه در جهت استنماء مال است .

در این حالت اگر نفع وضرر مالک  راهمچون مال خود  مراعات نکند ؛ شرعاً مسؤلیت دارد . ( تعدی و تفریط) .با فساد عقد؛ عامل حکم اجیر را دارد.

غصب ؛ اگر برای گرفتن مضاربه از بانک ؛ تزویر کند ؛ غاصب است .

***

قول شهید ثانی :" ولو تجاوز ما حد له المالک من الزمان والمکان والصنف ضَمِنَ

والربح علی الشرط "     ( شرح لمعه).

یعنی اگر عامل از تعهدات قرار داد تخلف کند ، ضامن سرمایه بوده ، وسود بین عامل ومالک تقسیم میشود .

قال فی العروة الوثقی :

« اذا اشترط المالک علی العامل لا یسافر مطلقاً او الی البلد الفلانی او لا یشتری الجنس الفلانی او الا الجنس الفلانی او نحو ذلک من الشروط فلا یجوز له المخالفة والا ضمن المال ... الاقوی اشتراکهما فی الربح علی ما قرر لجملة من الاخبار الدالة علی ذلک »     م 5 کتاب مضاربه

قال الطوسی فی الخلاف :

« اذا کان القراض فاسداً ؛ استحق العامل اجرة المثل علی ما یعمله ؛ سواء کان فی المال ربح او لم یکن . وبه قال الشافعی . م 4

لیکن مالک گوید : اگر سود ی وجود داشت ، به عامل چیزی میرسد والا فلا .

ولی شیخ طوسی می فرماید ؛ در هر صورت عامل مستحق اجرة المثل است . زیرا کار ؛ محترم است وقیمت دارد .

شیخ وحید خراسانی گوید :

« چنانچه مضاربه صحیح باشد ؛ مالک وعامل در سود شریک می باشند ؛ وچنانچه

به جته فقدان بعض امور معتبر در صحت ؛ مضاربه فاسد باشد ؛ تمام سود مال مالک است ، ومالک باید اجرة المثل عمل را به عامل بدهد ؛ ودر صورتی که اجرة المثل بیشتر از سهمی باشد که در قرار داد برای عامل معین شده ؛ احتیاط واجب آن است که عامل ومالک در مقدار زاید صلح کنند »   م 2269

سید جواد عاملی در کتاب وزین مفتاح الکرامة در شرح کلام علامه حلی در قواعد گوید ؛ ( متن ) :" ولو شرط علیه ما تتضیق التجارة بسببه لزم فان تعدی ضمن "

قال السید جواد : « واما انه ان تعدی ضمن فقد تقدم حکایة الاجماع علیه عن الغنیة والسرائر وقد قالوا ان الربح یکون بینهما علی ما شرطاه وهو ایضاً لا خلاف فیه لمکان

الاخبار ...» ودر صورت فساد مضاربه هم گوید که تمام سود به مالک تعلق داشته وعامل ؛ مستحق اجرة المثل است .

ابن ادریس حلی در " السرائر " می نویسد : « لو شرط ( مالک علی العامل) ان لا یتجر الا فی شیء معین لزمه الضمان . بدلیل اجماع اصحابنا علی جمیع ذلک »

ج2ص407

ابن زهره حلبی هم در " غنیة النزوع" گوید :

« بدلیل اجماع الطائفة » ص266

نکته : ابن زهره در خصوص ضامن قرار دادن عامل در صورت خسارت وارده بر اصل ؛ فتوای جالبی دارد :

« والمضارِب مؤتمن لا ضمان علیه الا بالتعدی ، فان شرط علیه رَبِ المال ضمانه ،

صار الربح کله له دون رَب المال » ص267

شیخ مفید گوید : « ولیس علی المضارب ضمان ، الا ان یتعدی فی المال ؛ او یخالف شرط صاحبه فی البیع والابتیاع »   المقنعة ص633

قال فی القواعد : « فی المضاربة الفاسدة بمجرد الاذن کالوکیل والربح باجمعه للمالک وعلیه اجرة المثل للعامل ، سواء ظهر ربح او لا . الا ان العامل بالسعی مجاناً » .

سید حسن امامی هم در کتاب " حقوق مدنی " می نویسد : عامل مستحق اجرة المثل است . زیرا کار محترم است . واگر عامل تخطی کند ؛ معامله فضولی است .

مالک باید امضاء کند .         حقوق مدنی 2/182

شیخ نعمت الله جزایری در کتاب " التحفة السنیة " گوید :

« ولا یجوز له ( عامل ) ان یتعدی الماذون وان کان اوفی بالمقصود»   ص239

جایز نیست از شرط تعدی کند ؛ ولو سود بیشتری داشته باشد .

اقول : قبلاً آوردیم " المومنون عند شروطهم " .

قال فی کفایة الاحکام : « ولو امره بالسفر الی جِهة ٍ فسافر الی غیرها او امره بابتیاع شیء معین فاتباع غیره ضمن ولو ربح فالربح بینهما ویدل علیه صحیحة الحلبی »

وآن صحیحه چنین است « فی الرجل یعطی الرجل مالاً مضاربة فیخالف ما شرط علیه قال هو ضامن والربح بینهما »      ص120کفایه الاحکام السبزواری

قال الصادق ع : « فان اعطی رجل رجلاً ملاً مضاربة ، ونهاه ان یخرج من البلاد فخرج به فانه یضمن المال ان هلک ؛ والربح بینهما »      المقنع صدوق ص387

آیت الله سیستانی هم در منهاج 2/180؛ علیرغم تخلف عامل از مفاد قرارداد ؛ او را مستحق سود قرار دادی می دانند . فتوای مرحوم خوئی هم چنین است .وایضاً امام راحل . وسایر مراجع فعلی .( متفق علیه مجتهدین است )

آیت الله العظمی بروجردی هم در حاشیه عروه گویند که ؛ در صورت تخلف عامل از شرط ؛ مستحق سود است .

اقول:  ولی در هر صورت ؛ تمام فقهاء تخلف را ؛

حرام می دانند ( بدلیل آیه " اوفوا بالعقود" سوره مائده آیه 1

اوفوا ؛ یعنی التزام عملی به عهد وپیمان . قول وقرار  .

قال فی الحدائق الناضرة ج21ص205:

« ولو شرط علیه ان لا یشتری الا من زید ، ولا یبیع الا علی عمرو اولا یشتری الا المتاع الفلانی ولا یسافر الا الی البلد الفلانیة ؛ او لا یسافر بالکلیة صح ووجب علیه العمل بالشرط فان خالف ضمن . لکن لو ربح کان الربح بینهما . »

وبعد روایات باب را می آورد . اخبار موصوف 4 مطلب را بیان می کنند ؛

تخلف جایزنیست ؛ عمل بشرط واجب است ؛ در صورت تخطی ، عامل ضامن است .

وبا تخلف ؛ عامل مستحق سود ویا اجرت المثل است ؛ زیرا حکم اجیر پیدا می کند.

واما از فقه اهل سنت هم بیاوریم :

 قال ابن قدامه فی الشرح الکبیر ج5ص136:

« واذا فسدت فالربح لرب المال وللعامل الاجرة وعنه له الاقل من الاجرة او ما شرط

له من الربح ... ( الفصل الثانی) ان الربح جمیعه لرب المال لانه نماء ماله وانما یستحق العامل بالشرط فاذا فسدت المضاربة فسد الشرط فلم یستحق به شیئاً ولکن له اجر مثله نص علیه احمد وهو مذهب الشافعی واختار الشریف ابو جعفر ان الربح بینهما علی ما شرط له ...»

عبد الله ابن قدامه در"المغنی" ، ضامن بودن عامل در صورت تعدی وشریک بودن در سود اکتسابی را به" اکثر اهل العلم" نسبت می دهد .ج5ص165

*****

محقق کرکی در جامع المقاصد می فرماید : در صورت تخطی عامل از قرارداد ؛

معامله فضولی بوده ومنوط به امضاء مالک است . وعامل مستحق چیزی نیست ؛ لیکن نمی توان روایات باب را نادیده گرفت . ودر نهایت ایشان هم اجرت المثل را قبول دارند .

مقدس اردبیلی هم در مجمع الفائده ج10ص236همین فتوا را ( با اشکال ) دارند.

 

سوال مهم : اگر در ابتدای قرارداد ؛ کارمند مسؤل پرداخت تسهیلات مضاربه

از تقلبی بودن فاکتور ارائه شده مطمئن باشد ، تکلیف مضاربه چیست ؟

ج= مبلغ دریافتی در حکم غصب است . ولی اگر بانک از جعلی بودن اسناد ، مطلع نباشد ؛ مبلغ دریافتی در حکم مال مقبوض به عقد فاسد است وهمه سود حاصله از تجارت با آن ببانک تعلق دارد .    ( استفتائات مقام معظم رهبری ص470)

سوال : آیا تحقیق از اصالت اسناد ومدارک ارائه شده ؛ وظیفه بانک هست ؛ یا خیر ؟

ج= خیر . عمل مسلمان را باید حمل بر صحت نمود . آری اطمینان از محل کسب وپیشه متقاضی تسهیلات در حیطه وظایف مسؤل پرداخت است . خصوصاً این که باید

بین میزان درخواست تسهیلات وگستردگی حوزه عملیات تجاری متقاضی توازن برقرار باشد. در فقه هم چنین گویند : " ( العاشر ) : ان لا یکون راس المال بمقدار یعجز العامل عن التجارة به "        عروة الوثقی ص529ج2

 

سوال : اگر عامل با سرمایه تجارت نکرده وآنرا راکد بگذارد تکلیف چیست؟

قال فی العروة الوثقی : « اذا اخذ العامل مال المضاربة وترک التجارة به الی سنة مثلاً ، فان تلف ضمن ، ولا یستحق المالک علیه غیر اصل المال ؛ وان کان آثماً فی تعطیل مال الغیر»    م13متفرقه

سید الخوئی هم می گوید : وهو لا یوجب الضمان .( در ترک التجاره )ولی در این خصوص کلام ذیل گویای مطلب است :

شیخ اطفیش از علمای عامه ، صاحب کتاب " شرح النیل " کلام جالبی دارد که چنین است :« وانما ینبغی ان یَدفعَ مالَهُ علی القراض لرجلٍ امینٍ قویٍ کیسٍ حاذقٍ عارف

للتجارة ، ولا تعطیه للضعیف الذی لا یقومُ بالبیع والشراء ولا یَحفظُ المال من الضیعَة »

                                  جزء 16ص260

با این بیان وافی ، مسلماً انسان عاقل مال خود را بدست هر کسی نمی دهد .

اقول : بنظر میرسد که با لحاظ نمودن " اصل ضمان در منافع غیر مستوفات ولو با استیلاء ید غیر عدوانی " ( وفق نظر بعض فقهاء ) مجاز باشیم ؛ عامل را ملزم به تادیه غرامت ؛ بدلیل اهمال در تجارت وراکد گذاشتن سرمایه نمود. اگر چه قاعده " علی الید" در اینجا کاربرد عملی نداشته باشد ؛ لیکن قاعده " تسبیب" در خصوص

فوت منافع مال التجاره ؛ گریبان عامل را گرفته وضمان آور میباشد .

نکته : بعد از سررسید مضاربه( با شرط قبلی ) ؛ هر گونه تصرفی در سرمایه ؛ جایز نبوده ومحتاج اذن جدید است .واین از معضلات این عقد در حال حاضر است که حلال وحرام را مخلوط کرده است . « اشتراطَ َالاجل یُثمرُ المنع من التصرف بعد الاجل الا باذن جدیدٍ»     الروضة البهیة 2/260

نکته : عامل ومالک ؛ میتواند شخصیت حقیقی ویا حقوقی وحتی متعدد باشد .

در سیستم بانکی ؛ مالک ، سپرده گذاران بوده وبانک وکیل ایشان در اعطای تسهیلات است . سود حاصله از اعطای تسهیلات ؛ تماماً به سپرده گذاران تعلق داشته وبانک فقط حق ؛ برداشت حق الوکاله ی بکار گیری سپرده ها را دارد .

نکته : اگر نزد کسی پولی از یتیم موجود باشد ، میتواند این پول را به مضاربه دهد.

لیکن در صورت خسارت وارد بر سرمایه ، شخص ضامن باید جبران کند .

قال الشیخ فی النهایه: من اعطی مال الیتیم الی غیره مضاربة فان ربح کان بینهما علی ما یتفقان علیه ؛ وان خسر کان ضمانه علی من اعطی المال . ( مختلف الشیعه 6/243

در روایتی هم وارد شده که : " ان کان ربح فللیتیم ؛ وان کان وضیعة ( ضرر) فالذی اعطی ضامن "       تهذیب الا حکام طوسی 7/190

سوال : مضاربه با مال غصبی چه حکمی دارد ؟

ج= قال الشیخ فی المبسوط  وابن ادریس : اذا غصب مالاً فاتجر به او کان فی یده ودیعة او نحوها فتعدی فیها واتجر وربح قیل : فی الربح قولان : احدهما : اِنه باجمعه للمالک ؛ والا لکان ذریعة الی غصب الاموال والخیانة فی الودائع ، فیجعل الربح لصاحب المال صیانة للاموال .

والثانی : ان الربح للغاصب خاصة ؛ ...

قال الشیخ : وهذا القول اقوی ، والاول تشهد به روایاتنا .    مختلف الشیعة 6/246

سید یزدی در عروه می نویسد :

اگر مالک معاملات را امضاء کند( وسودی حاصل شده باشد ) ، عامل مستحق اجرت المثل است ، واین در حالی است که عامل جاهل به غصب باشد . ولی اگر عالم بوده مستحق چیزی نیست. کما قال : " لا یرجع علیه اذا کان عالماً بانه لیس له " م3465

اقول : اصولا ً کار مسلمان زمانی ارزش سنجشی داشته وملاک در آمد قرار می گیرد که شرعی بوده واسلام آنرا امضاء کرده باشد .فلذا راویان اخبار فریقین اسلامی متفقاً خبری را از وجود نازنین پیامبر اکرم " ص" چنین نقل کنند :

کار ظالم ؛ هیچ حقی برای او ایجاد نمی کند .

  " لیس لِعِرقِ ظالم حق "     عوالی الئلالی 2/257وسنن الترمذی 2/419

در شرح حدیث گویند : فلا حرمة لعرقه ؛ فلا یستحق به شیئاً من الحقوق .

سوال : راه حلال شدن پولهائی که مردم به کسبه بازار می دهند وماهیانه چیزی دریافت می کنند , چگونه است ؟

ج= سرمایه باید به تاجر داده شود . با ایشان قرارداد ببندند که سهم سود متعلقه را ماهانه به فلان مبلغ با تاجر صلح می کند . با قبول کاسب ویا تاجر ؛ گرفتن مبلغ مقرر اشکالی ندارد. ولی متاسفانه این قید " فقط با تاجر قرار داد ببندد" را اکثراً مراعات نکرده وشرط فروش سهم سود را هم اصلاً نمی دانند . بهمین دلیل غالباً اشکال دارد .

جهت اطلاع از تفصیل احکام مضاربه از دیدگاه فقه تطبیقی به تذکرة الفقهاء علامه حلی ج2مراجعه فرمائید .

نکته : تجارت فی نفسه مستحب بوده و حکم جهاد فی سبیل الله دارد . که فرمودند :

« الکاد لعیاله کالمجاهد فی سبیل الله » .خبری را عامه چنین نقل  کنند: هر گاه شخصی مال خود را در تجارت بکار اندازد؛ جبرئیل دو حبه ی خیر وبرکت را در مال او می گذارد ،تا زمانی که رعایت امانت شود ؛ این دو حبه موجب برکت ونمو مال است . وهر گاه خیانت داخل کار شود ، جبرئیل دو حبه را برداشته ومال بسوی تلف شدن وبی خیری پیش می رود . ( فیمزقه تمزیقاً)

نقل از     کتاب" شرح النیل وشفاء العلیل"- اطفیش - جزء 10/393

در روایات شیعی از تاجر فاجر بشدت ذم شده واورا اهل آتش دانسته اند . تاجری که خود را در دامان ربا انداخته وحق خریدار وفروشنده را رعایت نکرده وصرفاً بدنبال جمع پول وثروت است . تاجری که از موقعیت کمبود کالا ؛ نهایت سوء استفاده را می کند ، قطعاً اهل النار است . فلذا گوید : « ان التجار یبعثون یوم القیامة فجاراً  الا من اتقی الله وبر وصدق» ویا « ان الله یحب التاجر النجیب » ای الفاضل الکریم السخی.

داستان بسیار آموزنده ای از تجارت امام صادق ع ، حسن ختام مقاله باشد .ان شاءالله

حضرت مقداری پول به شخصی داده وفرمودند ؛ ما عیالواریم با این مال تجارت کرده

سهمی برای خودت وسهمی برای ما . شخص عامل پول را برداشته ورفت وبعد از مدتی برگشت با سود کلان . حضرت فرمود ؛ چقدر سود زیادی بدست آورده ای ؛ چطور شده ؟ عامل گفت : یابن رسول الله ؛ به فلان شهر قصد عزیمت کردیم ؛ گفتند در آن شهر فلان کالا کمیاب است ومتقاضی زیاد دارد .

( بقول امروز ما عرضه کم وتقاضا زیاد ) ما هم کالای مورد احتیاج مردم را تهیه وبدانجا حمل وبقیمت گزاف فروختیم ( رانت اقتصادی ویا رانت کمیاب)

امام  صادق" ع " بر افروخته شده وفرمود ؛ اصل پول ما را برگردان وباقی برای خودت ؛ ما از این پولها نخورده ایم . عامل گفت :

یابن رسول الله ؛ مردم خودشان با میل خریداری کردند، امام فرمود : بنده ی خدا ؛ آنها

مجبور بودند ونیاز داشتند ؛ تو هم از موقعیت سوء استفاده کردی .( با تصرف)

آری ؛ ای مسلمان مکتب اهل البیت چنین است . در گاه نیاز مردم ؛ فروش به هر قیمت بدور از انصاف ومروت است . بقول پوریای ولی (ره):

گر بر سر نفس خود امیری مردی             بر خرد وکلان خورده نگیری مردی

مردی نبود فتاده را پای زدن                    گر دست فتاده ای بگیری مردی

09369319570

من الله التوفیق

مکتب القران فجر – بروجرد – محمد رضا فروزان 16/12/1388

 

« بسم الله الرحمن الرحیم »

قال تعالی : " فضل الله المجاهدین علی القاعدین اجراً عظیماً "      نساء95

(دروسی از  قیام امام حسین ع )

السلام علیک یا ابا عبد الله وعلی الارواح التی حلت بفنائک واناخت برحلک ، ورحمةالله وبرکاته .

سید ومولای ما ، آقا حسین بن علی ابن ابی طالب بن عبد المطلب بن هاشم بین عبد مناف .

خورشید پر فروغ عالم بشریت ، سید وسالار شهیدان ، مقتدای آزاد مردان جهان .انسانی پاک از اصلابی مطهر ( اشهد انک کنت نوراً فی الاصلاب الشامخة والارحام المطهرة لم تنجسک الجاهلیة بانجاسها )

زاده زهراء علیها السلام ، سبط پیامبر ص ،جد اعلای حضرت حجت بن الحسن العسکری ، ابا صالح المهدی ارواحنا له الفداء . کسی که او را ابا عبد الله – بمعنای پدر تمام بندگان خدا- خطاب می کنیم .

ابا عبد الله ، یعنی تا قیامت هر کسی خدا را عبادت کند ، مرهون قیام امام حسین ع است .

مختصر ترجمه ای از اجداد او علیه السلام :

عبد مناف معروف به قمر البطحاء، بزرگ مکه بود .

سقایت زائران خانه خدا را بر عهده داشته وبرادرش عبد الدار کلیددار کعبه بود .دو فرزند او هاشم وعبد شمس دو قلو هستند .

گویند در بدو تولد انگشت هاشم به پیشانی عبد شمس متصل بود

جداکردند ، خون جاری شد . مردم به فال بد گرفتند .

در واقع چنین هم شد .هاشم ثروتمند وبسیار سخی بود .

برادر زاده او امیه ، فرزند عبد شمس ، بر عموی خود هاشم بسیار حسد می برد .( البته در بعض تواریخ دارند که امیه فرزند واقعی عبد شمس نیست و چیزهائی در باب او گویند که مناسب این مقاله نیست.)

واین حسد وکینه در روز 10محرم سال 61به اوج خود رسیده وخون پاک حسین بن علی ع را بر زمین ریخت .

هاشم با زنی بسیار شریف از اهالی مدینه بنام "سلمی" ازدواج کرد واز او پسری بنام " شیبه " متولد شد . هاشم در زمان رحلت به برادرش "مطلب " فرمود : غلام خود شیبه را دریاب .

واز آن زمان به "عبد المطلب "معروف شد .

خود "عبد المطلب "فرمود " انابن سید البطحا ء "( طبری 2/8)

داستان اوبا ابرهه واشعارش که گواه ایمان او است معروف است .

"یارب لا ارجوا لهم سواکا *یارب فامنع منهم حماکا"

بزرگ وسرور مکه ، عبد المطلب است .در این که از اوصیای پیامبران هستند ، شکی نیست .همانطوری که ابو طالب از اوصیا ء است .در زیارت حضرت عبد المطلب دارد :

" السلام علیک یا سید البطحاء " خودش در خبری گفت : انا سید البطحاء .

نام "محمد" را هم او برای پیامبر ص بر گزید .

فرزند نامدار وقدرتمند او ، سید وشیخ قریش حضرت ابوطالب ع پدر بزرگوار علی ع و...است .

در فضل این مرد خدا تعریف ابن ابی الحدید را بخوانید :

ما اقول فی رجل ابوه ابوطالب سید البطحا ء وشیخ قریش ورئیس مکه .

( لقب شیخ را قریش بدو دادند ) شرح ابن ابی الحدید 1/29.

ابن ابی الحدید معتزلی در شان امام حسین ع می گوید :

"ان سید اهل الاباء الذی علم الناس الحمیة والموت تحت ظلال السیوف اختیارا ً علی الدنیة ابو عبد الله الحسین –ع – عرض علیه الامان واو یستسلم فانف من الذل .    شرح ابن ابی الحدید3/249

یعنی امام ع درس آزادگی به مردم داد ، مرگ با شرافت را بر ذلت ترجیح داد .

شیخ عباس قمی در اللکنی والالقاب ج 1ص 109گوید :

ابوطالب رضی الله عنه سید البطحاءوشیخ قریش ورئیس مکه ، وکان رحمه الله شیخا ً جسیما ً وسیما ً ؛ علیه بها ء الملوک ووقار الحکما ء وفی روایات کثیرة انه یکتم ایمانه مخافة علی بنی هاشم وان مثله مثل اصحاب الکهف وانه کان مستودعا ً للوصایا فدفعها الی رسو ل الله ص وان نوره یوم القیامة یطفی انوار الخلا ئق الا خمسة انوار .

توفی 26رجب 10سال بعد از بعثت .

تعریف سید :

سید یعنی آقا ومطاع . در قران هر دو مورد بکار رفته است .

بمعنای آقا در باب یحیی ع است : کان سیداً وحصورا ً " آل عمران 39

بمعنای مطاع در سوره یوسف " والفیا سیدها لدی الباب .ایه 25

عرب به شوهر سید می گوید ، زیرا تدبیر امور زن را بر عهده دارد ." الرجال قوامون علی النساء"

 به عبد المطلب سید می گویند زیرا بزرگ مکه وامرش مطاع بود .در روایت دارد که

" سید القوم خادمهم "

آقای قوم کسی است که ، خدمتگزار مردم باشد .( مکارم ص 251ومن لا یحضره الفقیه 4/379)

در خبری دیگری تعریف سید را چنین گوید :

السید لا یصانع ولا یخادع ولا تغره المطامع .( غررالحکم ح 7794).

سید کسی است که ، ریا نمی کند ، حیله نمی زند ، وبرق طمع اورا کر وکور نمی کند .

« محرم ماه غلبه خون بر شمشیر»

بی شک یکی از پر رمز وراز ترین نهضتهای بشری ، قیام خونبار حسین بن علی ع است .

قیامی که عده ای را ز خواب غفلت بیدار کرد . مردم در ابتدای به حرکت امام وافشاگری او بهائی نمی دادند

تنها گذاشتن امام در برابر آن لشکر جرار وعهد شکستن آن قوم بیوفا گواه است .

در سال دوم خلافت ننگین یزید وسال سوم آن بود ؛ که بیاد سخنان حسین بن علی افتاده ومتوجه شدند که یزید چقدرحیوان درنده ای است . یزید در سه سال سلطنت ظالمانه ودر زیر برق شمشیرهای سربا زانش به سه جنایت بزرگ دست زد که در تاریخ جهان مثل ومانندی ندارد . در سال اول خون امام حسین ع واصحاب با وفایش را بر زمین ریخت واهل بیت را به اسارت کشیده ودور شهرها گرداند. در سال دوم , ارتش خونخوارش به سرکردگی

مسلم بن عقبه ، مدینه را بخاک وخون کشیده وسه روز جان ومال وناموس مردم را بر سپاه شام مباح اعلام کرد ؛ بطوری که تا هزار دختر باکره را ددمنشان شامی مورد تجاوز قرار دادند .در سال سوم , برای غلبه بر ابن زبیر که در حرم پناه گرفته بود ، سپاه شام به فرماندهی حصین بن نمیر ، کعبه را به آتش کشیدند و صدها نفر را بقتل رساندند . با مرگ یزید ، جنگ خاتمه یافت ولی مجدداً در زمان خلافت عبد الملک مروان توسط حجاج یوسف ثقفی خونخوار ؛ آتش حرب برقرار ومجدداً کعبه را به آتش کشیده وبالاخره با کشته شدن ابن زبیر غائله بختم رسید .( مسلم بن عقبه قبل از رسیدن بمکه بدرک واصل شد ؛ یزید هم قبرش معلوم نیست )

تمام این وقایع در کتب اهل سنت هم وارد شده وچیزی نیست که بتوان بر روی آن سرپوش نهاد .ابن کثیر در «البدایة والنهایة » طبری در « تاریخ طبری » ودیگرا ن از مورخین شیعه وسنی .

 واصولاً طبیعت ظلم وستم چنین است ؛ خون مظلوم پایمال نمیشود . جریمه ظلم در همین دنیا گریبان ظالم را میگیرد . این جمله را بزرگانی از شیعه نقل کرده اند:

 " الملک یبقی مع الکفر ولا یبقی مع الظلم "  بحار 72/331و صافی 2/477و شرح کلمات علی ع /13

لحظات غمبار حرکت امام  مملوّ از اسرار ودروس ارزنده برای صاحبان بصیرت وخرد ناب است . نکاتی که در زندگی انسانها تاثیر گذاراست .مخصوصا ً خطب گرانقدری که ایراد کردند  .نکته مهم این است که شناخت اسرار نهضت ، کار ساده ای نبوده ومستلزم تحقیق وتفحص بسیار در متون تاریخی وآثار علمی دانشورزان خستگی ناپذیری است که شبها وروزها بدنبال کشف حقایق بوده واز دریای معارف اهل بیت ع گوهرهای نابی به چنگ آورده اند . تکیه بر شنیدن روضه ای ویا خواندن تنها یک کتاب ویا احتیاطاً دو کتاب برای شناخت نهضت حسینی وفرهنگ عاشورائی کاری بس ناتمام است . بیان رخدادها واخبار این نهضت شور انگیز بر دوش منبریان وگویندگان عزیزی نهاده شده؛ وظیفه ای بس خطیر وپر اجر وثواب ؛ که اگر در مسیر صحیح واقع نشود جز خسران ابدی چیزی بدنبا ل ندارد . ما باید این دستور معصومین ع را در سخنوری خویش ولحوظ داریم که فرمودند :

 قال رسول الله ص انا معاشرَ الانبیاء اُمرنا ان نکلّمَ الناس علی قدر عقولهم " کافی 1/23

ویا خبر امام رضا ع :" رحم الله ابداً احیا امرنا . فقلت له فکیف یحیی امرکم ؟ قال : یتعلم علومنا ویعلمها الناس فان الناس لو علموا محاسن کلامنا لاتبعونا "     عیون 2/275 ح 69

امام صادق ع فرمود : " ان تلک المجالس اُحبُّها فاحیوا امرنا " اینگونه مجالس را دوست دارم ؛ امر ما را ( مکتب ما را) با برپائی آن زنده بدارید .     وسائل الشیعه 10/391

اما ؛ اولاً آموختن معارف اهل بیتی وسپس آموزاندن با لحاظ عقول وسطح فکر شنوندگان .

در جمع اهل فن  واساتید علم وهنر ؛ انچنان صحبت کردن که در خور شان ومنزلت ایشان بودن ودر میان قشر عام اجتماع ، بفراخور حال اینان ، افاضه فیض کردن .ودر عدم این سیره حسنه مشکلی بروز کند که همان مشکل بزرگ جامعه ی خطیبان ماست و مع الاسف خیلی مدّ نظر قرار نمیگیرد؛  خوب است از کسانی که تمایل به سخنوری داشته ودر مجالس مذهبی به ایراد سخن میپردازند ؛ امتحانات لازم بعمل آورده و مجوز صادر کنند .واین همان دستور العملی است که محمد بن اخوه در کتاب « معالم القربة » دادهاست باب48: حسبت بر واعظان ص 181« کسی که شرایط وصلاحیت لازم برای منبر ، را ندارد نباید بر منبر نشیند ؛بلکه ایستاده وسخن گوید »

  مطمئناً ما باید جواب خیلی از حرفهایمان را در قیامت به امام حسین ع ، بدهیم .یقینا ً شایع کردن اکاذیب ، در منظر خدا وامام زمان ع  زیبنده نیست .

البته مردمی هم که با خرافات مبارزه نمی کنند مسوول بوده وباید جوابگو باشند .

همیشه بیاد داشته باشیم کلام علی ع را که فرمود " مامن حرکة الا وانت فیه یحتاج الی معرفة "

در هر کاری که هستی باید علم آن را داشته باشی . والا ضرر؛بیش از نفع است .

حضرت یوسف فرمود " قال اجعلنی علی خزائن الارض انی حفیظ علیم "      یوسف ایه 55

مرا بر این کار بگمار ؛ زیرا هم علم دارم وهم امینم . ( تعهد وتخصص)

شرایط واجب برای منبری ؛ علم ؛ صدق ؛ امانت داری واخلاص است .

 خود امام ع در زیارت عرفه عرضه میدارد :

اللهم اجعل غنای فی نفسی و...والبصیرة فی دینی .

ویا فرمود : "لکم فیّ اسوة"

در نهضت من برای شما الگو وجود دارد .     کلمات الحسین ع ص261

  مباحث این  مقاله  بر گرفته از بررسی نهضت حسینی  در 3محور ورویکرد ، نظری وعملی بوده وجمعا ً 33مورد ، شامل ،

امور فرهنگی ، تفسیری ؛ تاریخی ، فقهی و...را در کتب معتبر مورد کاویده است .

رویکرد اول : بُعد فرهنگی نهضت ، شامل 20مورد .برای مثال

از ابعاد فرهنگی مکتب عاشوراء  مواردی را  ذکر می کنیم ؛ قبل

از هر چیز دستور العمل کلی دهه عاشورا از لسان امام رضا ع :

فرمود " کان ابی اذا دخل شهر الحرام لا یری ضاحکا وکانت الکابة تغلب علیه حتی یمضی منه عشرة ایام ، فاذا کان یوم العاشر کان ذلک الیوم یوم مصیبته وحزنه وبکائه ویقول " هوالیوم الذی قتل فیه الحسین ع .        ( نقل از اقبال سید بن طاوس )

یکی از مستندات ما ، برای شروع عزاداری از اول محرم وبه اصطلاح قبل از شهادت امام حسین ع ؛ همین حدیث و مناجات امام زمان ع است که بمحضر جدش امام حسین ع عرضه میدارد:

" ولئن اخرتنی الدهور وعاقنی عن نصرک المقدور فلاندبنک صباحاً ومسائاً "  ( مزار مشهدی)

یعنی یا جداه هر روز وهر شب  در مصیبتت گریانم .

در قران هم از وقایع ، محقق الوقوع در آینده  بعنوان ماضی یاد می کند . " قد افلح المومنون" " اذا وقعت الواقعة " این از بلاغت است که :مضارع محقق الوقوع در حکم ماضی است .

بنابر این در مکتب امام زمان ع ؛ عزاداری امام حسین ع ربطی به محرم نداشته وبقول روایت "طول الدهر است " تمام اعصار وازمان .در واقع عزاداری امام حسین ع یک فرهنگ دینی است

شعار مذهب تشیع وسِر بقای آن است .گریه کردن صرف نیست ، مکتب است . عامل تربیتی است .

این کلام  در حقیقت تفسیر حدیث پیامبر ص است :" حسین ٌ منی وانا من حسین "

وبقول بعض بزرگان " الاسلام نبوی الحدوث ؛ حسینی البقا ء "

سرّ تکار عزاداری حسین بن علی ع ؛ رمز بقای دین است . هر سال تازه و شکوفاست . دشمن هم از این میترسد.

ان لقتل الحسین حرارة فی قلوب المومنین لا تبرد ابدا ً .( عشق حسین بن علی ، سرد نمیشود)

                                  مستدرک الوسائل ج 10ص 318

ویا کلام امام ع که فرمود " انا قتیل العبر ة لا یذکرنی مومن الابکی .( من کشته اشکم )

 ودر خبر دیگری : الااستعبر .( تذکر نام حسین ع ، با سیلان اشک همراه است ؛ چونکه مظلوم قربانی شد )

قال الصادق ع " یقول الحسین ع عبرة کل مومن . ( مستدرک 10/312)   یعنی حسین ع اشک چشم مومنان است . یاد ونام او اشک مؤمنین وعاشقان ولایت آل الله را جاری میکند .

گریه نه برای اصل شهادت ؛ که آن آرزوی هر ولی الهی است . گریه بر مظلومیت امام ع ؛ گریه بر غربت امام ع وگریه بر این که هزاران مسلمان بخاطر هیچ راهی جهنم می شوند . خود امام ع فرمود : اوسمعتم بغریب ٍ*او شهید فاندبونی

 اصلا ً معنای شهادت ؛ همانا مظلومیت است . قربانی شدن درراه آرمان وعقیده دینی شدن است .به کسی را که در بستر بیماری بمیرد . شهید نمی گویند .وغیر از این اگر تصور شود بسان این می ماند که؛ فردی فرزندش فارغ التحصیل دکترای بزرگترین دانشگاه جهان شده ، ولی پدر؛ زار زار گریه کند ، بپرسند چرا گریه می کنی واو بگوید ، پسرم بالاترین مدرک جهانی را کسب کرده برای آن گریانم.براستی بر شعور این چنین فردی شک نمی کنید .

(برای اطلاع بیشتر به کتاب روح مجرد علامه تهرانی ص 78تا87شرح عزاداری سید هاشم حداد برای امام حسین ع وعنایت ایشان به شعر شاعر حلب در مثنوی دفتر ششم مراجعه کنید :

گفت آری ، لیک کو دور یزید * کی بُداست آن غم چه دیر اینجارسید

چشم کوران آن خسارت را بدید *گوش کران این حکایت را شنید 

حریت وآزاد مردی وتسلیم ظلم نشدن وبا فساد مبارزه کردن ودر یک کلام مردانه زیستن ومردانه جان دادن ؛ فرهنگ عاشورا است .( بنگرید به  فرهنگ ایثارکه در آخر مقاله می آید )

هر چند این جمله " کل یوم عاشورا وکل ارض کربلا " روایت

نیست ؛ لیکن نشانه فرهنگ است . منش چگونه زیستن وچگونه رستن است . قران بهتر از آن را دارد :

" ولولا دفع الله الناس بعضهم ببعض لهدمت صوامع وبیع ومساجد ویذکر فیها اسم الله کثیرا "         سوره حج ایه 40.

" فضل المجاهدین علی القاعدین اجرا ً عظیما ً "   نساء 95

باید همیشه عده ای باشند تا از کیان مساجد ؛ صومعه ها وهر کجا که

در آن نام خدا بر ده می شود دفاع کنند .(ولا تحسبن الذین قتلوا فی سبیل الله امواتا ً بل احیا ء عند ربهم یرزقون . به این می گویند فرهنگ جهاد وشهادت وباور حیات ابدی)

فرهنگ عاشورا دانشگاهی است که شرط آزمون دارد وآن دو شرط است . که باید تمام افراد هیئات حسینی ؛ از هر قشر وگروه این دو شرط را واجد باشند ، والا رفوزه می شوند .

1-   داشتن معرفت دینی وبصیرت .

2-   داشتن صدق واخلاص .

در غیر اینصورت ورود ممنوع است .

به افراد قبول شده مدال نوکری امام حسین ع را عنایت می کنند که بزرگترین افتخار جهان است .

***باب مرثیه سرائی ونوحه خوانی ***

وآن باب سرودن شعر وخواندن آن است .دقت کنید دو مسئله وجود دارد :  انشاد شعر که دراخبار مطرح شده وآن عبارت از خلق شعر وتلاوت شعر دیگران .( کل منشد؛ شامل هر دوقسم است

 خاندان اهل بیت عصمت وطهارت ع روی کرم واسعه ، هر دو باب

را اجر فراوان می دهند . ( خلق شعر وخواندن )

شعر محزون وبیان مصائب را مرثیه گویند .

به روایات توجه کنید واجر وقدر ومنزلت مادحین آل الله( آنانی که در کارشان دو اصل را رعایت می کنند 1- صدق 2- اخلاص ) را بدانید :

قال الصادق ع : من قال فینا بیت شعر بنی الله تعالی له بیتا ً فی الجنة .وایضا ً :

من قال فینا قائل بیتا ً من الشعر حتی یوید بروح القدس .( یعنی شاعر اهل البیت در زمان خلق شعر ؛ روح القدس اورا یاری می کند . روایت بعد داستان حسان بن ثابت ؛ تائید این مطلب است .).

امام رضا ع به دعبل هم در مورد قصیده " مدارس آیات خلت من تلاوة " فرمود که روح القدس بر زبانت جاری کرد .

 "ما قال فینا مومن شعرا ً یمدحنا به الا بنی الله له مدینة فی الجنة اوسع من الدنیا سبع مرات یزوره کل ملک مقرب وکل نبی مرسل "

قال الباقر ع :

"قال رسو ل الله ص لحسان بن ثابت ، لن یزال ملک روح القدس ما دُمت َ تمدحنا اهل البیت "       ( مستدرک الوسائل 10/397- وسائل 14/597وعیون 2/15)

               هر کس یک بیت شعر در مدح ورثا ی اهل البیت شعر بگوید ، خداوند برایش در بهشت یک خانه فراهم می کند ، بقول معروف "

«لکل بیت ؛ بیت فی الجنة »  هامش عیون 2/15

فلذا معنای انشاد شعر شامل خلق وسرودن شعر است .  یک بیت شعر برای امام حسین ع ویک خانه در بهشت .( بهترین نوع شعر برای امام حسین ع «مرثیه » است ] شعر محزون ورقت آور)

 در زمان معصومین ع ؛ مادحین خود خالق اشعار بوده وکار سرودن را نیز خود انجام میدادند لفظ مادح را معصومین ع به این  قبیل افراد داده اند .امام رضا ع به دعبل خزاعی فرمود :

" یا دعبل ارثِ الحسین –ع- فانت ناصُرنا ومادحنا ما دمت حیا . فلا تقصّر عن نصرنا ما استطعت "

                                                    مستدرک الوسائل 10/386ح 12236

 مداح ، صیغه افعل التفضیل است .که به مبالغه کنندگان در مدح ائمه می دهند .

برای مثال سرودن اشعار ؛ فرزدق در زمان امام سجاد ع ، کُمیتِ اسدی ؛ دعبل خراعی در حضور امام رضا ع و...

واما نظر ارباب لغت در مورد انشاد شعر :

قال الفیروز آبادی فی القاموس :

انشده الشعر ، قراه .

قال فی مجمع البحرین :

وانشدالشعر انشادا ً ؛ وهو النشید فعیل بمعنی مفعول .

ونشید الشعر :  قرائته .           ( ج 3ص 151)

یعنی : انشاد به معنای قرائت شعر است .

 اما ؛ هر شعری این خاصیت را ندارد . شعر اهل البیت باید یاد آور

فضائل ومصائب ایشان باشد ؛ باید پیام آور باشد . سازنده باشد .محرک باشد ؛ شور آفرین باشد بامسمی باشد ومناسب زمان ومکان ؛مناسب ادبیات روز ، هم عاطفی باشد وهم حماسی ؛

شعری که مخرب شان ومنزلت معصومین ع باشد، مقبول نبوده ومشمول لعن ایشان است .

کما قال الصادق ع :

 "ولعن الله من قال فینا فلا نقول فی انفسنا "  ( نتائج الافکار ص200).

خدا لعنت کند کسی را که چیزی را از ما بگوید در حالی که ما آ نرا نگفته ایم .(خواندن اشعاری که نشان از خواری آ ل الله است ؛ مشمول این لعن است .در زیارت عاشورا می خوانیم :

"ولعن الله امة دفعتکم عن مقامکم وازالتکم عن مراتبکم التی رتبکم الله فیها " یعنی خدا لعنت کند آن قومی را که شمارا از مقام ومنزلتتان پائین می آورد .

حتی در عالم رویا به مداحی که در مجلس روضه خوانده بود ؛ سر عباس را بریده وبر گردن اسب انداخته وجولان میداد ؛ فرمودند :

به چه اجازه این جور خواندی ؟ ( روضه ومرثیه را هر طوری نمی خوانند )

 قال علی ع " لا تقل کل ما تعلم "

هر چه میدانی نگو .  قال الله تعالی " لا تسئلواعن اشیاء ان تبد لکم تسوهم " یعنی ما مجاز به بیان همه چیز نیستیم .مائده 101   

شعر باید متضمن علو درجات امام ع واصحاب با وفای  اوباشد.

آنانی که پیامبر در موردشان فرمود : " لا یجدون الم مس الحدید "

 ( اصلا درد شمشیر را احساس نمی کنند)

زیرا تاثیر وتاثر ؛ فرع بر توجه است . وقتی توجه نباشد تاثیر وتاثر هم نیست . شبیه داستان دست بریدن زنان مصری با دیدن سیمای یوسف ع .

سوال " اگر کسی شعری در مدح وثنا ورثا آل الله بسراید ولی آنرا

در مجلسی قرائت نکند آ یا مشول این عطایا میشود یا خیر ؟

قال الفاضل الدربندی فی اسرار الشهادات ج اول ص 134:

"واما الذی یقول الشعر ، ای من یبنیه من قبل نفسه  ، ولکن لا یقرا فی مجلس ذکر مصائب آ ل محمد ص فهو لا یفوز بما نطقت به السلسلة الاخیرة من الاخبار "

 ( بنظر ایشان مشمول نیست ؛ زیرا در روایات باب انشاد است ؛ خلق کند وبه گوش دیگران برساند).

سوال " اگر کلام منثور تلاوت شود چطور است ؟

 ظاهر ا ً باب ابکاء وتباکی مد نظر معصومین ع است ؛ کلام منظوم

خصوصیت نداشته واعم است . ( میزان گریاندن است ؛ چرا که فرمودند " من ابکی او التباکی فی مصائب الحسین بن علی ع " )

قال الصادق ع : " ومن انشد فی الحسین شعرا ً فبکی وابکی خمسة کتب لهم الجنة ؛ ومن انشد فی الحسین ع شعرا ً فبکی وابکی واحدا ً کتب لهم الجنة "  یعنی ولو یک نفر را بگریانی در مصیبت حسین ع ، بهشت بر تو واجب می شود . شعر عربی ؛ فارسی ؛ با وزن وبی وزن ، با قافیه وبی قافیه و...هیچ فرقی ندارد . آری همه اینها را داشته باشد ؛ نورٌ علی نور . فراموش نشود، اخلاص ؛ فقط اخلاص مد نظر باشد . همان چیزی که به کار مداح جان وروح می بخشد ).

فعلی مثل الحسین فلیبک الباکون : بر حسین گریه کنید  ( وسائل الشیعه 10/394)

 قال الرضا ع "    یابن الشبیب ان کنت باکیا لشی فابک للحسین بن علی  بن ابی طالب فانه ذُبح ََکما یذبح الکبش .  ( عیون اخبار الرضا 2/268)

ای پسر شیبیب ، هر وقت خواستی گریه کنی بر حسین بن علی گریه کن .

نکته : چرا فرمود ذبح کما یذبح الکبش ؟

ج= وقتی گوسفندی را ذبح می کنند دیگران در کنار ایستاده و تماشا می کنند . هیچ کس مانع از ذبح گوسفندی نمی شود . زیرا معتقدند که عمل قصاب کاملا ً درست است .

خود امام حسین ع فرمود :

انا قتیل العبرة لا یذکرنی مومنا الا استعبر .    کامل الزیارات /214

من کشته اشکم ؛ هر کس مرا یاد کند ؛ برایم گریه می کند .

 سوال " فرمود ند " نوحوا علی الحسین نوح الثکلی علی ولدها "

 منظور گریه با صدای بلند است ؟ یا چیز دیگر ؟

  گریه ی سوزناک مراد است ؛ یعنی شبیه زن فرزند مرده که از اعماق وجود ، نالان است ونه شیهه کشیدن ..( گریه از سر احساس وعاطفه ورقت قلب ؛ ونه تصنع )

تباکی با تصنع چه فرقی دارد ؟

تباکی دستور اسلام است وفرق آن با تصنع این است که در حالت ، تباکی ؛ شخص در حال مبارزه با نفس خویش است که الهی چرا اشکم برای حسین ع جاری نمی شود ؛ واین خود نوعی جهاد با نفس است . بهمین خاطر پاداش دارد .

سوال " چرا بعضی ها گریه نمی کنند ؟

برای جواب سوال فقط به نقل روایت اکتفا می کنیم :   مستدرک الوسائل 12/39

"جمود العیون من قسوة القلوب  وقسوة القلوب من کثرة الذنوب و

کثرة الذنوب من نسیان الموت ونسیان الموت من حب الدنیاوحب الدنیا راس کل خطیئة "  علی ع

نکته : گریه از دو ناحیه سر چشمه می گیرد : 1- المنبعث عن المحبة والموالاة لاهل البیت .

2- المنبعث عن الرقة والرحمة الجنسیة والمناسبة النوعیة . ( گریه از سر رقت قلب )

نوع اول ارزش والائی دارد(معرفتی است) . هر چند که نوع دوم هم نشان از انسانیت است .

عدم گریه از قسوت قلب است وآن از زیادی گناه وآن از فراموشی مرگ وآن از دوستی دنیا ؛ ودوستی دنیا سر تمام گناهان است .اللهم اعوذ بک من قلب لا تخشع ومن عین لا تدمع ومن بطن لا یشبع. ( خدایا پناه بر تو از قلبی که خشوع ندارد وچشمی که اشک ندارد وشکمی که سیری ندارد )

سوال مهم :در روایت فرمود من قال فینا بیت شعر بنی الله له بیتاً فی الجنة "

دو نکته قابل تامل است ؛ اول :"من " که عام بوده وشامل مومن وغیر مومن است ودوم : تداوم سرودن در طول مثلا ً 50سال چطور می شود ؟

ج= اما در مورد کلمه "من " باید اظهار داشت که در

خبر دیگری فرمود " من قال فینا مومن ..." این استفاده می شود که ملاک مومن بودن است . ولی خداوند روی صفت جباریت خویش وآیه " ومن یعمل مثقال ذرة خیر ا ً یره "

هر گز پا داش کسی را ضایع نمی کند . در چنین مواردی

اجر ومزد شخص مادح غیر مومن از طرق ذیل داده می شود :1- کفاره گناهان او باشد .

2- دفع خطرات احتمالی .

3- در عالم قبر به او داده شده وتسویه حساب می شود .

زیرا مستفاد از آیه " انما یتقبل الله من المتقین "   بقره 2

خداوند فقط از متقین می پذیرد .

عالم برزخ واسطه ای است برای رسیدن اجر وعقاب در بعض موارد ؛ بجهت تسویه ومبری شدن تا قبل از قیامت کبری.وشاید بتوان گفت ؛ ملاک اصلی ؛نیت شاعر

به گاه خلق وسرودن است .که آیا مشمول است یا خیر .؟

واما در مورد قسمت دوم سوال :

به روایتی مشابه آن توجه کنید :

روزی پیامبر فرمود ، هر کس بگوید" لااله الا الله "

خداوند یک درخت در بهشت برای او می کارد .

شخصی عرض کرد یا رسو ل الله ؛ با این حساب ما درختان زیادی داریم ، پیامبر ص فرمود " آری ، مشروط بر این که آتشی نفرستاده وهمه را نسوزانید . برای سراینده شعر هم منازلی میسازند ؛ مشروط بر اینکه آنها را ویران نسازد . شیطان در کمین نشسته ؛ بهوش باشیم .

سوال : چرا امام ع با عجله از مدینه خارج شد ؟

ج= قال الحسین بن علی ع : لولم اعجل لا خذت ُ.

اگر درنگ کنم ، گرفتار این قوم می شوم .(وطلبوا دمی فهربت ُ) امالی صدوق /218

مثل کار اصحاب کهف " فاووا الی الکهف"برای حفظ نفس محترمه .  کهف /16

دقیقا به آیه ای که وقت خروج از مدینه تلاوت کرد دقت کنید .

"فخرج منها خائفا ً یترقب قال رب نجنی من القوم الظالمین ."

اینرا امام حسین ع تلاوت کرد . حال شما ایه قبل را هم بدان اضافه کنید :

" وجاء رجل من اقصی المدینة یسعی قال یا موسی ان الملا ء یاتمرون بک لیقتلوک فاخرج انی لک من الناصحین .فخرج منهاخائفاً یترقب قال رب نجنی من القوم الظالمین "   قصص 20-21

 امام ع با بیان ایه ای از قران اسراری رادر توضیح قیام خود برای ما بازگو میکند.

سوال = چرا بمکه رفت ؟

ج= جهت افشای مفاسد یزید وحکومت ننگین بنی امیه برای حجاج که از راههای دور به مکه می آیند .( عنصر تبلیغات )

برای اجرای فریضه امر به معروف ونهی از منکر .امام باقر ع در وصیت خود به فرزندانش فرمود ، برای من در منی تا ده سال مجلس عزای جدّم را بگزار کنید " اوقف لی من مالی کذا وکذا النوادب یندبنی عشر سنین ، بمنی ایام منی " در ایامی که مردم از هر گوشه وکناری می آیند ؛ تا بگوش همگان مظلومیت حسین ع وظلم بنی امیه برسد .                          غنائم الایام قمی 3/557

قران هم دارد " یا ایها النبی حرض المومنین علی القتال "    انفال / 65

ای پیغمبر مردم را بر جهاد در راه دین تشویق کن .

حسین ع می خواست در متن جامعه ودر میان خودهای مردم باشد ونه بر کنار گود .مگر قران نمی گوید :

" هوالذی بعث فی الامیین رسولا ً منهم یتلوا علیهم ..."

شاهد بر سر کلمه " منهم "است ؛ یعنی از آنها .

بقول شیخ محمد عبده بدین دلیل "منهم " را جدا نمی نویسند تا نشان دهند ؛ رهبر مسلمین از مردم ودر میان مردم وچسبیده بدیشان است . ( والا" مِن هُم" هم؛ صحیح است ).

سوال = چرا امام ع از مکه خارج شد ؟

قال فی لواعج الاشجان ص 70:

قدم عمروبن سعید الی مکة فی جند کثیف ثم ان یزید دس

مع الحاج فی تلک السنة ثلاثین رجلا من شیاطین بنی امیه وامرهم بقتل الحسین ع علی ای حال اتفق فلما علم الحسین ع

بذلک عزم علی التوجه الی العراق وکان قد احرم بالحج وقد وصله قبل ذلک کتاب مسلم بن عقیل ببیعة اهل الکوفة له ؛...

شیاطین بنی امیه با تعدادی لشکر آمده بودند امام را در هر حالی بقتل برسانند که امام ع متوجه شد وبر اساس وظیفه شرعی حرم امن الهی را ترک کرد .

امام حسین ع  فرمود :

" لئن اَدفن بشاطی الفرات احب الی من ان ادفن بفناء الکعبة "

بروم ودر لب شط فرات کشته شوم بهتر است تا در مکه بمانم وحرمت حرم شکسته شود .

( عنصر دینداری ولحاظ کردن دین در تمام حرکات وسکنات زندگی ؛ خود درس است )

( خلافاً ؛ لعبد الله بن زبیر ؛ آن نانجیب در حرم الهی سنگر گرفت وباعث شکسته شدن حرمت کعبه شدو.یزید خانه کعبه را به آتش کشید .)

 

« امام در حرم امن الهی »

امام حسین ع در مکه ؛ مُحرم به احرام مفرده بود ؟ یا حج تمتع؟

قال فی الجواهر الکلام :

وعن معاویة بن عمار عن الصادق ع :

"وقد اعتمر الحسین ع فی ذی الحجة ثم راح یوم الترویة الی العراق والناس یروحون ال منی ؛ فلا باس بالعمرة فی ذی الحجة لمن لا یرید الحج "      ( جواهر الکلام 20/460)

امام ع روز ترویه ( 8ذی الحجه) از مکه خارج شد که مصادف با روز شهادت مسلم بن عقیل است .

سوال بسیار مهم : چرا امام خانواده را بهمراه برد ؟

ج= برای فهم درست این مطلب باید ایه مباهله رامرور کنید .

آیه 61سوره آل عمران " فقل تعالوا ندع ابنائنا وابنائکم ونسائنا ونسائکم وانفسنا وانفسکم ثم نبتهل فنجعل لعنت الله علی الکاذبین "

حسین ع بیاد داشت که درروز مباهله ؛ پیامبر ص او وبرادر وپدر

ومادرش را برای مبارزه با شرک وکفر ؛ ودفاع از حقانیت دین اسلام وزنده نگه داشتن نور محمدی ؛ در صف مقدم قرار داد . دشمن بداند که رهبر دین قصد مبارزه برای عقیده دارد .

 دشمن بداند که هرگاه فرد مبارز از خود مایه گذاشت ؛ حتما ً در دعوت ؛ صادق است .

 ملا حظه کنید که امام حسین ع در روز عاشورا اول جوان خود را بمیدان فرستاد ؛ در زیارت علی اکبر می خوانیم : السلام علیک یا اول قتیل من نسل خیر سلیل . مفاتیح الجنان

یعنی اول از خود واز عزیزترین نزدیکان بگذر تا مردم تورا باور کنند. ودشمن با دیدن عزیزان  پیغمبردر صف مقدم عقب  نشینی کرد وگفت بر گردید ؛ کسی که از خود مایه میگذارد ، در مبارزه وعقیده خودش راسخ بوده وقطعاً پیروز میشود .

امام حسین ع هم این درس را از جدش آموخت که در راه مبارزه ودفاع از کیان اسلام از خود ونزدیکان مایه بگذارد تا برای

تاریخ درس عبرت باشد ودر آینده نگویند ، حسین دیگران را فدا کرد ولی خانواده خود را محفوظ داشت .کلام شیخ مغنیة را بخوانید :

قال فی الکاشف "   لقد اقدم محمد ص ومعه اهل بیته واعز الناس علی قلبه اقدم علی المباهلة ... ولا شی اوضح و اصدق فی الدلالة

علی نبوته من هذا الاقدام .  ( تفسیر کاشف ج 2ص 78).در مورد دلیل همراه بردن خانواده محمد حسین کاشف الغطاء گوید :

برای جلو گیری از لوث شدن  نهضت با دستگیری خانواده توسط یزید و شکنجه ایشان ودر نهایت تحت فشار قرار دادن امام حسین ع است .

علامه عبد الواحد المظفر هم چنین نظری دارند .

پیام رسانان نهضت حسینی :

 در کنار انجام وظیفه امام ع، تبلیغ شهادت امام ع ویاران ورساندن پیام عاشورا ءبه گوش جهانیان توسط زینب ع ؛ امام سجاد ع وحتی امام خردسال باقر العلوم ع ؛ با بیان مطالب صورت گرفت . خطبه امام سجادع در مجلس ابن زیاد ویزید –لعنة الله علیهم- مخصوصا ًبا اعلام نکته ظریف اعواد(چوبها)بجای منبر مجلس یزید ویا استدلال امام باقر ع بر حرامزادگی جُلسای یزید ؛ دنیای خفته یزیدیان را بر هم زدند .( اشاره به ایه " ارجه واخاه " گفتند موسی وهارون را آزاد کن تا برگردند . ای یزید اهل جلسه فرعون حلال زاده بودند واهل تو حرام زاده ، زیرا فقط حرام زاده بر کشتن فرزند پیامبر ص فرمان می دهد . در اینجا بود که یزید رسوا شد ).

بنابر این مهمترین هدف امام ع از بردن خانواده دو چیز است : اول- حفظ ایشان از تعرض امویان

دوم – ابلاغ پیام خون شهدای کربلا ورسوا نمودن آل بنی امیه .وممانعت از لوث شدن خون شهدا.

« اصلاحات دست آورد  قیام امام حسین ع »

سوال =  چرا امام فرمود " انما خرجت لطلب الاصلاح فی امة جدی "؟  لواعج الاشجان /30

ج= مردم بمصداق " الناس علی دین ملوکهم " مردم بر کیش حاکمان خود هستند.

احکام دین نادیده انگاشته میشد . حکومت یزید فساد را از حد بدر برده بود . یزید بعنوان خلیفه ی پیغمبر ص هرکاری را بعنوان دین ، شرعی جلوه میداد .

 به احکام شرع پایبند نبوده و دین را در سراشیبی نابودی انداخته بود

دست آورد پیغمبر وعلی مرتضی وامام حسن علیهم السلام را بازیچه قرار داده بود ، چیزی که با نثار خون شهیدان بدر واحد وحنین و سایر غزوات رسول الله ص و جنگهای ثلاث علی ع بدست آمده بود ,

 به امیال خود مبدل ساخته

وبه مردم هم چنین القاء میکرد که حکومت من برحق وحسین بن علی ع - العیاذ بالله- خارجی است . امام قیام کرد تا دین را از چنگال آغشته بخون یزید ملعون نجات دهد . وظیفه هم چنین بود . تکلیف بود-نهی ازمنکر- و گریز ناپذیر .کما قال تعالی :" ولتکن منکم امة یدعون الی الخیر تامرون بالمعروف وتنهون عن المنکر "  3/104

قران از زبان رسولان الهی چنین گوید :

" ان ارید الاالاصلاح ما استطعت ُ وما توفیقی الا بالله علیه توکلت والیه انیب "  هود 88  

ما اراده کرده ایم تا اصلاحات بعمل آوریم تا هر چقدر که توان داریم .

 امام ع سعی در تغییر رسو م غلط مردم را داشت . امام غیرت الله اعظم است ؛ اگر ساکت بنشیند جای سوال دارد , اعتراض او به حکومت عدالت ستیز یزید امری معقول ، منطقی واز تعهد ودلسوزی او برای پابرهنگان جامعه نشئات می گیرد . شما به آیه 76سوره کهف در ضمن داستان موسی ع وخضر ع بنگرید

در مقابل کارهای خضر که بدور از عقل ودرک اوست اعتراض میکند ، ساکت نمی ایستد ؛ هرچند که خضرعبد صالح خدا وموسی ع کلیم الله هستند . جناب خضر به او گفت ؛ نگفتم تحمل نداری ؟

موسی ع گفت : اگر بار دیگر معترض شدم بین ما جدائی باشد :

"قال ان سا لتک عن شیء بعدها فلا تصاحبنی قد بلغت  من لدنی عذراً "

دقت کنید ؛ نفرمود سوال نمی کنم ؛نفرمود  به کار تو اعتراض نمی کنم ؛ چرا که موسی برای خود مسؤلیت احساس میکند ؛ در مقابل کاری که توجیه ندارد – ویا بزعم او موجه نیست – نباید ساکت باشد .

فلذا علیرغم سپردن تعهد ، دوباره سوال واعتراض را تکرار میکند . ( الرحمن . علمه البیان)

امام حسین ع به مراتب از موسی کلیم الله ، برتر وبالاتر است . امام که به اعمال ننگین یزید وقوف کامل داشته وخطر را لمس میکند .نگران  مردم واسلام است . باید سعی کند تا یزید را سرنگون سازد .

امام است وتکلیف دارد برای فراهم شدن بستر های فلاح مردم کاری صورت دهد ، ولو در ظاهر موفق نشود.!!

علی ع در ابتدای نامه به مالک اشتر می فرماید : " واستصلاح اهلها "

ای مالک بستر وشرایط ومحیط سالم را برای صالح شدن و صالح ماندن مردم فراهم کن .

امام سجاد ع هم در رساله ی حقوق فرمود : " حق اهل ملتک استصلاحهم " حق مردم بر حکومت اینست که لوازم وامکانات رستگاری مردمش را فراهم کند . در خبری هم از علی ع گویند:

" ولکلٍ علی الوالی حق بقدر ما یصلحه "    وسائل الشیعه 27/224

 یزید مردم را به بیراهه کشانده بود و پوستین دین را وارونه پوشیده بود . بر امام واجب بود که برای اصلاح این کژیها قیام کند .آری ؛ در زمان ظهور امام زمان ع هم دین را چنان وارونه کنند که با قیام قائم ع گویند ، دین جدیدی آورده است .

در دعای ندبه هم می خوانیم :

این المدخر لتجدید الفرائض والسنن .

این محی معالم الدین واهله .در زیارات مفاتیح الجنان هم دارد :

" السلام علی الحق الجدید والعالم الذی علمه لا یبید ..."

در روایات اکمال الدین صدوق دارد که :

"اذا قام القائم دعا الناس الی الاسلام جدیدا "و درارشاد مفید 2/383وروضه الواعظین/218

مردم را بدین جدیدی دعوت می کند ؛ یعنی ؛ چنان دین را وارونه جلوه داده اند که مردم می گویند  این دین جدید است .

اما مفسرین ؛تفسیر اصلاح در ایه را چنین می گویند :

" الاصلاح امور کم فی دینکم ودنیاکم ."  مجمع البیان 5/322

" الاصلاح حاکم ما قدرت علیه " التبیان  6/51

اصلاح بر آنچه قدرت دارید ومی توانید .

"ای ما ارید بما آمرکم به الاصلاح امورکم بقدر طاقتی وقدر

طاقتی ابلاغکم لا اجبارکم "  تفسیر ابن کثیر .

سوال : اصلاحات درهر عصر وزمانی ضرورت است ویا خیر ؟

ج = بعنوان تطبیق نیازمندیهای معقول روز جامعه بر اصول شرع انور ؛ جواب ؛ مثبت است .

دین خاتم باید جوابگوی خواسته های انسانها در تمام ازمنه وامکنه باشد والا دین کامل نیست .!!!

خدا فرمود : " الیوم اکملت لکم دینکم و..." بمعنای خاتمیت تشریع الهی . پس باید آنچنان دین روان ومنطعفی باشد که در مقابل نیازهای ضروری تجمّد نداشته وبا حفظ اصول ، فروع را تبیین کند . واین همان اجتهاد فقهاء ست .

ضرورت وجود نقش سازنده مرجعیت دینی د رحیات معقول انسانهای موحد ؛ از همین سیاق است . در واقع ارسال رسولان وسفرای الهی در اعصار مختلف نشان از این حقیقت دارد والا خداوند با فرستادن اولین رسول صاحب شریعت که نوح ع است ؛ تمام برنامه ی مورد نیاز بشر را  تا  ارسال خاتم ص در یک بسته ابلاغ ومابقی انبیاء را مبلغین او قرار میداد . ولی میبینیم که واقعیت خلاف اینست . هر پیغمبری برای یک زمان مشخص تا زمان رسول گرامی اسلام ص؛ که فرمود:

" ما محمد ابا احد من رجالکم ولکن رسول الله وخاتم النبیین " احزاب 40

دستور کار همه یکی است ؛ ای مردم به سه چیز ایمان بیاورید : 1- توحید  2- نبوت  3-  معاد  .

 اصول دین ثابت ؛ فروع دین بر حسب نیاز روز جامعه ومطابق با خواست خداوند .

شما ملاحظه کنید در زمانی فرمودند :" طرح النواة اسراف ٌ "     عوائد النراقی ص220

یعنی ؛ دور انداختن هسته ی خرما اسراف است . در زمانی که از آن میتوانستند بعنوان سوخت در حمامهای عمومی ویا مصارف مشابه استفاده کنند ؛ ولی الان با وجود سوختهای متنوع ؛ اصلاً سازکاری برای بهره بردن از هسته ی خرما در تولید وصنعت وخدمات وجود دارد ؟ فلذا شریعت باید در هر عصر وزمانی ؛ نیاز آنروز را لحاظ کرده و برنامه ی زندگی مردم را مبیّن سازد. شارع مقدس این وظیفه خطیر را بر دوش مجتهدین گذاشته است . به این خبر مشهور از امام عصر ع توجه کنید ؛ فرمود :

" واما الحوادث الواقعة فارجعوا فیها الی رواة احادیثنا فانهم حجتی علیکم وانا حجة الله "  احتجاج طبرسی 2/283

در حوادث بروز کرده ؛ برای یادگیری حکم مسئله ومطابقت با شرع انور به راویا ن اخبار – فقهاء – رجوع کنید.

در قران هم آیه « نفر» 122توبه می فرماید :" فلولا نفر من کل فرقة منهم طائفة لیتفقهوا فی الدین ولینذورا قومهم اذا رجعوا الیهم لعلهم یحذرون " ویا آیه « سوال » 43نحل و7انبیاء " فاسئلوا اهل الذکر ان کنتم لا تعلمون "

امام رضا ع هم فرمود : " علینا القاء الاصول  الیکم وعلیکم التفریع "     الوافیة – التونی ص294

ما اصول را برای شما بیان کردیم ؛ شما فروع – جزئیات مورد نظر خودرا- بر آنها تطبیق کنید .

سوال : فرق اصلاحات با فرهنگ چیست ؟

ج = بنظر نگارنده ؛ فرهنگ ؛ آنچیزی است که در جامعه نهادینه شده وارکان خاص خود را دارد که عبارتند از :

1- باورها            2-  ارزشها             3- رفتارها .

با تعامل بین باورها وارزشها ؛ رفتارهای ارزشی تولید و کارهای خوب وبایسته رواج می یابند . فرهنگ بمثابه خون در درون رگهای جامعه بوده واصلاحات حکم پالیدن وتصفیه آن را دارد . رفتار وگفتار وکردار انسانها با گذشت زمان دستخوش حوادث تلخ وشیرین شده وبعضاً از مسیر اصلی بدور می افتد ؛ عنصر اصلاحات اهرم بازدارنده و هدایتگر ؛ دور افتادگان  از شاهراه ارزشهاست . که طبیعتاً مقطعی ، لیکن فرهنگ استمراری است .

سوال : آیا هماهنگی بین نیازمندیهای انسان در هر زمان ومکانی با احکام شرع انور ، قطعی است

ویا بعضاً نارسا ؟

ج= قطعی است . شریعت اسلام در مقام جوابگوئی به نیاز بشر کمبود ندارد . مشکل عدم هماهنگی با هوی نفس است. بین شریعت وعقل سلیم کاملاً تعادل برقرار است . علماء علم اصول گویند :

"کلما حکم به العقل حکم الشرع وکلما حکم به الشرع حکم به العقل "

هر چه عقل سلیم بگوید ؛ شرع مقدس هم تائید می کند . وبالعکس .( حساب هوای نفس اماره را جدا کنید )

 نکته بسیار مهم این است که برای هر چیزی در اسلام از قبل حکمی فراهم نشده ؛ ولزومی هم ندارد که چنین باشد . گفتیم که اصول را تبیین کرده واستنباط فروع را بر عهده مجتهدین گذاشته اند .

 بعلاوه در فقه ما اهرمی بنام « منطقة الفراغ »وجوددارد که در پوشاندن  جامه عمل  بر اندام ادعای جوابگو بودن شریعت  بسیار کار ساز است .

 سوال : علل تشکل جبهه مقابل امام حسین ع چیست ؟

ج=1- بغض وکینه ؛کماقال" یصیب به الرامون من قوس غیرهم « رامی اینهابودند ولی کمان مال گذشتگان بود ؛ بقول یزیدملعون : لیت اشیاخی ببدر شهدوا »

2- طمع مال دنیا که گفتند " خِفنا العطاء " می ترسیم حقوقمان قطع شود .

3- ریاست طلبی وقدرت مطلقه ؛ استکبار ومسلط شدن بر مقدرات مردم .

 4- ترس از مردن وعدم ایمان وباور به حیات اخروی .« برای مثال : کسی قرار است به خانه جدیدی منتقل شود ؛ اگر مطمئن باشد که خانه جدید در نهایت کمال بوده وانواع رفاهیات را دارد ؛ از انتقال کاملا خوشحال است . ولی اگر بداند که در آن خانه از هیچ امکانات رفاهی بر خوردار نبوده وبا مشکلات فراوان مواجه می شود ؛ قطعا ًناراحت ومعذب است .» حالِ ما وخانه آخرت هم چنین است .( ترس ونگرانی مال کسی است که برای خانه آخرت چیزی فراهم نکرده ولذا خوف دارد )

سوال :آیا جهل مردم عامل این تشکل نبود ؟

با توجه به اعلام مکررامام ع در معرفی خود وحضور ایشان واهل البیت با پدر بزرگوارشان در ایام حکومت ؛ بسیار بعید بنظر می رسد .بنظر این حقیر عوامل ، همان 4فقره است .در تاریخ داردکه در گرداگرد آن بدن شریف تکبیر می گفتند :

"یکبرون لقتل من لولاهم * لم یعرف التکبیر والتهلیل"

با لحاظ حدوث این وقعه ی بزرگ در سال 61هجری ؛ که 51سال از رحلت پیامبر ص می گذرد  عنصر جهل برای آن مردم قابل تصور نیست .صیت نام فرزندان علی ع مخصوصا در جنگهای ثلاث حضرت [ جمل ، صفین ونهروان ] جائی برای عدم شناخت از موقعیت امام حسین ع باقی نمی گذارد . زندگی چند ساله ی ایشان در کوفه در ایام حکومت علی ع جائی برای عدم آگاهی نمیگذارد .خودشان هم بارها اعلام کردند که تورا می شناسیم ، پسر فاطمه -ع - هستی . لذا گفتند " خفنا العطاء ؛یعنی از قطع حقوقمان می ترسیم . برای پول وتقرب به حکومت فاسد یزید ؛ برای چاپلوسی در مقابل ابن زیاد جانی دست به این اقدام وحشتناک زدند .)اصولا ً جهل را در مقابل عقل می گویند .در اصول کافی هم جنود عقل را در تقابل جنود جهل می گذارد . جاهل نه به معنای بی سواد ، بلکه بمعنای کسی که تعقل واستدراک ندارد . اگر این معنا را در نظر داشته باشیم می توان گفت جاهل بودند . ولی جاهل  بمعنای بی اطلاع خیر .قران هم می فرماید

"اکثرهم لا یعقلون "  حجرات 4

عقلت الشی : تدبرته .     تدبر کردن

ولذلک سمی العقل لانه یمنع عن الجهل .

« رویکرد دوم »

رویکرد دوم : بعد فقهی شامل 10مورد از کارهای  عزاداران حسینی در بوته احکام فقهی ، مثل زنجیرزنی ، قمه زنی ، سینه زنی ؛ پوشیدن لباس مشکی و...

از ابعاد فقهی چند مورد را ذکر می کنیم :

1-    لباس مشکی پوشیدن ؛ هرچند لباس مشکی پوشیدن مطلقا کراهت دارد (مصباح الفقیه 2/162)، لیکن برای امام حسین ع استثناء بوده ومستحب می باشد .کما اینکه اهل ابیت در شام بعد ازاجازه دادن یزید ملعون ، سیاه بر تن کرده وهفت روز در آنجا عزاداری کردند. عاملی در « الانتصار » گوید : " اذا کان اللبس بداع اظهار الحزن وتعظیم الشعائر  فلیس بمکروه " با نیت تعظیم شعائر دین مکروه نیست .   9/173

2-    صاحب جواهر پوشیدن لباس مشکی را مکروه میداند .     8/231

کلام محقق بحرانی در حدائق بر آ ن صراحت دارد .قال فی الحدائق 7/118:

"لما قتل الحسین المظلوم الشهید لبس نساء بنی هاشم فی ماتمه

ثیاب السود ولم یغیرونها فی حر او برد وکان الامام السجاد ع یصنع لهن الطعام فی الماتم "  

میرزا جعفر طباطبائی نوه صاحب ریاض متوفی سال 1321قمری در رسا له « ارشاد العباد الی استحباب لبس السواد علی سید الشهداء والائمة الامجاد ع » می گوید : کراهت لباس مشکی ذاتی نیست

بلکه عرضی واز باب عدم تشابه به اعداء دین است .( تشبه به اعداء دین حرام است )

( منظور در زمان عباسیان است که شعارشان لباس مشکی بود) رک : الانتصار – عاملی 9/167

در روایت دارد : " لیس منا من تشبّه بغیرنا "   کنز العمال 9/128و مستدرک سفینه 5/346

قال الطوسی فی الخلاف 1/506:

 "تکره الصلاة فی الثیاب السود . وخالف جمیع الفقهاء.فی ذلک .

دلیلنا اجماع الفرقة وطریقة الاحتیاط.

یعنی نماز در لباس سیاه کراهت دارد وتمام فقهاء اهل سنت در این مسئله مخالف ما هستند. دلیل ماهم اجماع واحتیاط است .

 ( دقت کنید ، بعض فقها ء کلا ً پوشیدن لباس مشکی را ؛ مخصوصا ً نماز با آ ن را حرام می دانند .علامه محمد رضا اصفهانی در باب حرمت لباس مشکی رساله دارد .)رک مستند الشیعه ج 4ص 374صدوق نماز با لباس مشکی را در غیر تقیه باطل می داند . (رک من لا یحضر ه الفقیه )قال فی مستند الشیعه"

وظاهر الصدوق فی الفقیه " تحریم لبس السواد مع عدم التقیه ؛ ولعله لظهور النهی فی الاخبار فی التحریم . ( مستند ج 4/367)

قال فی الشرایع :   تکره الصلاة فی الثیاب السود ؛ ما عدا العمامة .

نماز در لباس مشکی کراهت دارد الا عمامه .

 قال فی حاشیته :

قیده بعضهم بها اذا اتخذ السواد شعارا کبنی العباس لا فیما اذا لبس السواد صدفة او حزنا علی میت او لجمال فیه ، وهیبة احیانا ً ؛ ولبس بعیدا ً ، لانصراف اولها الی نحو لبس بنی العباس وهم اتخذوه شعارهم واستثنی بعضهم ما لبسه للحسین ع فانه لا یکره بل

یرجح لغلبة جانب تعظیم شعائر الله علی ذلک .

یعنی استثناء میشود از این کراهت ، برای حزن ؛ هیبت ؛ جمال ،

وعدم زی انسان باشد . وبرای امام حسین ع چون تعظیم شعائر دین است اشکال ندارد .

قال رسو ل الله ص:

واتق لبس السواد ؛ فانه لباس فرعون .   ( المقنع صدوق ص 542)

شیخ صدوق گوید : در حال تقیه لباس مشکی اشکال ندارد .

یک سوال که بسیار کاربردی است .وآن این است که لباس مشکی

برای موت دوست وفامیل چه حکمی دارد ؟

ج=" ولا باس ان یحتد الانسان علی حمیمه ثلاثة ایام لا اکثر منها"   

الجامع للشرایع سعید حلی ص 472

 یعنی لباس مشکی پوشیدن برای دوست  تا سه روز اشکالی ندارد .( مکروه نیست )

قال فی تکملة العروة الوثقی :

لا حداد علی الاقارب کالوالدین والولد وغیرهم ، نعم یستحب الحداد ثلاثة ایام لجملة من الاخبار کالمرسل الواسطی :

یحد الحمیم علی حمیمه ثلاثا ً .

یعنی تا سه روز در مرگ دیگری پوشیدن مشکی  اشکالی ندارد .

بیشتر عنایت روایات بسوی زنها است که تحتدی برای غیر

مرگ شوهر نکنند ؛ مگر 3روز برای اقوام .

روی عن النبی ص :

لا یحل لا مراة تومن بالله والیوم  الاخر ان تحد علی میت فوق ثلاث لیال الا علی الزوج اربعة اشهر وعشرا ً .(خلاف 5/72) .

 علامه حلی ، روایت فوق را قبول ندارد وگوید مرسل است .    مختلف الشیعه 7/497

لیکن شهید ثانی در شرح لمعه می گوید :

لا حداد علی المراة لغیر الزوج فوق ثلاث .  6/64

قال الصادق ع : لیس لا حد ان یحد اکثر من ثلاثة ایام الا المراة علی زوجها حتی تنقضی عدتها

یعنی برای احدی جایز نیست بیشتر از 3روز تحتدی داشته باشد. ( البته دقت کنید اگر بحث تعظیم شعائر دین بود باید

عرف وشرع را در نظر داشت . مثل همان سیاه پوشیدن

آل الله ، وتائید امام سجاد ع ؛ کار ایشان را .)

اصولا ً هر قوم وملتی برای نشان دادن عزاداری خود سمبلی دارند که مال شیعیان در عزاداری حسین بن علی ع ، لباس سیاه برتن کردن از اول دهه محرم است .

سوال : استحباب پوشیدن لباس مشکی در عزای امام حسین ع خصوصیت دارد

ویا به نسبت سایر ائمه  قابل تعمیم ؟

ج= مسافردر 4 مکان میتواند نماز را تمام بخواند ؛ از آن جمله حائر امام حسین ع است . لیکن سید مرتضی علم الهدی این تخییر را به تمام مشاهد ائمه ع تعمیم داده و می گوید " لا تقصیر فی مشاهد الائمة"

این فتوا را در رسائل- ج3ص47- فرموده است .(مثلاً بارگاه ملکوتی امام رضاع ویا عسگریین ع)     

علامه حلی هم از کتاب « الجمل» این فتوا در مختلف نقل کرده است . (ولی خودش مخالف است ج3ص135

بعید نیست بتوان بر همین مقیاس گفت ؛ استحباب لبس السواد در عزای سایر معصومین هم مرجوح باشد.

خصوصاً اینکه امام رضا ع فرمود : " یابن شبیب فاحزن لحزننا وافرح لفرحنا "    امالی صدوق /193

در شادی ما شاد باشید ودر عزای ما محزون . طبیعتاً نشان حزن واندوه ؛ سیاه بر تن است که شعار ماست.

 

« لباس مشکی امام حسین ع را چه روزی به رنگ دیگر مبدل کنیم»

 ابتداوانتهای ایام لباس مشکی پوشیدن برای امام حسین ع چه روزی است ؟

برابر نقل بعض فقها ء از اول محرم تا روز نهم ربیع الاول .

"کانوا یلبسون السواد فی اول یوم من شهر محرم وینزعونه یوم التاسع من شهر الربیع الاول واقرهم الائمه علی هذه العادة ففی المحتضر عن امیر المومنین ع فی فضل الیوم التاسع من شهر الربیع الاول انه قال : هذا یوم الاستراحة و ...یوم

نزع السواد "     ( نقل از الشعائر الحسینیه).

مرحوم مجلسی در بحار ج 31ص 121 روایتی را چنین نقل کند :

"عن احمد بن اسحاق صاحب ابی الحسن العسکری ع بمدینة القم :روزی بر امام عسکری وارد شدیم ، روز 9 ربیع الاول بود وامام شادمان وخوشحال ، سوال کردیم ، امروز عید است ؟ قال : نعم .

وسیدنا علیه السلام قد او عز الی کل واحد من خدمه ان یلبس ما یمکنه من الثیاب الجدد. وکان بین یدیه مجمرة یحرق العود بنفسه ، قلنا : بابائنا انت وامهاتنا یابن رسو ل الله هل تجدد لاهل البیت فی هذا الیوم فرح ؟ فقال : وای یوم اعظم حرمة عند اهل البیت من هذا الیوم ولقد حدثنی ابی علیه السلام ان حذیفة بن الیمان ...."وبعد روایت آتی را بیان می دارد .

ولی بنظر راقم این سطور استدلال برای خلع لباس مشکی در روز 9ربیع الاول تمام نیست واما تقریب استدلال ما ، چنین است :

روایتی را حسن بن سلیمان الحلی در کتاب المحتضر ص 54از پیامبر ص نقل می کند بدین مضمون :در باب عظمت روز 9ربیع الاول :

" هذا الیوم الاستراحة ، ویکم تنفسی الکربة ویوم العید الثانی ، ...ویوم النزع السواد ، ویوم الندامة الظالم ، ویوم انکسار الشوکة ویوم النفی المهموم ، ویوم عرض القدرة ؛ ویوم التصفح ، ویوم فرح الشیعة ، یوم التوبة واللانابة ... ویوم الفطر الثانی ،

ویوم عید اهل البیت ویوم قبول الاعمال ...ویوم الزیارة ، ویوم قتل النفاق ، ویوم سرور اهل البیت

ویوم هدم الضلالة ، ...ویوم التنبیه ... ویوم الشهادة ویوم ابتهاج المومن ویوم المباهلة ...ویوم اذا عة السر... یوم النصرة ویوم زیادة الفتح ...ویوم الثارات ...یوم الندامة الظالم ...

روایت طولانی است . قسمتهائی انتخاب شد .

دقت کنید از سیاق گفتار بر می آید که منظور از یوم نزع سواد ؛ روز شکست دشمنان اسلام است .

به فقرات روایت دقت کنید ، مشخص می شود که صحبت از وقایعی است که در روز ظهور امام زمان ع است . قران شریف در سوره قمر آیه 20می فرماید " تنزع الناس کانهم اعجاز نخل منقعر " یعنی : انهم کانوا یتساقطون علی الارض امواتا "

نزع در لغت یعنی ازجا کندن ، السواد هم به جمعیت کثیر گویند .

علی ع در خطبه 127نهج البلاغه :

"والزموا السواد الاعظم " یعنی بر شما باد که با جماعت باشید .

لذا بنظر می رسد منظور از یوم نزع السواد ، نه بیرون آوردن لباس مشکی باشد ، بلکه روز نابودی جمعیت زیادی از کفار ودشمنان اسلام است. .فقره یوم شهادت حکایت  از جهاد آن روز دارد .یوم الثارات ، یعنی روز انتقام گرفتن .

علی ایحال ارتباط بین نزع سواد و9ربیع الاول از نظر ؛ بیرون آوردن لباس مشکی ( احرام امام حسین ع ) بعید است . خصوصا اینکه روایت از پیامبر ص توسط علی ع نقل شده است .

(مجلسی در بحار الانوار ج 31ص 127هم دارد.)

« باب تعزیه وشبیه سازی »

ودر باب تعزیه وتشبیه وتمثیل ، فتوای مشهور محقق نائینی چنین است :

"الظاهر عدم الاشکال فی جواز التشبیهات والتمثیلات التی جرت عادة الشیعة الامامیة ، باتخاذها لا قامة العزاء والبکاء والابکاء منذ قرون وان تضمنت لبس الرجال ملابس النساء علی الاقوی "

آیت الله عبد الحسین حلی نجفی گوید :

تشبه مرد به امام حسین ع هم اشکالی ندارد . ولی باید آن فردی که نقش امام را بر عهده دارد

اهل صلاح بوده ووجیه الملة باشد .

قمه زنی در حال حاضر ، جایز نیست .( فتوای مقام رهبری :فلا یجوز بحا ل) زنجیر وسینه زنی ولو ، منجر به خون افتادن بدن عزادار شود ؛

مادامی که ضرر معتد به ، نداشته باشد ؛ اشکالی ندارد .

( فتوای مرحوم گلپایگانی : اذالم یکن معرضا ً لضرر لا یتحمل  عرفا ً )

مستند فقها ء در این باب ، گریه امام زمان ع در هر صبح وشام و

گریه حضرت یعقوب ع در فراق یوسف است .که قران خبر دهد :

"یا اسفی علی یوسف وابیضت عیناه من الحزن فهو کظیم ."   یوسف 84

مورد دیگر که خیلی کاربر دی است ، گفتن سلام بر حسین ع ولعنت بر قاتلان حسین ع ، بعد از نوشیدن آب است . قال الصادق ع :

یاداود لعن الله قاتل الحسین ع فما من عبد شرب الماء فذکر الحسین ع ولعن قاتله ؛ الا کتب الله له ماءة الف حسنة وحط عنه مائة الف سیئه ورفع له مائة درجة .          کامل الزیارات

 گفتن این ذکر در تمام حالات مستحب است: " صلی الله علیک یا ابا عبد الله " روزی 3بار

واین دستور امام ع است که مرحوم کفعمی نقل کند ،" در گودی قتلگاه

به سکینه دخترش از آن گلوی بریده فرمود :

"به شیعیان ما بگو هر وقت آ ب خنک وگوارا نوشیدید ، یاد از لب تشنه من کنید ؛ وهر وقت غریبی یا شهیدی را دیدید ، بیاد من بر او گریه کنید "

 شیعتی ما ان شربتم *** ماء عذبٍ فاذکرونی

او سمعتم بغریبٍ *** او شهیدٍ فاندبونی

           مستدرک الوسائل ج 17ص 26

شاعر ؛ شعر فوق را چنین تضمین کرده است (اسرارالشهادات ج  3ص 120")

وانا سبط الذی من غیر جرم قتلونی

                           وبجرد الخیل بعد القتل عمدا ً سحقونی

لیت کم فی یوم عاشوراء جمیعا ً تنظرونی

                         کیف استسقی لطفلی فابوا ان یرحمونی

بیت آخر اشاره دارد به طلب کردن آب برای طفل ششماهه (رک اسرار الشهادات ج 2ص 609گوید درحال وداع شهید شد )وبعضی گفته اند آورد مقابل لشکر وگفت :

یاقوم ان لم ترحمونی فارحموا هذا الطفل الصغیر ،

اما ترونه کیف یتلظی عطشاء : یعنی نمی بینید از فرط تشنگی

مثل ماهی تلظی می کند .( تلظی آن حالت ماهی را گویند که وقتی از آ ب بیرون افتاده در لحظات آ خر دهان را باز وبسته می کند ورمقی ندارد .( البته این نقل تائید نشده است ) در این حال روی دست امام ع بود که  تیر سه شعبه حرمله (لع ) بر گلوی علی اصغر ع نشست .؛ وبقول مقاتل :

فذبح الطفل من الاذن الی الاذن ( ذبح شد ، یعنی چهار رگ گلویش پاره شد)

دقت کنید مقتل علی اصغر ع شکل دیگری هم وارد شده  وآ ن چنین است .که امام ع برای وداع آخر آمد وفرمود :

"ناولینی ولدی الصغیر ، حتی اودعه "

طفل کوچکم را بیاورید تا با او وداع کنم . بدست آقا دادند ،

مشغول نگاه کردن بصورت طفل بود که مورد هدف تیر حرمله قرار گرفت .

« استحباب لعن یزید در وقت نوشیدن آب»

حاجی نوری در مستدرک الوسائل بابی تحت عنوان :

" باب استحباب ذکر الحسین ع ولعن قاتله عند شرب الماء "

           در مجلد 17ص 26

همین نقل" شیعتی" را حائری در شجره طوبی ج 2ص451دارد.(بگو " صلی الله علیک یا ابا عبد الله ع ویا " اللهم العن قتلة

الحسین ع " تا همیشه با ولایت حسین  باشی .محبت حسین ع از قلبت بیرون نرود ، بترس از این مادیات که خدای نخواسته حرارت عشق آل الله را از وجودت بگیرد )

تعریف عشق :     عشق بر دو قسم است :

1-             عشق کاذب ؛ که عشق مجازی ومادی وبه غیر خداست .( متصوفه عشق مجازی را پل رسیدن به عشق حقیقی می دانند . که دروغ است .حتی عشق به امردان را چنین پندارند . رک فضایح الصوفیه ابن وحید بهبهانی )

2-             عشق حقیقی والهی که عشق به قران واسلا م وائمه ع است . وتعریف آ ن چنین است :

العشق نارالله الموقدة یحترق بها الاشواق الافئدة .

آتش الهی است در درون هر کس جای گرفت ؛ کل ما سوی الله را می سوزاند ..

 قسمت دوم مقاله دروسی از قیام امام حسین ع

سوال " حدود حرم حسینی چقدر است ؟

قال الصادق ع "
"یقول قبر الحسین بن علی ع عشرون ذراعا ً فی عشرین ذراعا ً مکسرا روضة من ریاض الجنة منه معراج الی السماء فلیس من ملک مقرب ولا نبی مرسل الا وهو یسال الله ان یزوره ففوج یهبط وفوج یصعد "( مستدرک 10/320)

روایت دیگری حدود قبر وحریم را چنین گوید :

قال الصادق ع " حرمة قبر الحسین فرسخ فی فرسخ من اربعة جوانب القبر .( همان مدرک )

روایت سوم " قال حریم قبر الحسین ع خمس فراسخ من اربعة جوانب القبر .( همان مدرک قبل )

یعنی سه قول را فرمود در باب حریم قبر امام حسین ع "

1-بیست ذراع از هر طرف

2- یک فرسخ از هر طرف

3- پنج فرسخ از هر طرف .در روایتی وارد است که تمام کربلا حرم است .

قال الصادق ع " ان الله اتخذ کربلا " حرما " " آمنا " مبارکا قبل ان یتخذ مکه حرما .     بحار الانوار 98/110.

ابن ادریس حلی گوید "

حرم: آن مقداری که دیوارها احاطه کرده اند حرم است .

المراد بالحائر ما دار سور المشهد والمسجد علیه .دون ما دار سور البلدعلیه . لان ذلک هو الحائر حقیقة .( السرائر1/342)

 فاضل دربندی در کتاب اسرار الشهادات بحث فقهی جالبی

را حول زیارت امام حسین ع واسقاط حج ( حتی ) واجب مطرح میکند .

ایشان می گوید که برابر بودن زیارت حسین ع با چندین حج وعمره ، شامل حتی واجب هم میشود.

کما قال " ان المراد علی مقتضی التحقیق هو الاعم الشامل للکل . ولا ینکر ذلک الا قلیل الدرایة والتامل ......

فانا ما ادعینا ان زیارة سید الشهدا ء تسقط حجة الاسلام عن التکلیف .لکون الزیارة افضل من الحجة الواجبة علیه بل نقول ان زیارته افضل من جمیع العبادات والاعمال البدنیة

سواء کانت واجبة او مندوبة . ( اسرار الشهادات 1/408)

استدلال می کند به وجوب ، جواب سلام وعدم برتری ان بر حج مستحبی؛

بعد قضیه را می برد روی میدان موسر ومعسر و...

البته به گفته حاجی نوری ؛ فاضل دربندی مرد بسیار متدین وشیفته حسین بن علی ع بوده وگریه های او برای امام حسین ع معروف است .ایشان صاحب کتاب خزائن در فقه است . بسیار مطول ومبسوط نوشته ولی از بخت بدش مورد اقبال واقع نشد

(فاضل دربندی معاصر صاحب جواهر است روزی به او گفت نام کتابی که نوشته ای چیست ؟ محقق نجفی گفت : جواهر .

 گفت از این جواهر شما در خزائن ما بسیار است .جالب است که جواهر در دنیای اسلام فعلا ً حرف اول را می زند وتمام مراجع ومجتهدین خود را محتاج آن می دانند ولی خزائن او اصلا ً چاپ مجدد نشد)البته ظاهرا ً این مرد

از سر اخلاص وعشق به امام حسین ع اسرا رالشهادات را نوشته ؛ که آمیخته با خرافات زیادی است .

فاضل دربندی می گوید " ان الاقوی عندی هو الحکم بحرمة الترک الکلی لزیارة سید الشهداء لمن استطاع الیه سبیلا "

یعنی کسی که تمکن مالی دارد اگر عمدا بزیارت امام حسین ع نرود ؛ معصیت کار است .

قال الصادق ع: " زیارة الحسین بن علی ع واجبة علی کل مومن یقر للحسین بالامامة من الله عزوجل"   کامل الزیارات

قال الصادق ع :

"من احب الاعمال الی الله زیارة قبر الحسین ع وافضل الاعمال عند الله ادخال السرورالمومن "

قال الصادق ع " زیارة قبر الحسین ع ؛ انه افضل ما یکون من الاعمال "98/49بحار

البته میزان زیارت با معرفت است . که فرمود :

"من زار قبرالحسین ع عارفاً بحقه غفرالله له "       کامل الزیارات

هرکس که  با معرفت زیارت کند مغفور است .

وایضا ً عن الرضا ع "

ان لکل امام عهدا ً فی عنق اولیائه و شیعته وان من تمام الوفاء بالعهد زیارة قبورهم "

                                          کامل الزیارات

یعنی پیمان هر امامی با زیارت قبر او تجدید می شود .

سوال " زیارت قبر امام حسین ع در حال خوف وخطر جایز است ؟

ج= وعن محمدبن مسلم عن الصادق ع "

قال لی " هل تاتی قبر الحسین ؟

قلت " نعم علی خوف ووجل .

فقال : ماکان  من هذا اشد فالثواب علی قدرالخوف .

 یعنی اشکال ندارد بلکه ثواب بیشتری هم دارد .

                               کامل  الزیارات

 برای اطلاع از نکات زیارت به مقاله زیارت رجوع کنید.

« رویکرد سوم »

رویکرد سوم : بُعد الگو برداری عملی ، که شامل 3سوال فراروی  رهروان راه امام است :

1 – کیست ؟ یعنی شناخت امام ع ، یاران او ، عقاید ایشان ،

شناخت جبهه مخالف ، یزید وسردمداران کفر و ستم ، که فرمودند :

تُعرف الاشیاء باضدادها .( شناخت اشیاء با ضد آ نها بهتر میسر است . قدر سلامتی را کسی داند که مریض باشد .و ...شناخت یزید بن معاویه که سمبل فسق وتفرعن است ؛ حاکمی ظالم وغاصب ؛ خودش

واعمال ننگینش این نکته را بما می آموزد که رهرو امام حسین ع باشیم وباور پیدا کنیم که نهضت حسینی چیست ؟ صف آرائی حق وباطل . تضاد بین ارزشها وضد ارزشها . خوبی در مقابل بدی .

یزیدی که اشعارش گواه کفر ولا مذهبی اوست .انسانی فاسق ، فاجر ، سگ باز ، میمون بازوشرابخوار.

چنین می سرود "

دع المساجد للعباد تسکنها  *** واجلس علی دکة الخمار والقینا

ان الذی شربا ً فی سکره طربا *  وللمصلین لا دنیا ولا دینا

ما قال ربک ویل للذی شربا **  لکنه قال ویل للمصلینا .

ویا درباب شرابخواری می گفت "

ان حرمت علی دین احمد *** فخذ هاعلی دین عیسی بن مریم .

نشان کفر یزید این شعر است :

لعبت هاشم بالملک فلا *          خبر جاء ولا وحی نزل

لاهلوا واستهلوا فرحا *            ولقالوا یا یزید لا تشل

یعنی هیچ خبری از وحی نیست .واگر اجدادم الان می بودند وسر امام را می دیدند می گفتند دستت شل مباد .( کنایه از انتقام است )

در مقابل سر بریده امام حسین ع هم سرود :

لیت اشیاخی ببدر شهدوا *  جزع الخزرج من وقع الاسل

فاهلوا واستهلوا فرحا ً **    ثم قالوا یا یزید لا تشل

مضی فی غفلة عمری *** کذالک یذهب الباقی

ادر کاسا ً وناولها ****   الایا ایها الساقی .

(برای شناخت یزید؛ به مقاله یزید وفتوای غزالی مراجعه کنید)

2- چیست ؟ راه امام ع چیست .هدف نهضت چیست ؟حسین ع در گاه خروج از مدینه فرمود:

" انی لم اخرج اشرا ولا بطرا ولا ظالما ولا مفسدا انما خرجت لطلب الاصلاح فی امة جدی ، اریدان آمر بالمعروف وانهی عن المنکر؛اسیر ُ بسیرة جدی وابی "برپائی حکومت الله ،اجرای قوانین الهی ، اجرای عدالت ورساندن هر ذیحقی به حق خویش. مبارزه با فساد و تباهی واعمال خلاف شرع ، که یزید بعنوان قافله سالار مردم مرتکب شده ومخالفین از بیعت را هم بقتل میرساند

امام ع فرمود :" یزید رجل فاسق شارب الخمر وقاتل النفس محترمة " بر اولیای الهی واجب است در چنین حال قیام کنند ؛ ادله باب نهی از منکر بر این امر دلالت دارد

این نه تنها وظیفه امام ع ، بلکه بر تمام آ زاده گان عالم حتم است .ظلم پذیری خلاف آزادگی است .

امام ع در عین آگاهی از عواقب  امور بنحو کلی ؛ بدنبال انجام وظیفه است ، خودش فرمود :

ولقد سمعت جدی رسو ل الله ص یقول : " الخلافة محرمة علی آل ابی سفیان "

ودر خطبه بعد از نماز عصر با سپاه حر فرمود :

"ایها الناس انا ابن بنت رسو ل الله ونحن اولی بولایة هذه الامور علیکم من هو لا ئ المدعین مالیس لهم "

یعنی ما سزاوار به حکومت هستیم ، اینها دروغ می گویند؛ غاصبند وصلاحیت ندارند.

سوال : گویند قیام امام ع از باب امر به معروف ونهی از منکر بود . شرایط این فریضه الهی فراهم بود یا خیر ؟ اگر یکی از شرایط وجوب آن احتمال تاثیر ودیگری عدم ضررجانی ومالی است ؛ با حرکت امام ع چطور جمع میشود ؟

ج=فقهاء در باب امر به معروف ونهی از منکر 4شرط را ذکر می کنند:1-ان یعلمه منکرا ( علم به مسئله داشتن ) 2- ان یجوز تاثیر انکاره ؛ فلو غلب علی ظنه او علم انه لا یوثر لم یجب .( احتمال تاثیر بدهد ) 3-  وان یکون الفاعل له  مصرا ًعلی الاستمرار .( یعنی فاعل مصر بر منکر است ) 4- الایکون فی الانکار مفسدة ؛ فلو ظن توجه الضرر الیه او الی ماله او الی احد من المسلمین سقط الوجوب .ومراتب الانکار ثلاث : بالقلب وهو یجب وجوبا ً مطلقا ً وباللسان وبالید . والامر بالمعروف والنهی عن المنکر واجبان اجماعا ً ووجوبهماعلی الکفایة . یسقط بقیام من فیه کفایة وقیل : بل علی الاعیان ؛ وهو الاشبه .( شرایع الاسلام حلی ).شهید ثانی در شرح لمعه گوید : والامن من الضرر . علی المباشر او علی بعض المومنین  نفسا ً او مالا ً او عرضاً فبدونه یحرم ایضا ً علی الاقوی . 1/451.یعنی با وجود ضرر مالی وجانی برای خود ویا احدی از مسلمین نه تنها واجب نیست بلکه حرام است .واما جواب سوال دوقسمت است . اول : وظیفه امام خاص است . کما این که فرمودند : ان بکل واحد منا صحیفة یعمل بما فیها . ( هر امامی دستور جداگانه دارد .) روایت از امام باقر ع : فبتقدم علم من رسول الله قام علی والحسین وبعلم صمتَ من صمت َمنا. ( بدستور خدا علی ع وحسین ع قیام کردند وبدستور خدا دیگری سکوت کرد .)خود امام حسین ع در مقابل جابر فرمود : ان اخی فعل بامر من الله ورسوله وانا افعل ُ بامر من الله ورسو له .( برادرم به امر خدا کار کرد ومن هم به امر خدا کار می کنم ). اما قسمت دوم : امام ره در تحریر الوسیله گوید : اگر انجام این فریضه الهی در آینده ثمر می دهد وفعلا ً ثمری ندارد .فعلا ً واجب است ..مسئله 8. /.ودر جای دیگری گوید : فلو توقف اقامة حجج الاسلام بما یرفع بها الضلالة علی بذل النفس او النفوس فالظاهر وجوبه فضلا ً عن الوقوع فی ضرراو حرج دونها .  ویا می فرمایند : اگر با سکوت علما ء ظالم تقویت شود ، سکوت حرام است . وقتی غیر معصوم در شرایط ویژ ه که پای اسلام در میان است چنین وظیفه ای دارد ؛ امام معصوم بطریق اولی چنین است ..3- چگونه ؟ یعنی راه رسیدن به غایت نهائی چیست ؟

تمام داستان شناخت این قیام خونین باید منتهی به عمل شود . در زندگی روزمره نمود کند والا ...

قران در باب پیامبرش می فرماید :" ولکم فی رسول الله اسوة حسنة "  احزاب 21

شناخت راه وچگونگی رسیدن وپرهیز از اِعمال سلیقه وملحوظ داشتن رضای الهی ؛

 امام باقر ع فرمود :

"من کان لله مطیعا ً فهو لنا ولی ومن کان لله عاصیا ً فهو لنا عدووالله لا تنال ولایتنا الا بالعمل. السرائر/3

یعنی هر کس خدا را اطاعت کند دوست ما وهر کس خدارا عصیان کند دشمن ما است . ( تمام این حرفها زمانی کاربرد عملی دارند که در عرصه زندگی مسلمان بروز وظهور بیابند ، صرف شعار وشوربدون شعور وعمل  مثمر نیست . وامام ع هم از آ ن بیزار است )

امام ع مرد عمل می خواهد ونه شعار .ولی فراموش نکنیم که سر لوحه این داستان اول معرفت است ؛ معرفت ؛بنگرید این فقره از زیارت عاشورا را که عرضه می کنیم :

اللهم اجعل محیای محیا محمد وآل محمد ومماتی ممات محمد وآ ل محمد "

 یعنی خدا یا حیات وممات مارا مثل محمد وآل محمد قرار بده "

این اصل ، تبلور فرهنگ راه آل الله در حیات وممات مسلمین است .موازی بودن علم وعمل .

 سفارش موکد است که هر روز بر خواندن زیارت عاشورا مداومت کنید ،

 سر مطلب هم این است که با تمرین وممارست ، انسان متخلق به اخلاق عاشورائی می شود .

نقل است که سید علی قاضی بعد از مردن  به خواب دوستی آمد وفرمود: ایکاش روزی دوبار زیارت عاشورا می خواندم – معلوم میشود روزی یکبار را داشته است .فرمودند : المجالسة مؤثرة ٌ " مجالست اثر گذار است .

یک عمل با این شرایط بصورت فرهنگ در می آید :

تکرار روزانه ؛عدم مقابله در امر منفی ؛تشویق به ادامه  وتائید اعمال دیگران ؛

 روی همین اصل فرمودند:" ان تلک المجالس احبها فاحیوا امرنا ؛ فرحم الله من احیا امرنا "  وسائل الشیعه

یعنی مجالس دینی بر پا کنید تا امر ما زنده بماند .

خدا رحمت کند کسی که امر ما را ( مجالس دینی را ) زنده نگه می دارد . ( چه با تشکیل و پول خرج کردن ؛ چه با مداحی ووعظ وچه

با شرکت کردن ومجلس گرم کردن ، همه ماجورند )قال الله تعالی:

 " ومن یعظم شعائر الله فانها من تقوی القلوب " پاسداشت شعائر الهی از تقوای قلب است .  حج/32      

البته باید بدانیم که هر چیزی را مجاز نیستیم ؛ برای مثال ؛ ما نمی توانیم به اسم زبان حال ، اکاذیب را انتشار دهیم ، آنهم اشعاری که متضمن خواری اهل البیت باشد .قران می گوید"ان الذین یحبون ان تشیع الفاحشة فی الذین آمنوا الذین لهم عذاب الیم فی الدنیا والاخرة "یعنی " خداوند شایع کنندگان حرفهای زشت را در مورد مومنین ؛ به کیفری سخت در دنیا وآخرت مبتلا میکند .نور19

سوال مهم :آیا زبان حال جایز است ؟

 دقت کنید ، خود می گوئید زبان حال ؛ اگر واقعا ً حکایت از حال آن شخص باشد اشکالی ندارد ولی اگر در واقع حال آنروز شخص نباشد ؛ قطعا ً نشر اکاذیب است  بمثال دقت کنید :

 خاک عالم بر سرم ، کز اثر تیر وسنان *      جای یک بوسه من در همه اعضای تو نیست . 

 این زبان حال حکایت از قطعه قطعه شدن بدن امام ع دارد ودرست است ؛ ولی زبان حال عروسی قاسم وتنور خولی وشکستن سر زینب و....که واقعیت ندارند ؛نشر اباطیل است .

( ذکر داستان تنور خولی در روضة الشهدا ءکاشفی ص 361)

نکته :بی مناسبت نیست در این قسمت بحثی در باره دروغ داشته باشیم .

تعریف کذب : فالکذب هو الاخبار عن الشی بخلاف ما هو ، سواء فیه العمد والخطا . وهو ما یقابل الصدق ، فهو ما یخالف الواقعیة والحق .

وهذا اما فی قول او فی عمل او فی امر خارجی او معنوی .

والجامع عدم کون الامر علی واقعیة وحق .

ولا یخف ان الکذب مبدا کل انحراف وضلال . فالکاذب هو المحروم عن درک الحق والحقیقة فی اعتقاده او فی عمله او فی قوله او مطلقا ً .   ومن کان کذلک فهو محروم عن بلوغ النتیجة والمقصود وهو فی ضلال دائما ً .حاصل این است که با دروغ آدمی بواقعیت نرسیده واز درک حقایق محروم می ماند ومبدا هر ضلالتی دروغ است .

قال الراغب فی المفردات :

قد تقدم القول فی الکذب مع الصدق وانه یقال فی المقال والفعال .

 

« ابن زیاد در منزل هانی وقصد مسلم بن عقیل برای کشتن او»

نقل ابن اعثم کوفی در «الفتوح »:

«وهم مسلم ان یخرج الیه لیقتله فمنعه من ذلک صاحب المنزل هانی ...

قال : فرمی مسلم بن عقیل السیف من یده وجلس ولم یخرج ...ج 5ص72

یعنی ؛ مسلم اراده کرد ابن زیاد را بکشد ولی هانی ویا بنا بر نقلی ، زنی از زنان منزل ، دامان مسلم را گرفته وبا گریه وزاری ، که ما بچه داریم ؛ یزیدیان مارا نابود می کنند مانع شد ومسلم هم که انسان یزرگی بود با فدا کردن جان خود راضی نشد ، دیگری صدمه ببیند . مسلم به تاریخ این درس را داد که بحث رسیدن به قدرت از هر راهی درست نیست . باید از مواضع تهمت دوری گزید .

 ( حدیث : الاسلام قید الفتک )

منقولات دیگر این داستان را ملا حظه کنید .:

قال فی حبیب السیر ج2ص42:

اخرج مسلم سیفه من غمده وهم بقتله ، فمنعه هانی و ناشده الله ان لا یقتل ابن زیاد فی داره .

یعنی هانی مانع شد .

فی کتاب فوائد الرجالیه سید بحر العلوم ج 4ص 34:

قال مسلم : لما هممت بالخروج تعلقت بی امراة قالت انشده الله ...

همان قضیه زن را که گفتیم .

مثیر الاحزان ص 21و بحار الانوار 44/344و العولام ص 193 و لواعج الاشجان ص 46ومیزان الحکمة ری شهری 3/2538همین نقل را دارند .

جالب است که نظر آقای ری شهری را در خصوص حدیث قید الفتک که مسلم گفت بدانید:

 " الاحادیث کما تری لا تقدر علی اثبات حرمة الفتک مطلقا ً ومسلم ع اجل واعلم من ان ینسب الیه نسیان الحدیث المروی عن النبی ص والاقرب عندی مجعولیة احادیث حرمة الفتک مطلقا ً . وصحة الحدیث الاخیر فی قصة مسلم فی دار هانی .در این جا ، ما نظر آیت الله ری شهری را در باب عدم حرمت قید الفتک "مطلقا " توضیح می دهیم :

جنگ بر پاست ، نزاع برقرار است ؛ هر گونه حیله جنگی مباح است ؛

لیکن آتش بس داده شده و طرفین با خیال راحت به زندگی مشغولند . در چنین حالت شبیخون زدن حرام ودر مسلک جوانمردان مردود است . واین همان بیان حدیث است .ابن زیاد روی جوانمردی هانی بن عروه حساب کرده ووارد منزل شده , هرچند محافظ دارد ، ولی میداند که اینان دست پرورده خاندان عصمت وطهارت اند . از مقام مردانه زیستن عدول نمیکنند .

 مسلم بن عقیل که امام ع او را تائید کرد ؛ آنقدر از اصول نظامی خبر دارد که فرمود " وقد بعثت الیکم اخی وابن عمی وثقتی من اهل بیتی مسلم بن عقیل بن ابی طالب ...وقدامر ته ان یکتب الی بحالکم ورایکم ورای ذوی الحجی والفضل منکم وهو متوجه الی ماقبلکم ان شاء الله .( الفتوح 5/52).مسلم بن عقیل جوانمردی است که با نثار خون خود ؛ به دیگری خدمت کرد .

تعریف لغوی قتل« فتک» : به کسی امان دادن وسپس در حال بی خبری اورا کشتن .

.وهو ان یاتی الرجل صاحبه وهو غار غافل فیشد علیه فیقتله . ( النهایه )

قال ملا صالح فی شرح الکافی " ان اصحاب المروات ایضا ً یستقبحون قتل المستامن والغافل ومن لا یحتمل الخیانة فلا یحترز . ( یعنی آن شخص فکر نمیکند که مورد حمله قرار می گیرد)

« اولین روضه خوان امام حسین ع »

بنگرید به حدیث جالبی که از مناجات حضرت موسی ع بوده وگواه روضه خوانی خدا است :

 " وفی حیث موسی ع یا رب لم فضلت َ امة محمد ص علی سایر الامم فقال الله تعالی فضلتهم لعشر خصال قال موسی وما تلک الخصال التی یعملونها حتی آمرَ بنی اسرائیل یعملونها

قال الله تعالی :

الصلاة والزکاة والصوم والحج والجهاد والجمعة والجماعة والقران والعلم والعاشوراء .

قال موسی ع :یا رب ومالعاشورا ء ؟

قال : البکاء والتباکی علی سبط محمد  ص والمرثیة والعزاء علی مصیبة ولد المصطفی . یا موسی ما من عبد من عبیدی فی ذلک الزمان بکی او تباکی وتعزی علی ولد المصطفی ص الا وکانت له الجنة ثابتا ً فیها وما من عبد انفق من ماله ِ فی محبة ابن نبیه طعاما ً الا وبارکت له فی الدار الدنیا الدرهم بسبعین درهما ً وکان معافا ً فی الجنة وغفرت له ذنوبه وعزتی وجلالی  مامن  رجل او امرا ة سال دمع عینیه ِ فی یوم عاشورا ء وغیره ِ قطر ة واحدة الا وکتب له اجر مائة شهید . ( مستدرک الوسائل 10/318و مجمع البحرین .فرمود : ویژ گیهای امت آخر الزمان 10فقره است :

1-    نماز  2- زکات  3- روزه 4- حج  5-  جهاد  6-  جمعه 7- جماعت  8- قران  9-  علم  10- عاشورا ؟

سوال کرد : عاشورا چیست ؟

فرمود : عاشورا گریه کردن وتباکی بر پسر دختر محمد ص است .ای موسی هر کس بر او گریه کند وحتی تباکی کند ، بهشت بر او واجب است .

هر کس درهمی برای او خرج کند ؛ 70درهم عوض به او می دهم.

وگناهان اورا می بخشم .خبر دیگری را علامه مجلسی در مجلد 44ص 308نقل می کند . که اولین مادح ومرثیه سرا ی امام حسین ع ذات اقدس الهی است .

"قال یا موسی اعفو عمن استغفرنی الا قاتل الحسین .قال موسی یارب ومن الحسین قال له الذی مر ذکره علیک بجانب الطور قال یارب ومن یقتله امة ُ

جده ِ الباغیة ُ الطاغیة ُ فی ارض ِ کربلا ء...فیبقی ملقی علی الرمال من غیر غسل ولا کفن وینهب رحله ویسبی نساوئه فی البلدان ...

یا موسی صغیرهم یمیته العطش وکبیرهم جلده ُ منکمش یستغیثون ولا ناصر .

یاموسی ...واعلم انه من بکی علیه او ابکی او تباکی حرمت جسده علی النار .

 فلذا خبر این قضایا از خیلی سالهای قبل از تولد امام حسین ع هم بوده است .( روایت بسیار جالبی هم از امام صادق ع نقل می کنند که ":ان لکل واحد منا صحیفة یعمل بما فیها "

سر دار کربلاتالیف مقرم ص149 از کافی 1/283

جابر به امام حسین ع عرض کرد چرا بمانند امام حسن صلح نمی کنید ؟ وامام فرمود :

" ان اخی فعل بامر من الله ورسو له وانا افعل بامر من الله ورسوله "

دقت کنید میزان ؛ فقط تکلیف خاص معصوم است .

اگر کسی سوال کند که چرا امام با کمی  نیرو حرکت وقیام کرد ؛ جوابش همین دو روایت است که نقل کردیم .بعلاوه قران خبر دهد که

حضرت ابراهیم تک وتنها قیام کرد .میزان ،فقط وظیفه است وبس .واگر کسی سوال کند آیا دیگری هم می تواند بمثابه امام حسین ع با قلت نیرو بر علیه ظلم قیام کند یاخیر؟

از نظر فقهی اگر در شهادت او ثمره مهمی بدست آید ؛ مثل اینکه

سربازان اسلام بر حمله جرئت پیدا می کنند ویا رعب ووحشت از سپاه اسلام در دل دشمن می افتد ؛ قطعا ً بی اشکال بوده ودر صدر اسلام بر نامه چنین بوده است .

قال القرطبی فی تفسیره :

وعلی ذلک ینبغی ان یکون حکم الامر بالمعروف والنهی عن المنکر انه متی رجا نفعا ً فی الدین فبذل نفسه فیه حتی قتل کان فی اعلی درجات الشهدا ء . قال النبی ص "  افضل الشهداء حمزة ورجل تکلم بکلمة حق عند سلطان جائر فقتله .( ج2ص 364).دلیل محکم دیگری بر این موضوع نماز خواندن امام ع و سپر قرار گرفتن چند نفر جلوی امام ع با علم به شهادت است . خداوند به شهادت امام علم دارد.حسین بن علی هم  آرزو ی شهادت را دارد .همان چیزی که پدرش فوز اکبر نامید؛ علی ع در وقت شهادت گفت " فزت ورب الکعبة "

سوال : اگر یزید دست از بیعت بر می داشت ، آیا امام حسین ع   کوتاه می آمد وسکوت میکرد؟

ج= خیر . اصلا ً بحث بیعت وعدم آن برای امام ع مطرح نیست . امام به وظیفه عمل می کند ؛ حتی اگر یزید کوتاه می آمد ؛ امام ع به مبارزه با ظلم وستم وسعی در بر اندازی حکومت آل بنی امیه ادامه میداد که وظیفه این چنین بود .

 فرهنگ عاشورائی ، مبارزه بی امان با شرک وکفر ظالمان است . سازش وسکوت در برابر بی عدالتی ؛ در فرهنگ عاشورائیان جائی ندارد .شما ملاحظه کنیدکه امام ع می توانست برای حفظ جان به یمن ویا سرحدات بود ؛ لیکن این کار را نکرد ؛ زیرا بحث حفظ جان وفرار از دست یزیدیان مطرح نیست . تکلیف ایشان رسوا نمودن حکومت یزید وشکستن ابهت وهیمنه اواست ، تا مردم برای قیام عمومی آماده شوند .امام ع می توانست بسان زمان جدش که مجاهدین به حبشه هجرت کردند ؛ اوهم هجرت کند ؛ اما هدف اصلی امام ع این نبود ضمن این که مطمئن بود در هر کجا باشد بدست یزیدیان بقتل می رسد ولذا او شهادت را که مرگ با عزت است ، بر گزید تا در آن دروسی برای آیندگان باشد خود فرمود "من رای منکم سلطانا ً جائرا ً مستحلا ً لحرم الله ناکثا عهده مخالفا ً لسنة رسول الله یعمل فی عباد الله بالاثم والعدوان فلم یغیر علیه بفعل ولا قول کان حقا ً علی الله ان یدخله مدخله ال وان هولاء قد لزموا الشیطان وترکوا طاعة الرحمن واظهرو ا الفساد وعطلو الحدود واحلوا حرام الله وحرمو ا حلاله وانا احق من غیر .( ملا حظه کنید امام ع خود بیان قصه را دارند میزان فقط عمل به تکلیف ومبارزه با انحراف در دین است قولا ً وفعلا ً )..بنی امیه برای مردم القاء می کردند که حاکم جامعه ولو بازور غلبه پیدا کند بر حق است . تمرد از فرمان حاکم هر چند ظالم باشد جایز نیست . فلذا آن عده مردم که جمع شدند دور بدن امام ع وبا سنگ وچوب زدند ؛ علیرغم شناخت امام ع ؛ بر اساس دیدگاه ؛ خروج بر امام ولو فاسق  ؛ حرام وخون را مباح می سازد ؛ بوده است .امام ع با قیام خود نشان داد برای تمام تاریخ که " لا طاعة لمخلوق فی معصیة الخالق "حاکم باید در خط دین باشد والا صلاحیت ندارد . در واقع همان کلام علی ع " ان احق الناس بهذا الامر اقواهم علیه واعلمهم بامرالله فیه فان شغب شاغب استعتب فان ابی قوتل .( خطبه 174)

دلیل مهم دیگر شناخت امام ع از زمان است که عنصر حیاتی برای رهبران است . نمونه آن کلام امام صادق ع است که در برابر شخصی که از امام همکاری با ابو مسلم را خواست فرمود " ان ابا مسلم لیس من رجالی ولا الزمان زمانی "کلام دیگر امام ع راهگشای تمام مبهمات است :

"هیهات من الذلة انی لا اری الموت الاالسعادة  ولا الحیاة مع الظالمین الا برما"

علی علیه السلام فرمود "

خداوند از دانشمندان پیمان گرفته که در مقابل شکم بارگی ظالمان وستمگران ساکت نباشند .

به این می گوئیم فرهنگ جهاد وشهادت حسین ین علی ع ، بمانند جد بزرگ خود بدنبال فراهم نمودن بستری پاک ومناسب برای رشد وتعالی ، انسانهاست .او می خواهد ، مردم با چهره پلید وشیطان صفت حکومت آشنا شده وخود در جهت تغییر اوضاع حرکت کنند .

این که به مکه می رود ، خطبه می خواند . قران می خواند ، مثلا آیات 20و21و22را در مسیر مدینه به مکه تلاوت می کند ، قصد او دادن درس به مردم بطور غیر مستقیم است . در شرح آیه 164آلعمرا ن می گوئیم .شما ملاحظه کنید قران در آیه 164آل عمران چنین گوید "لقد من الله علی المومنین اذ بعث فیهم رسو لا من انفسهم یتلوا علیهم ایاته ویزکیهم ویعلمهم الکتاب والحکمة وان کانوا من قبل لفی ضلال مبین " . در ایه دوم سوره جمعه هم چنین وارد است .ولی در ایه 129بقره اول تعلیم را آآورده وبعد تزکیه را ؛ وجه آنرا هم می گوئیم .

حسین بن علی ع بمانند جد بزرگ خود ؛  می خواهد با برداشتن موانع بیداری ؛ مردم خود تصمیم بگیرند که آیا زیر بارظلم وستم بمانند یا خیر ؟ امام ع می خواهد با نثار ؛  خون خود وعزیزانش این بستر را فراهم آورد .دلیل این که امام ع بدنبال انجام تکلیف الهی وفراهم ساختن محیطی سالم جهت رشد وتعالی فکری مردم وعدم تحمیل چیزی بر ایشان است کلمات خود امام ع است . در ملاقات با حر فرمود :

فان تتقوا وتعرفوا الحق لاهله فیکون ذلک رضی وان کرهتمونا وجهلتم حقنا وکان رایکم علی خلاف ما جائت به کتبکم انصرفت ُ عنکم . ( تسلیة المجالس کرکی 2/246) حائری کرکی از اعلام قرن 10است .در جای دیگری باز فرمود :

وان لم تفعلوا وکنتم لمقدمی کارهین ، انصرفت ُ عنکم الی المکان الذی اقبلت ُ منه .

اینها گواه عمل امام ع بر اساس وظیفه است .( حرکت پیغمبرص در صلح حدیبیه را مطالعه کنید)

شاهد دیگر کلام امام ع در روز عاشورا به سکینه است . فرمود " لو ترک القطا ع  لنام . یعنی اگر مرغ را می گذاشتند در آشیانه اش آرام می گرفت . امام ع می خواهد بر امت اتمام حجت کند که نگویند :

"لولا ارسلت الینا رسولا "  اگر پیغمبر می آمد ما هم ایمان می آوردیم .

خداوند به پیامبر ص می گوید که تو به زور نمی توانی مردم را هدایت کنی

 " انک لا تهدی من احببت ولکن الله یهدی من یشاء "

معنای ایه این است :ای : بمسلط .( تو مسلط بر مردم نیستی )

لطائف الاشارت 3/723

ای : بمتسلط . ( زمخشری در کشاف)

ای : بمسلط جبارهم یکرههم علی الایمان .   الکشف والبیان 10/190

ای : ما الیک الاالتذکیر لا الغلبة والقهر .کقوله :

انک لاتهدی من احببت ویا " وماانت علیهم بجبار .تزکیه را مقدم داشت یعنی فراهم نمودن بستر قبل از تعلیم ، بقول حکما :

الحکمة کالعروس  تطلب البیت خالیا.

یزکیهم " واعلم ان الرسول لا قدرة له علی التصرف فی بواطن المکلفین .( اگر این طور باشد ، اجبار می شود ونه اختیار )

ملاحظه کنید خداوند می خواهد مردم قلباً بدین بگروند " قد افلح من زکیها " قد افلح من تزکی"

یعنی ایمان با میل ورغبت .فلذا فراهم نمودن این بستر وظیفه ائمه

وپیامبران است . لزومی ندارد که حتما ً بالفعل باشد . اگر در آینده هم ثمر بدهد ، واجب بر امام ، فراهم نمودن این بستر است . وامام ع با خون خود وعزیزان این راه را باز کرد .شما ببینیددر روز عاشورا زمانی که گرگها به خیام حمله ور شدند برای غارت ؛ زنی از میان سپاه عمر سعد که همراه شوهرش آمده بود ، غیرتی شده وبا کشیدن شمشیر مانع آن نامردان شد وشعار سر میداد "یا لثارات الحسین "

واین اولین منتقم خون امام ع با شعار یا لثارات الحسین است که بعدها شعار توابین شد .یعنی در همان روز ودر همان میدان کار امام ع نتیجه داد .که بیداری اذهان خفته مردم بود .

 ومی بینیم که در سالهای بعد قیام توابین ؛ طومار بنی امیه را بست . که این قیام ثمره نهضت حسینی بود .قیام توابین به سر کردگی سلیمان صرد خزاعی از کوفه آغاز وشعار ایشان

" یا لثارات الحسین" بود سال تقریبا 66یا67شروع شد

خلاصه کلام : قیام امام حسین ع وظیفه اش فراهم نمودن شرایط لازم برای بیداری انسانهای خفته ، جهت حرکت وتغییر نظام پوسیده وکافر وظالم وفاسد ، بنی امیه است .

واز اینجا ، جواب سوال آنانی که می گویند .چرا امام ع با کمی  نفرات قیام کرد ؟ داده می شود . میزان بیداری ونه در گیری وپیروزی نظامی با تصرف امکنه واموال است . هدف چیز دیگری است . والا هیچ عاقلی باور نمی کند که می توان ؛ حتی با ده هزار نفر نیروی کا ر آزموده در مقابل سپاه  عظیم یزید ایستادگی کرد .

مثال؛ ناموس شخصی را چند نفر قصد تعرض دارند . این شخص ولو تنهاست ولی تا پای جان مقاوت می کند . حتی آنها صد نفر باشند .خود می داند پیروز نمی شود ولی غیرت او سکوت را اجازه نمی دهد . دین که ناموس الهی وامام ع غیرت مند ترین انسان روی زمین ؛ وشایسته تر از هر کس برای دفاع از نوامیس است .

« ادامه بحث آیه 129بقره و164آل عمران»

آیه 129بقره ، که اول تعلیم را اورد ، بعد ؛ تزکیه را .

منظور ایه 129بقره این است که نتیجه تعلیم باید ، طاعت واخلاص باشد . قال ابن عباس :

"هو طاعة الله والاخلاص له ".

بطور ساده بگوئیم " ثمرة العلم ،التزکیه .

علمی که خود سازی نیاورد ، بدرد نمی خورد . بقول شیخ بهائی :

علمی که مجادله را سبب است ** نورش زچراغ ابی لهب است

سرانجام تعالیم انبیاء واولیاء باید تزکیه باشد .فلذا اول تعلیم را آورد وبعد تزکیه تا مردم بدانند آ خر الامر ایشان چه باید باشد.

واما "فرق یتلواعلیهم ایاته " با " ویعلمهم الکتاب "

اولی یعنی بیان ایات نازله ودومی تشریح وتبیین ایات واحکام عملی است .

بیان معارف دین وتوحید ، تعلیم بایدها ونبایدها .

بقول طبرسی منظور از حکمت :"  سنت نبوی است " ( اقول: سنت متفق ٌ علیه )

خلاصه  دوقسمت چنین است :

"ما تکمل به نفوسهم من المعارف والاحکام "         تفسیر صافی

اما خالص نمودن از چی ؟ از شرک خفی وجلی .

شرک جلی ؛ بت پرستی وشرک خفی ریا وتزویر .

قال رسو ل الله ص "                          جامع صغیر سیوطی 2/84

الشرک فی امتی اخفی من دبیب  نملة السوداء علی الصخرة السماء فی لیلة الظماء .

شرک در امت من از حرکت پای مورچه بر سنگ سیاه در دل شب مخفی تر است .قران هم در چند مورد این شرک را بیان می دارد "

" ولا تکونو ا من المشرکین من الذین فرقوا دینهم وکانوا شیعا ً

کل حزب بما لدیهم فرحون "روم 32

آنانی که دین را تکه تکه کرده وبدان خوشحال هستند ؛ مشرک اند.

" وما تومن بالله الا وهم مشرکون " غالب اقراد مشرکند.     یوسف 106

فلذا حرکت امام حسین ع حرکتی فرهنگی است که هدف  آن بیداری انسانهای خفته است .

"ان الله لا یغیر ما بقوم حتی یغیر ما بانفسهم "   رعد ایه 11

تا نگرد قومی از دل زیر ورو ** کی بتابد فیض حق ناگه بر او

حال قومی را خدا کی به کند ** تاشبان خود گرگ را فربه کند

« قیام امام حسین ع در قالب مثلث طلائی»

1- شناخت وظیفه در هر زمان ومکان وبه نسبت افراد .

2- عمل به وظیفه براساس تعالیم دین وباورهای مذهبی با  تمام امکانات موجود .تا حد اسقاط تکلیف .

3- تطبیق این عمل با موازین شرع وعرف وعقل سلیم ویافتن یقین به اتیان تکلیف الهی .

دقت کنید نه تنها امام ع بلکه تمام مسلمین باید در این چارچوب ؛ حرکت کنند . زیستن ومردن باید در قالب وظایف ثلاثه باشد والا در برابر خدا معذور نیستیم .اما م ع بدنبال مقاصد نظامی نیست .

چرا که در باور افراد عادی مثل ابن عباس ، عبد الله جعفر ، محمد حنفیه ؛ فرزدق ودیگران ؛ عاقبت کار معلوم بود . پس بطریق اولی امام ع بهتر میدانست .

او می خواست موجب بیداری باشد که شد . هر چند ایشان تحذیر دادند ولی امام حسین ع به تکلیف عمل کرد . دقت کنید لازم نیست

ثمره آنی وبالفعل باشد . اگر احتمال بدهی در آیند ه بر آورد می شود . الان باید عمل کنید . بنگرید آیه قران را :

" فاستقم کما امرت ولا تتبع اهواههم "      شوری 15

منظور نمودن خواست خدا وترجیح آن بر تمام امیال .

که فرمود " شیبتنی سورة هود والواقعه "    جامع الصغیر سیوطی 2/82

سوره هود بدلیل همین آیه " فاستقم کما امرت "    هود 112

آنطور که خدا می گوید عمل کنید .معصومین ع بر دو مشی ؛ کار می کنند.1- از طریق مجرای عادی وعلم ظاهر 2- غیر عادی وعلم باطن . تشخیص وتمیز این دو وکاربرد عملی آن با معصوم ع واذن حق تعالی است . گاه علم ظاهر است وگاه باطن . به داستان موسی ع وخضر ع در سوره کهف مراجعه کنید . موسی ع اولوالعزم در مقابل علم باطن خضر ؛ موضع انفعالی ومتعجبانه داشت . تا زمانی که واقع را دانست .

آیه 155اعراف را بنگرید " واختار موسی سبعین رجلا لمیقاتنا "

هر چند این 70نفر منتخب موسی ع بودند ولی منحرف شدند .

داستان ترک پست آن عده مامور بر گردنه کوه احد در جنگ احد را بخوانید که فرمان پیامبر ص را تخلف کرده برای جمع غنیمت پائین آ مدند ؛ سپاه خالدبن ولید از پشت سر حمله کرده 70نفر از جمله حمزه سید الشهدا ء را بقتل رساندند .

اینها گواهند که گاهی اوقات معصومین بر اساس علم ظاهر ومجرای عادی کار کرده وهر چند از عاقبت آگاهند ؛ لیک باید بسان مردم عادی به پیش بروند . قیام امام حسین ع از این دست مایه است .

هر چند اخبار جدش را می دانست ؛ اما بسوی هدف پیش رفت . دانستن را قبول داریم . اجبار بر شهادت رانه.انسان موجودی است مختار . درعین این که مصحف خاص دارند . مختارند . دقیقا ً شبیه عصمت است .اگر عصمت جبری باشد که تعریف وتمجید ندارد .

"لا یعصون الله ما امرهم " یعنی در عین اختیار گناه نمی کنند .

شخص امام را روز عاشورا به شمر فرمود :           بحار 45/6

" اتقوالله ربکم ولا تقتلونی فانه لا یحل لکم قتلی ولا انتهاک حرمتی فانی ابن بنت نبیکم "

« نظر سید مرتضی وشیخ مفیدوطوسی در باب علم امام ع بشهادت »

قال السید المرتضی فی رسائل 3/131:

" ولا یجوز ان یکون عالما ًً بالوقت الذی یقتله فیه علی التحدید  والتبیین لا نه لو علم ذلک لوجب ان یدفعه عن نفسه ولا یلقی بیده الی التهلکة وان هذا فی علم الجملة غیر واجب ".انتهی

( بنظر سید مرتضی هر کسی ولو امام  معصوم ع اگر دانسته خود را در معرض هلاکت قرار دهد ، شرعا ً مسؤل است .)

قال المفید فی المسائل العکبریه ص 69 :

وانما اجماعهم ثابت علی ان الامام یعلم الحکم فی کل ما یکون ، دون ان یکون عالما ً باعیان ما یحدث ویکون علی التفصیل  والتمییز .

( یعنی اجماع علمای امامیه بر این است که امام علم تمام حوادث عالم را میداند . نه اینکه دقیقا ً زمان وقوع را بطور تفصیل می داند .) وایضا همین دانشمند بزرگ شیعی می گوید :

فاما علم الحسین ع بان اهل الکوفة خاذلوه ، فلسنا نقطع علی ذلک اذ لا حجة علیه من عقل ولا سمع .  المسائل العکبریه ص71

قال الطوسی : ما قوی فی ظنه ان المسیر هو الواجب وتعین علیه ولم یکن فی حسابه ان القوم یغدر بعضهم ویضعف بعضهم عن نصرته .           تلخیص الشافی 4/181

شما به کلام خود امام حسین ع مراجعه کنید که ارباب مقاتل نقل کرده اند . بعد از ملاقات دوم با حر بن یزید ، فرمود :

هل فیکم احد یعرف الطریق علی غیر الجادة ؟

فقال الطرماح : نعم یابن رسو ل الله انا اخبر الطریق ،

فقال الحسین ع : سُر بین ایدینا . فسار الطرماح واتبعه الحسین ع واصحابه .

امام فرمود آیا کسی هست که راه را بلد بوده ومارا از غیر جاده ببر د، طرماح گفت ، من بلد هستم . فرمود جلو برو وما بدنبال تو می آئیم .( در این خبربسیار تامل کنید)

وبا دقت در ایه 34لقمان وشرح وتفسیر آ ن از لسان معصومین ع

"ان الله عنده علم الساعة وینزل الغیث ویعلم ما فی الارحام وما تدری نفس ما ذا تکسب غدا وما تدری نفس بای ارض تموت ان الله علیم خبیر "

( در اینجا بحث قبض وبسط علم امام مطرح است که طالبین به آراء شیخ طوسی ، سید مرتضی وشیخ طبرسی در تفسیر آیه " ولا تلقوا بایدیکم الی التهلکة " مراجعه کنند )

شهید مطهری در حماسه حسینی گوید " از نظر تاریخی نمی توان اثبات کرد که امام به قصد کربلا ویا با علم به کشته شدن حرکت کرد . بلکه از نظر تاریخ که ظواهر قضایا را نقل می کند امام بطرف کوفه وقصد کوفه حرکت کرد ودر اثر برخورد با حر واجازه ندادن "حر " ...به کربلا وارد شد .

وانصراف امام هم که در اخبار دارد ، از حکومت کوفه است نه از دفاع مقدس .

( یعنی مبارزه با کفر وظلم یزید همچنان ادامه دارد )       ج 3/188

قال الصادق ع : هذه الخمسة اشیاء لم یطلع علیها ملک مقرب ولا نبی مرسل وهی من صفات الله تعالی .

یعنی 5 علم است که مخصوص خدا بوده وهیچ احدی بر آ ن آ گاهی ندارد ، نه ملک مقرب ونه نبی مرسل .  به تفسیر شیخ طبرسی از مجمع البیان دقت کنید :

قال فی مجمع البیان 8/96:

ان هذه الاشیاء الخمسة لا یعلمها علی التفصیل والتحقیق غیره تعالی .

( این کلام طبرسی شیخ المفسرین را با کلام مفید در خصوص

علم امام ع در صفحات قبل  مقایسه کنید .)

مرحوم طبرسی در مجمع البیا ن ج 2ص 516،ذیل آیه 195بقره "

ولا تلقوا بایدیکم الی التهلکة "در باب حرکت امام حسین ع واحتمال کشته شدن ، تفسیر ایه را چنین می گوید "

فان عورضنا بان الحسین ع قاتل وحده ، فالجواب ان فعله یحتمل وجهین :   احدهما انه ظن انهم لا یقتلونه لمکانه من رسو ل الله ص والاخر انه غلب علی ظنه انه لو ترک قتالهم الملعون ابن زیاد  صبرا ً کما فعل بابن عمه ، فکان القتل مع عز النفس والجهاد اهون

علیه .

یعنی امام ع دو احتمال داد ، اول ، مردم اورا بخاطر نسبت با پیامبرص نمی کشند .دوم ، اگر هم دست از قیام بردارد ، ابن زیاد

در هر صورت ، اورا بقتل می رساند .همانطور که مسلم بن عقیل را کشت . پس مرگ با عزت وکرامت را بر گزید .

آری ، این 3نظریه از 3نفر از اجلای علمای امامیه است که فی الواقع  ارکان علم وفقه وتفسیر اسلام ، بر اساس تفکرات وزحمات ایشان استوار گردیده است .

« نگرش مورخین به وقایع عاشوراء »

 ما با دو گونه طرز تفکر در تبیین وتشریح وقایع عاشورای حسینی مواجه هستیم :

گونه اول ، بینش انتقا ل اخبار بدون بررسی علل واقعه  ( نقالی )

گونه دوم ، انتقال با  تحقیق ویافتن علل( نقادی )

در کتب مقتل ، معمولاً از نقادی وکاویدن اخبار اثری نیست ، چرا که این کتب به لحاظ نقل تاریخی متکفل بررسی و کنکاش از چند وچون روایات نیست . مورخ روایت را می گوید ، اینکه چرا چنین شد وآیا این مطلب با خرد میسازد ویا نه ؛ جوابش را باید در جای دیگری یافت .

« مقتل ابی مخنف معروفترین وقدیمی ترین  »

ترجمه ابی مخنف :

قال القمی : لوط بن یحیی بن سعید بن مخنف سلیم الازدی شیخ اصحاب الاخبار بالکوفة یروی عن الصادق ع وجده مخنف بن سلیم صحابی شهد الجمل فی اصحاب علی ع حاملا ًرایة الازد

فاستشهد فی تلک الوقعة سنة 36.

ابی مخنف از بزرگان شیوخ راویان اخبار در کوفه است .

درجلالت قدر این مرد همین بس که اهل سنت از او روایت می کنند ( مثل طبری و ابن اثیر )

شیخ عباس قمی هم این مقتل فعلی بنام ابی مخنف را جعلی می داند .کما قال :   ولکن الاسف انه فقد ولا یوجد منه نسخته .( تاریخ قدیمی اخبار الطوال و الفتوح هم خوب هستند )

ابی مخنف متوفی 157هجری است .غالب راویان تاریخ

بر اساس تصورات واهی فکر می کنند ، اگر تامل وتعمق نموده وصحیح را از سقیم جدا نمودند ، مورد غضب امام حسین ع واقع

شده ودستشان خشک می شود .غافل از این که امام صادق ع  فرمودند :

کونوا نقاد الکلام .( در کلام غور ودقت کنید )

ویا حدیث دیگر از امام صادق ع :

اِعقلوا الخبراذا سمعتوه  عقل رعایة لا عقل روایة فان روات العلم کثیر ورعاته قلیل .

( چه بسیار راویان خبر که در روایت تعقل نکرده وفقط نقل می کنند .)

 قال فی المجمع البحرین :

المراد بعقل الرعایة :   تدبره وتفهم معناه .

وبعقل الروایة : نقل الفاظه فقط .        مجمع 5/427

( بقول خودمان ، طوطی وار چیزی بلد است )

آری در بینش اولیا ی دین ، یک روایت ، با درایت نقل کردن ، از صد هزار نقل بدون درایت بهتر است .

( گویند هر کس 40روایت حفظکند روز قیامت فقیه محشور می شود . صد البته با درایت )

بهره بردن از تاریخ آن زمانی موثر است که شما علت وقوع را یافته ، ودر استفاده بهینه از آن حادثه بکار ببرید .

  ابن خلدون صاحب مقدمه و تاریخ العبر ، علمی را تاسیس

کرد که بنام علم العمران ویا همان ، فلسفه تاریخ معروف است .

ایشان می گوید شما باید اول علل وانگیزه های حوادث را بیابید

به تعبیر بهتر ، اگر حادثه ای در 700سال پیش در فلان شهر

بوجود آ مد ، عوامل تشکیل دهنده آن چه چیزهائی بودند .

علیهذا توصیه می شود کتب قرون اولیه را ،

مخصوصا ً کتاب شافی سیدمرتضی وتلخیص طوسی را بخوانید ، تا نکات ارزنده ای در باب قیام امام حسین ع برایتان روشن شود .

 

                              حدیثی است که ابی حمزه ثمالی نقل می کند :

"فلما قتل الحسین بن علی ع غضب الله علی اهل الارض "

وقتی حسین ع  کشته شد خداوند بر اهل زمین غضبناک شد .

منابع حدیث چنین است :

1-   کافی 2/190

2-   اربعین الحسینیة ص 221

3-   غیبت نعمانی ص 428

4-   بحار الانوار 4/114

5-   تفسر برهان 2/200

6-   نور الثقلین 2/510و514

7-   مسترک الوسایل 12/301

8-   الخرائج الراوندی 1/179

9-   من لا یحضره الفقیه 2/89

حدیث معروف دیگری را از امام صادق ع نقل کنند بدین مضمون :

قال ع: " لمل قتل الحسین ع امر الله عزوجل ملکا ً فنادی ایتها الامة الظالمة القاتلة عترة نبیها لا وفقکم الله تعالی لصوم ولا فطر وفی حدیث آ خر لا وفقکم الله الفطر ولا ضحی ".

( اسرا ر الشهادات )

یعنی هر گز بر صحت عید فطر وقربان در یک روزمتحد نمی شوید .صحت عمل تان در واقع میسر نمی شود .

آری این ، جزای کشتن حسین بن علی ع است .

  امام ع در روز عاشورا به شمر ملعون فرمود :

"اتقوالله ولا تقتلونی فانه لا یحل لکم قتلی ولا انتهاک حرمتی فانی ابن بنت نبیکم .  بحار 45/6    

 ویا فرمود : فبم تستحلون دمی " چرا خون مرا حلال کرده اید .

  آنها در مقابل گفتند : خفنا العطاء ، می ترسیم حقوقمان قطع شود ، بقول قران شریف "قد اهمتهم انفسهم " آل عمران آیه 154..( فقط خودرا میبینند وبس )

ترجمه شمر ملعون :

از فرماندهان سپاه ابن زیاد ؛ از قبیله هوازن و قبیله ام البنین ، فلذا به ابو الفضل گفت

" این بنی اختنا " خواهر زاده های من کجا هستند؟

وکان رجلا ً شجاعا ً  در جنگ صفین با علی ع بود . ثم سکن الکوفة وداب علی روایة الحدیث

اسم او شرحبیل است . همراه اسرا بشام رفت .

ثم عاد الی الکوفة .در زمان خروج مختار تحت تعقیب قرار گرفت وبه خوزستان فرار کرد .

بالاخره اورا کشتند ودادن خوراک سگها شد .

بسیار زشت بوده است . نام نامبارکش در زیارت عاشورا جزء ملعونین است " لعن الله شمرا"

« شریح قاضی »

سوالی مهم : آیا شریح قاضی فتوا بر قتل امام حسین ع داد یاخیر ؟

ومن المعروف انه قد افتی بامر ابن زیاد ان الحسین خارج علی خلیفة زمانه وعلی المسلمین ان یقاتلوه .( شریح قاضی کوفه بود واز زمان عمر بر کرسی قضاوت کوفه مستقر بود .بیش از صد سال عمر کرد .رک بحار 42/175)

در خبری دارد که گفت هر کس بر علیه حکومت خروج کند ، خونش مباح است ( در مسلک اهل سنت حکومت مشروعیت دارد ولو با غلبه وزور وشمشیر به قدرت رسیده باشد ؛ فلذا خروج بر چنین حکومتی را ؛ هم حرام می دانند . روایت من فارق الجماعة قدر شبر فقد خلع ربقة الاسلام من عنقه .  ( المجمع النووی 19/191).   همین روایت هم از طریق شیعه نقل شده است .( کافی 1/405) ولی تفسیر جماعت اهل سنت اشتباه فهمیده اند  را اشتباه فهمیده اند .

منقول فی روضة الواعظین ص 334:

قال رسول الله ص " من فارق الجماعة المسلمین فقد خلع ربقة الاسلام من عنقه . قیل یا رسول الله ، ما جماعة المسلمین ؟

قال : جماعة اهل الحق وان قلوا .  میزان جمعیت حق است ونه طرفداران باطل .

 خبری را ابن اعثم کوفی در « الفتوح » نقل کند که چنین است .

فقال ابن زیاد للشریح : قم فادخل الیه وانظر حاله واخرج الیهم واعلمهم انه لم یقتل . قال : فدخل شریح الی هانی فنظر الیه ؛ ثم خرج الی القوم فقال : یا هو لاء لا تجعلوا بالفتنة فان صاحبکم لم یقتل فرجع القوم وانصرفوا .     ج 8ص 85 مقتل « الفتوح »

فلذا شریح با این دروغ قوم وطایفه ، هانی بن عروه را متفرق ساخت .واگر شهادت بر کشته شدن او می داد ؛ قطعا ً ابن زیاد با مشکل مواجه می شد .در واقع تزویر این مرد که مردم او را بعنوان قاضی القضات قبول داشتند ، وبه او اعتماد داشتند ، خیانتی به حسن اعتماد ایشان بود انتهی کلامه.   ( در واقع همان خدعه وفریب دیگران است که در اسلام منهی عنه است ).بقول علی ع:

" قل الحق ولو کان علیک."

«بسم الله الرحمن الرحیم »

قال الله تعالی : " انما الصدقات للفقراء ...."        توبه 60

« فقیرکیست و احکام زکات فطره »

یکی از مستحقین گیرنده ی زکات در فقه اسلام فقیر است .

البته در آیه ی شریفه مسکین را هم ذکر کرده اند . لیکن در عمل فرقی ندارند . (حال مسکین از فقیر بدتر است )

این مقاله بر  آنست تا تعاریف فقیر و مسکین و احکام مخصوص فقیر را برای اخذ زکات بیان دارد .زکات در لغت بمعنای زیادتی ؛ نمو حاصل از برکت خدا ، تزکیه ی مال وطهارت نفس است . – الزکاة :" هو النماء والطهارة والبرکة "

ابتدا تعریف فقیر از منظر لغت و تفاسیر قرآن :

الفقیر فی اللغة : ضِد الغَنِی و هو مَن قَلَّ ما لُه [1] .

قال المالکیة : بِاَنَّه من یَملِکُ شیئاً لا تکفیه قوتَ عامِه [2] .

یعنی کسی که مال کمی دارد ، مالی که وافی به هزینه ی سال او نیست .

واما الفقیر لیس له شیءِ اصلاً [3] .

الفقیر :  المتعفف عن المسألة = فقیر کسی لست که از سؤال کردن عفت می ورزد .

المسکین :  المحتاج السائل [4] = مسکین کسی است که سؤال می کند .

قال الامامیه : الفقیر الشرعی من لا یملک موؤنة السنة له و لعیاله . ( یعنی خرجی یکسال خانواده را ندارد ؛ نه بالقوه مثل کاسب ونه بالفعل )

و ایضاً من قدر علی الاکتساب لا تحل له الزکاة [5] .( کاسبی که با کار روزانه میتواند خرجی خود وخانواده را تامین کند ." ولا لمحترف " )

همان معانی قبل را دارد بعلاوه کسی که قدرت کار کردن دارد مستحق زکات نیست .( قادر بر کسب درآمد )

بعضی مسکین را از فقیر بد حال تر می دانند و بعضی بالعکس .

لیکن ، ان الاصل الواحد فی المادة :

هو ضعف یوجب احتیاجاً و هو فی قبال الغنی ، فان الغنی هو قوّة یرفع الاحتیاج [6] .

قال فی العین : الفقر = الحاجة

قال فی العروة الوثقی :

فان لم یکن بقدر کفایة سنته فلا یحرم علیه الزکاة و الفقیر الشرعی من لا یملک مؤنه السنة له و لعیاله و الغنی الشرعی بخلافه .

یعنی : فقیر شرعی است کسی که قوت خود وعیال واجب النفقه را برای یکسال ندارد .( لا بالقوه ولا بالفعل)

لذا غالباً در تعریف فقیر همین جمله را دارند که :

« الاّ یَملکُ قوت سنة له و لعیاله »

مالک قوت یکسال خود وعیالات نیست .

تعریف قوت = القوت ما یمسک الرمق من الرزق [7] .

القُوت بالضم و هو ما یقوم به بدن الانسان من الطعام [8] .

قال الصادق (ع) : الفقیر الذی لا یسئل و المسکین اجهد منه و البائس اجهد منهما [9] .

یعنی : با همان تعاریف قبل ، بعلاوه شخص بائِس از فقیر و مسکین بد حال تر است .

مقتبس از آیه 28 سوره حج و اطعموا البائِس الفقیر .

عده ای گویند فقیر از فِقارظهر ( ستون فقرات ) است . واینکه شخص فقیر را فقیر گویند ، کانّه ستون فقرات او زیر بار مشکلات شکسته است [10] .

( همین معنا از علامه ی حلّی در مختلف الشیعه مجلد 30 ص 199 وارد شده است . )

قال الصادق (ع) : تحرم الزکاة علی من عنده قوت السنة و تجب علی من عنده قوت السنة .

قاعده ی کلی از لسان امام صادق (ع) :

هر کسی که مستحق زکات است . بر او زکات فطره واجب نیست .( وبالعکس عکس)

[ چرا ؟ چون که فقیر شرعی است . شرط اعطای زکات غنی  است . وشرط گرفتن آن فقر ]

«مسئله ی فقیر و پرداخت و اخذ زکات از نظر فقه اسلام»

قال فی الشرائع : اصناف المستحقین للزکاة ... الفقراء و المساکین و هم الذین یُقصُرُ اموالهم عن مؤنة سنتهم .

یعنی : فقیر ومسکین ، همانانی که مالشان از کفاف هزینه ی سال آنها ناقص است .

دقت کنید ، ممکن است فقیر در قالب کارگر و یا کارمند و یا کاسب هم باشد قاعده ی کلی اینست که هر کسی ، درآمد و دخلش به هزینه ی زندگی او کفاف ندهد و معطل می ماند و بعضاً دیگران کمک او می کنند ، مستحق زکات است .( مشروط به عدم افراط وتفریط در زندگی)

قال فی الشرائع : و کذا ذو الصَّنعَة ولو قَصَرَت عن کفایته جاز اَن یَتَناوَلَها .

یعنی :هر کارگر صاحب صنعت و حرفه که درآمد او وافی به خرجش نیست . مستحق است .( کُمیتش لنگ است )

تعریف علامه حلّی در قواعد از فقیر و مسکین هم بسان کلمات قبل است .

مناسب این مقام ، استفتائی است از محقق کرکی :

« ما یقول حجة الاسلام و مقتدی الانام فی رجل له حیوان ذو قیمة تمونه سنة صاعداً ، او ارض للزراعة کذلک ، و ما یحصل من فائدة کل منهما یقصر عن مونَّة سنته ،  فهل یحل له الاخذ من حقوق الفقراء الواجبة لتتمة السنة اَم لا ؟ و هل یجب علیه زکاة الفطرة اَم لا ؟

الجواب : یجوز ذلک وحینئذ لاتجب زکاة الفطرة  [11] . »

ما حصل سوال وجواب :

شخص کارگر و یا زارعی است ، آنچه بدست می آورد ، کافی و وافی به هزینه ی زندگی او نیست آ یا می تواند بعنوان تتمه خرجی زکات بگیرد. که محقق ثانی می فرماید ، جایز است . و بر او هم پرداخت فطره واجب نیست.

قال الانصاری :

ولو قصر الکسب عن مؤونة السنة فلا شبهة فی جواز اخذ التتمة دفعة و دفعات و لا فی عدم جواز اخذ الزائد بعد اخذ التتمة .

( یعنی بار اول که دریافت کرد وغنی شد ، برای بار دوم اگر غنی است حرام است . ).

« کف فطره دریافتی وسقف آن چقدر است ؟»ج = حداقل یک صاع وحد اکثر الی ماشاءالله .

و انما الکلام فی جواز اخذ الزائد عن التتمة ابتداء . ففیه قولان : من عمومات جواز اخذ الزکاة سیما المغنیی منها بقوله : حتی تغنیه .

بنا ءِ علی حمله علی الغنی العرفی و هو تملک ما فوق مؤونة السنة [12] .

کلام شیخ انصاری در باب این مسئله است که فقیر ، فقط می تواند کسری خرجی را بگیرد و یا بیشتر از آن هم می تواند ؟

قول مشهور فقهاء اینست که می تواند . البته دفعة ً و یکجا . ( زیرا با دریافت یکباره غنی میشود وجائی برای دریافت بعدی باقی نمی ماند )

محقق اول در حد اقل و اکثر پرداختی به فقیر گوید :

و لا یعطَی الفقیر اَقلَ من صاع . یعنی کمتر از یک صاع- سه کیلو - روا نیست .( در پرداخت ریالی هم این حداقل باید لحاظ شود)

و یجوز ان یعطی الواحد ما یغنیه دفعة ً .( جایز است  با یک پرداخت ؛غنی شرعی شود )

قال فی الجواهر :

لا حد للاَکثر اذا کان دفعة فَلُه اِعطاء الفقیر غناه [13] .

قال فی الموسوعة الفقیهة :

یُعطیَ من الزکاة الکفایة له و لِمَن یَعُولُه عاماً کاملاً  [14] .

یعنی حتی خرج یکسال او را می توان داد . دفعة ً .

قال فی العروة الوثقی :

قد عرفت سابقاً انه لا یجب الا قتصار فی دفع الزکاة علی مؤنة السنة بل یجوز دفع ما یزید علی غناه اذا اُعطی دفعة . فلا حدّ لاکثر ما یدفع الیه . و ان کان الا حوط الاقتصار علی قدر الکفاف . خصوصاً فی المحترف الذی لا تکفیه حرفته . نعم ، لو اُعطی تدریجاً فبلغ مقدار مؤنة السنة حرم علیه اخذ ما زاد للاِنفاق [15]

حاصل معنا برای توضیح کلام انصاری چنین است که :

اگر در دفعه ی اول ، شخص گیرنده ی زکات مالک هزینه ی یکسال خود می شود ؛ در دفعه ی دوم حرام است ، زکات بگیرد . زیرا شرعاً غنی است . زیرا مالک خرج یکسال است .

برای مثال :

در آمد او هزار ریال است ، وخرج او دو هزار ریال ، الآن می تواند هزار ریال زکات بگیرد . ولی بعد از اخذ آن چون که غنی است و مالک قوت یکسال ، دیگر نمی تواند زکات بگیرد . ولی دفعه ی اول اگر به او بیست هزار ریال هم بدهند ، جایز است قبول کند و حلال است .

بنابراین دقت کنید ملاک دفعه ی اول است . که حال او از فقر به غنی تبدیل می یابد .

« مستحقین زکات »

گیرنده ی زکات باید واجب النفقه ی پرداخت کننده نباشد ، مثل پدر ، مادر و فرزند چه در طول صعودی (اجداد) و چه در طول نزولی (نوه و نتیجه)ولازم نیست به گیرنده بگویند زکات است بلکه بعنوان هدیه دادن بلااشکال است.( دادن زکات به خواهر ویا برادر فقیر اشکالی ندارد )

کما قال الخوئی : لایجب اعلام الفقیر بان المدفوع الیه زکاة بل یجوز الاعطاء علی نحو یتخیل الفقیرانه هدیة و یجوز صرفها فی مصلحة الفقیر [16] .

ملحق به کارگر فقیر می توان مسئله ذیل را مطرح کرد :

شخصی در بانک سپرده گذاری کرده و از محل سود آن امرار معاش می کند . و هیچ منبع درآمدی غیر از آن ندارد . او هم اگر سود دریافتی کفاف خرج زندگی یکسال را نمی کند ، مشمول مستحقین زکات می شود ؛ ضمن اینکه زکات فطر هم بر او واجب نیست .وهکذا افراد دیگری که تحت قیومیت دیگران قرار دارند مثل پدر ومادرانی که نان خور فرزند هستند .

کما قال النراقی : ثم ان عرفت ان المعتبر فی الفقر والغناء عدم کفایة الربح و النماء ولا اعتبار برأس المال والعقار ولا یجب الانفاق من الاصل [17] .

یعنی : مال دارد ، سرمایه دارد ولی سر مایه بهره ی چندانی به او نمی دهد . فقیر شرعی است .

حتی بر او واجب نیست که از سرمایه برداشت کرده و زکات بدهد .

قال فی الجواهر :

و من قصرت امواله عن کفایة عامه فهو محتاج ... حلّ له ان یأخذ الزکاة [18] .

( شبیه مثال قبل ، کسی که ماهی بیست هزار تومان سود بانکی می گیرد ، قطعاً این شخص فقیر محسوب می شود .)

در روایت هم وارد است :

 فان لم تکن الغلة تکفیه لنفسه وعیاله فی طعامهم وکسوتهم و حاجتهم من غیر اسراف فقد حلت له الزکاة فان کانت غلتها تکفیهم فلا [19] .

یعنی شرط عدم اسراف ، سرمایه ی فعلی کفاف نمی دهد ولی اگر کفاف بدهد جایز نیست ؛ فلا .

کما قال  النراقی :

ولو لاقدرت الحرفة والتکسب عن تمام مؤنه السنة جاز اخذ الزکاة له . بلا خلاف فیه یعلم . (همان کاسبی که توان تامین هزینه ها را ندارد)

بل فی التذکرة :

اِنه موضع وفاق بین العلماء لصدق الفقیر مع ذلک [20] .

فقهاء گویند :  جواز الاخذ لمن له رأس مال لا یحصل کفایة سنته .

یعنی : سرمایه ، تولید درآمد یکسال را ندارد .

مراد از عدم کفایة الربح : لا جل قلة رأس المال .

حنفیان در باب تعریف فقیر گویند:

 : "باَنّه من یَملِکُ دون نصاب من المال النّاس ِ "

یعنی کسی که مالک اولین نصاب از اجناس ز کوی باشد غنی است . برای مثال نصاب اول شتر 5 نفر است . هر کسی 5 شتر داشته باشد فقیر نیست.البته برابر قیمت آنها هم قبول است .نصاب گاو 30عدد است . نصاب گوسفند 40تا . نصاب طلا 20مثقال . نصاب نقره 105مثقال . اینها از باب مثال وتقریب ذهن هستند والا ملاک برای تشخیص فقر وغنی ، عرف است . برای مثال ، احمد بن حنبل  گوید ، کسی که 50 درهم دارد ، غنی است .ویا در روایات خاصه دارد کسی که مالک 40درهم است ؛ غنی محسوب میشود . ولی الان هم میتوان آنرا ملاک قرار داد ؟  محقق حلی از مالک وشافعی نقل کند که میزان کافی بودن به مؤنه زندگی است , ودر نظر من هم وجهی است . قال : " الغنی ما تحصل به الکفایة . وهذا عندی هو الوجه"    المعتبر 2/566

شیخ الطائفه طوسی ره در خلاف گوید:

"الغنی من ملک نصاباً تجب فیه الزکاة او قیمة [21] .

قال فی المدارک :

« و المعتمد اَن من کان له مال یتجربه او ضیعة یستغلها فاِن کفاه الربح او الغلة له و لعیاله لم یجز له اخذ الزکاة و ان لم یکفه جاز له ذلک و لا یکلف الانفاق من رأس المال . لا من ثمن الضیعة [22] . »

قال القاضی ابن البراج :

« الذی یجب علیه فطره هو کل من یجب علیه زکاة اَول نصاب من الاموال و من لا یملک ذلک فلیست الفطره واجبة علیه [23] . »

دقت کنید، مراجع فعلی این مطلب را قبول ندارند و میزان را همان خرج یکسال قرار می دهند برای کل من یعول.

قاعده ی کلی فقهاء شیعه چنین است : و ضابطه اَلاّ تَملِکُ قوت سنة له و لعیاله و هو الاشبه .

مراد از شغل وحرفه چیست؟

و المعتبر من الصنعة و الاحتراف ما یوثق عادة لحصول المؤونة منه . فلا اشکال فی حرمة الاخذ حال القدرة علی التکسب الا اذا ترک التکسب للاشتغال بامر واجب ولو کفایة کتحصیل علم .

دقت کنید ، شخص کارگر که قدرت کار دارد ولی تنبلی می کند و کَل بر دیگران می شود ، بر او حرام است گرفتن زکات .

ولی اگر کار نکردن او مشکلات اجتماعی است ؛ کار نیست ، سرمایه ندارد ، قدرت بدنی ندارد ، مناسب شأن او نیست ، گرفتن زکات در صورت فقر اشکالی ندارد .

باید کار وحرفه؛مناسب شأن اجتماعی کارگر باشد . برای مثال روحانی نباید دست به کاری بزند که وَهن لباس روحانیت باشد .

 و هکذا قس علی هذا .

کما قال : لیس للمؤمن ان یذل نفسه .

برای مؤمن روا نیست که خود را خوار وذلیل سازد .

« عدم وجوب پرداخت فطره از اصل سرمایه»

اجماع فقهاء امامیه است که :" جواز الاخذ لمن له راس مال لا یحصل کفایة سنته "

قال الخوئی  :

اذا کان له رأس مال لا یکفی ربحه لمؤنة السنة جاز له اخذ الزکاة و کذا اذا کان صاحب صنعته تقوم آلا تها بمؤنته ، ولکن لا یکفیه الحاصل منها فان له ابقاؤها و اخذ المؤنة من الزکاة [24] .

یعنی سرمایه دارد ، درآمد ندارد ، خانه دارد ، مغازه دارد ، زمین دارد ولی حاصل ندارد ، می تواند زکات بگیرد.

قال النراقی :

یشترط فی مزاحمة الحرفة لاخذ الزکاة اِمکان احترافه ، فلو علم الحرفة و لم یمکن له اشتغاله – لفقد آلة ، او عدم طالب لها او نحو ذلک – یأخذ الزکاة .

لمفهوم الموثقة : لعدم صدق المحترف [25] .

معنا همان است ؛ کار بلد است ، ولی کار نیست ، سرمایه ندارد می تواند زکات بگیرد .

حاصل : خانه و مغازه و ماشین وغیر ذلک بر کنار ، فعلاً آه دربساط ندارد . بقول عامیانه ، واجب الزکاة است .

مسئله ی مهم دیگر ، میزان در فقر و غنا ، وقت وجوب زکات است .

می شود در طول دوره سال ، شخصی بارها و بارها فقیر وغنی شود . تا بخت او را چه یاری کند.

قال فی الشرائع :

و یُعطیَ الفقیر ولو کان له دارٌ یَسکُنُها او خادِمٌ یخدُمُهُ اذا کان لا غَناءَ له عَنهُما.

یعنی هر چند خانه دارد ، خادم دارد [ و یا حتی ماشین دارد و ... ] چون فعلاً کفاف معاش ندارد ، فقیر است .

[ داشتن خادم ، ماشین ملاک نیست ، میزان کفاف هزینه ی سال است . ]

میزان در مقدار زکات فطره ، یک صاع , معادل سه کیلو از طعام است . که معمولاً با گندم حساب میکنند . البته خرما افضلیت دارد بر هر چیزی.

سؤال : آیا می توان بجای پول؛ کالا به فقیر داد ؟

ج – جایز است ، مشروط بر رعایت قیمت بازار آزاد.

کما قال : یخرج بالقیمة السوقیة .

قال الخوئی : اذا عزلها تعینت ، فلا بجوز تبدیلها .

سؤال : عزل مال چیست ؟( کنار گذاشتن زکات فطره در وقت وجوب )

ج – در وقت وجوب ، مثلاً غروب شب عید فطر ، بمیزان زکات فطره باید جدا کرده و کنار بگذاری ، تصرف در آن مالِ ، معزول دیگر ، جایز نیست زیرا مال فقیر است و در مال دیگران بدون اذن تصرف حرام است . اگر مال معزول نماء تولید کند ، آنهم حکم قبل را دارد . [ لا یجوز لاحدٍ ان یتصرف فی المال الغیر بدون اذنه .]سید علی در ریاض گوید : " با عزل مال ؛ تبدیل آن بنا بر قول مشهور جایز نیست . ( فجواز تبدیل یحتاج الی الدلیل ولیس ) .

قال الانصاری :"العزل تعیینها فی مال خاص یقصد التقرب فتصیر امانة شرعیة فی ید المالک لا یوقت ادائها بوقت ، ومقتضی قاعدة الامانات الشرعیة

انه یجب ادائها فوراً مع الامکان وان لم یخرج وقت الفطرة "                 کتاب الزکات ص445

« حرمت تبدیل مال معزول بنا بر قول مشهور »

قال فی العروة :

«اذا عزلها فی مال معیّن لا یجوز له تبدیلها بعد ذلک »

تنها شیخ علی جواهری از محشین عروه در ذیل این فرع گوید : " بل الاقوی الجواز "

سید محسن حکیم هم در مستمسک گوید : " کما عن الدروس : لتعینها زکاة بالعزل ؛ ولا دلیل علی ولایته علی التبدیل "  9/435

قال فی مسالک الافهام : " المراد بالعزل تعینها فی مال خاص بقدرها فی وقتها بالنیة "       مسالک 1/452

شهید اول در « الدروس» ج1ص247 می فرماید که تبدیل ما ل معزول جایز نیست . واگر سودی پیدا کرد به خود مالک تعلق دارد ( خلاف مشهور)

مال معزول اگر نما ء وسودی پیدا کرد( مثلاً گوسفند بود وبچه زائید ) به فقیر ( مستحق زکات ) تعلق داشته ومالک در آن سهمی ندارد.

سید محمد در مدارک گوید : " ولیس له ابدالها بعد العزل قطعاً " ودر ادامه گوید ، سود وربح مال زکوی به مستحق تعلق دارد واینکه شهید اول در دروس گوید

بمالک تعلق دارد قول ضعیفی است .    مدارک 5/276

قال النراقی :

و تظهر فائدة العزل فی انحصار ها فی المعزول فلا یجوز التصرف فیه و نماؤه تابع .( نراقی هم تبدیل مال معزول را جایز نمی داند )  مستند 9/430

قال النراقی : " المراد بالعزل ( زکات ) هو تعیینها وتمییزها فی مال مخصوص بقدرها ، بان یمیزه عن غیره بقصد کونه فطرة فلا عزل بدون الامرین ؛ لعدم الصدق عرفا  ، فلا یکفی الامتیاز والتعیین بدون قصد الفطرة ولا قصدها بدون التمییز . "

یعنی ، با نیت زکات ؛ مقداری از مال خودرا جدا کرده وکنار بگذاری تا در اولین فرصت بدست فقیر برسانید . نیت بدون جدا کردان وجدا کردن بدون نیت

صحیح نیست . واز گردن مالک ساقط نمیشود . در صورت عزل حکم امانت را پیدا میکند . ( یعنی احکام امانت بر آن مترتب است ) مستند 9/429

سؤال : اگر فراموش کرد و مال را جدا نکرد ، تکلیف چیست ؟

ج – قال فی الشرائع : سَقَطَت . ( ساقط است . )

 ولی مشهور فقهاء گویند ، بعداً به نیت« ما فی الذمه »بپردازد .( اداء وظیفه در هر شکل وقالبی که هست ؛ خدایا بپذیر)

صاحب جواهر هم، سقوط فطره را قبول ندارد [26] .

علامه حلی در تذکره گوید :" تجب الفطرة بغروب الشمس من آخر یوم الشهر رمضان ... وایضاً گوید : قبل از ادای نماز فطر ، زکات مقبوله است وبعد از آن صدقه ای از صدقات « فهی صدقة من الصدقات » ولان الغرض اغناء الفقیر – میزان سیر نمودن شکم فقیر است . ( علت غائی زکات همین است )

سؤال : اگر مال را عزل کرده بود به چه نیت بدهد ؟

ج – به نیت اداء . ( قال الصادق ع : " اذا عزلتها فلا یضرک متی ما اعطیتها " ) مدارک 5/349

قال فی العروة الوثقی :

"انّ وجوب الاخراج ولو بالعزل فوریّ وامّا الدفع و التسلیم فیجوز مع التأخیر . و الاحوط عدم التأخیر الدفع مع وجود المستحق "

واجب فوری عزل مال معیّن است . و پرداخت به فقیر در فطره ، تا قبل از خواندن نماز عید فطرلازم است (بعد از عزل ؛ پرداخت توسعه دارد)

تعریف زکاة فطره ، مقدار آن و وقت وجوب و اداءِ آن ( تسلیم به فقیر )

زکاة فطره یا زکاة ابدان که در پایان ماه مبارک رمضان و با هلال ماه شوال بر کلیه ی مکلفین بشرط بالغ بودن،

عاقل بودن و قادر بودن ( غنی بودن ) واجب می شود .

از خودش ، عیالاتش ، مهمان با شرایط و« کل من یعول او» [27] .

مقدار آن یک  صاع ، یا سه کیلو از قوت غالب شهر(گندم) . و یا بقول بعضی فقهاء قوت غالب دهنده ی زکات .

( یعنی کسی که غالباً برنج مصرف می کند ، در زکات فطره باید برنج را محاسبه کند . )

وقت وجوب آن :

قال الحنیفة : وقت وجوبها من طلوع فجر یوم العید الی آخر العمر .

یعنی : از اول روز عید فطر تا آخر عمر آن توسعه دارد .

قال الحنابلة :  یحرم تأخیر ها عن یوم العید .

یعنی : حرام است از روز عید تأخیر بیندازد .

قال الشافعیة : وقت وجوبها آخر جزء من رمضان و اول جزء من شوال .

قول شافعی تقریباً شبیه قول شیعه است . غروب آخرین روز رمضان و اول جزء شب شوال .

قال المالکیة : روایتان : احداهما انما تجب بغروب الشمس من آخر یوم من رمضان .

یعنی : غروب آخرین روز رمضان وقت وجوب آن است .

قال الامامیة : تجب زکاة الفطر بدخول لیلة العید . و یجب اداؤها من اول الغروب الی وقت الزوال .

یعنی : با هلال ماه شوال ، زکاة فطر واجب می شود و زمان تسلیم آن تا قبل از ظهر است .( قبل از خواندن نماز عید فطر )             

( نقل آراء از کتاب الفقه علی المذاهب الخمسة . محمد  جواد مغنیة است . ).

شیخ مفید در المقنعه وقت وجوب زکات فطره را روز عید فطر وبعد از طلوع فجر گوید , که تا قبل از ادای نماز عید توسعه دارد:

" ووقت وجوبها یوم العید بعد الفجر قبل صلاة العید . قال تعالی " قد افلح من تزکی . وذکر اسم ربه فصلی "   سوره اعلی .

« وقت وجوب واداء زکات فطره »

فقهاء در مجموع برای وقت زکات فطره دو مطلب را قائل هستند :

1 _ وقت وجوب و شغل الذمة بها .

2 _ وقت اخراجها وادائها .

و یتحق الاول بمجرد دخول هلال شوال .

اما وقت الاخراج فیمتد من اول وقت الوجوب الی الزوال . و الافضل أداؤها قبل صلاة العید [28] .

لدلالة آیة : قد افلح من تزکی و ذکر ربه فصلی [29] .

قال الطوسی : و تجب الفطرة بدخول هلال شوال و تتضیّق یوم الفطر [30] .

یعنی : دو وقت دارد :

1 _ وقت وجوب .

2 _ وقت اداء .

وقت وجوب یعنی دخول شب عید فطر و وقت اداء از دخول شب عید تا قبل از ظهر عید .

سؤال : اگر مال را کنار نگذاشت و یا فراموش کرد تا قبل از ظهر زکات را بدهد ، تکلیف چیست ؟

ج – بعد از ظهر بقصد ما فی الذمه بدهد . یعنی نه اداء و نه قضاء .

زیرا عده ای از کبار علماء قائل بر سقوط زکات با این حال هستند . مثل قول محقق اول در شرائع که فرمود : سَقَطَت . ( بقول صاحب جواهر ساقط نیست . )

زیرا پرداخت زکات هم عبادت است و هم وقت دارد . آن هم مُوَقَّت .( محدود بزمان )

روایت از امام صادق (ع) هم دارد . در وقت آن زکات فطره و بعد از آن صدقه است .

فلذا در صورت بعد از ظهر قصد صدقه ی مطلقه کند .

کما قال الخوئی :

فان لم یدفع و لم یعزل حتی زالت الشمس فالاحوط – لزوماً – الاتیان بها بقصد القربة المطلقة [31] .

قال فی الریاض :( وقت وجوب فطره ) و هی قبل صلاة العید فطرة و بعدها صدقه [32] .

قال فی المغنی : المستحب اخراج صدقه الفطر یوم الفطر قبل الصلاة [33] .

رساندن زکات بدست مجتهد یا وکیل او افضل است نه واجب . شخص مالک می تواند رأساً آنرا به مصرف شرعی برساند . ( بر خلاف خمس در سهم امام )

قال الخوئی : یجوز للمالک دفعها الی الفقراء بنفسه و الاحوط  و الافضل دفعها الی فقیه [34] .

( زیرا فقیه ابصر به مواضع است . )

زکات فطره عبادت است ، پس نیت و قصد قربت نیاز دارد .

وقت نیت چه زمانی است ؟

وجوب مقارنتها لاول العمل فتتعیّن هنا حینئذ عند الدفع الی المستحق [35] .

( به محض دادن به فقیر باید نیت کرد . )

 

عدالت در گیرنده ی زکات شرط است یا خیر ؟

قال فی العروة الوثقی : و الاقوی عدم اشتراط العدالة ... فیجوز دفعها الی الفُسّاق .

عدالت شرط نیست ، فقط شیعه باشد . فاسق هم باشد اشکالی ندارد. ولی اگر آنرا صرف در معصیت می کند جایز نیست . گیرنده ی زکات باید سنی هم نباشد

سؤال : آیا به کافر ذمی می توان زکات داد ؟

ج – برای تألیف قلوب ایشان و فراهم شدن زمینه ی مسلمان شدن ، جایز است .

وکالت در رساندن زکات به دست فقرا هم جایز است . لیکن در این حالت موکل و وکیل در موقع اعطاء باید نیت کنند .

واجب النفقه که نمی توان به آنها زکات را داد چه کسانی هستند ؟

ج – پدر و مادر فقیر هر چه بالاتر روند . فرزند و نوه و نتیجه و همسر دائمی شخص و مملوک . (خواهر وبرادر وفرزندان ایشان واجب النفقه نیستند)

( در حال حاضر بجای مملوک می توان گفت نوکر یا کلفتی که در خانه ی شخصی بطور دائم حضور داشته و نان خور او هستند . )

به عروس و داماد فقیر می توان انفاق کرد. اگر فرزند انسان مقروض است و از ادای دین بر نمی آید ، بشرط آنکه مال قرض شده را صرف در معصیت نکرده ، می توان از سهم  غارمین  به او زکات داد .

پرداخت کننده ی زکات اگر سید نیست ، گیرنده نباید سید باشد .(زیرا زکات غیر هاشمی بر هاشمی حرام است.) .سید از ناحیه پدر ونه مادر .

« فطره نانخور غائب: زندانی ، سرباز ودانشجو»

سؤال : فطره ی زندانی بر عهده ی چه کسی است ؟

ج – زندانی اگر تمکن مالی دارد بر عهده ی خود اوست و الاّ ساقط است [36] .

فطریه ی سرباز بر عهده ی چه کسی است ؟

به فتوای مرحوم گلپایگانی ، اگر سرباز غنی است ، یعنی مخارج سال خود را فعلاً دارد ؛ فطریه بر او واجب است و خودش باید بدهد .

 فتوای آقای مکارم چنین است :" بر دولت واجب نیست واگر فقیر است بر خود او نیز واجب نیست ، اما اگر غنی باشد احتیاط آنست

که خودش زکات را بپردازد "   استفتاءات   مکارم 1/108

بهتر آنست که زکات در شهرپرداخت کننده هزینه شو.د ولی اگر بنابر جهات بهتری به شهر دیگری برده شود اشکالی ندارد .اما با وجود فقرا در بلد مالک ، نقل آنرا عده ای از بزرگان جایز نمی دانند .

محقق حلی در « المعتبر» گوید : " تجب الفطرة عن العبد الغائب الذی یعلم حیاته والابق والمرهون والمغصوب . وبه قال الشافعی واحمد ...وقال ابو حنیفة : لا تلزمه زکاته لسقوط نفقته کما تسقط عن الناشز. "     ج2ص598

از قید « عبد غائب» میتوان حکم هر نانخور غائبی را استفاده کرد . برای مثال : دانشجوئی که در شهر دیگر است وخرجی او را پدرش میدهد ؛ زکات فطره او هم بر عهده پدرش است .

« فطره ی زن ناشزه بر چه کسی واجب است »

شیخ طوسی فطره ی زن ناشزه را بر شوهر واجب نمیداند . زیرا نفقه او در حا ل نشوز ؛ بر مرد واجب نیست . ( مشهور مخالف این فتوا هستند ) .شیخ محیی الدین النووی هم در کتاب « المجموع» گوید : " فان نشزت الزوجة لم یلزمه فطرتها لانه لا یلزمه نفقتها "    ج6ص114

سید یزدی در عروه گوید : " تجب الفطرة عن الزوجة ، سواء کانت دائمة او متعة مع العیلولة لهما ، من غیر فرق بین وجوب النفقة علیه او لا لنشوز اونحوه"

اقول : در زن ناشزه هم میزان عیلوله در نزد زوج است . یعنی ؛ در یک خانه زندگی کردن .ولو باهم قهر باشند . برای مثال علامه حلی در باب نوه گوید :

" وکذا یجب علی الجد فطرة ولد الولد مع العیلولة – موسر باشد ویا معسر – وبه قال الشافعی وقال ابو حنیفة لا تجب " ( تذکره 1/248) .

دقت کنید ؛ در باب زن ؛ هرچند که خود زن ثروتمند باشد ؛ فطره او بر شوهرش واجب است . واگر شوهر نپرداخت ؛ بر زن چیزی واجب نیست ؛ هر چند که احوط آنست ؛ در اینحالت ؛ زن ، فطره ی خودرا بدهد .

ابن ادریس فطره زن را بر شوهر واجب میداند ؛ مطلقاً . ناشزه باشد ویا نباشد(السرائر1/468) ولی محقق در شرایع گوید :"لا تجب الا مع العیلولة . وفیه تردد"

شهید ثانی در اینجا گوید " منشاء ترد محقق در اینست که آیا صدق زوجیت در وجوب فطره کفایت میکند( فتوا ابن ادریس) ویا عیلولیت شرط است .؟

سید محمد صاحب مدارک ؛ با عنوان صدق عیلولیت موافق است . ( مدارک 5/323)صاحب جواهر هم عیلولیت را شرط داند ( 15/502).سیدمحسن حکیم هم در مستمسک العروة با نظر سید یزدی موافق است وگوید : " بلا خلاف ولا اشکال ."    9/401

فطره مطلقه رجعیه بر عهده شوهر است . ولی بائنه خیر .

« بردن زکات از شهر وصول ، به شهر دیگری با وجود مستحق ، جایز نیست . ولی مشهور گویند ، جایز است )

قال فی الشرائع :

"و لا یجوز حملها الی بلد آخر ، مع وجود المستحق و یجوز مع عدمه "

یعنی : در صورت و جود مستحق ، نقل زکات به شهر دیگر جایز نیست .

مرحوم خوئی و گلپایگانی نیز به احتیاط واجب نظر فوق را دارند .

قال فی العروة الوثقی : و الاحوط عدم النقل الاّ مع عدم وجود المستحق .

همان معنا را دارد .

صاحب مدارک و جواهر الکلام هم با نظر محقق اول موافق هستند .

و ایضاً قاطبه ی فقهاء گویند ، در صورت وجود مستحق ، نقل به شهر دیگر نکنند .

قال فی المسالک :

ولو ماله فی غیر بلده ، فالافضل صرفها الی بلد المال [37] .

یعنی : مال در هر شهری که بود ، عائدی و بهره آن مال باید در همان شهر مصرف شود .

( جداً به این می گویند عدالت اجتماعی – اقتصادی )

خاتمه :

اگر مالک در شهری و مال او در شهر دیگری باشد میزان محاسبه ی زکات مال کدام شهر است ؟( مثلاً کسی که در چند شهر املاکی دارد )

ج – در این خصوص بین فقهاء اختلاف نظر وجود دارد . دقت کنید :

قال فی التذکرة :

اذا کان الرجل فی بلد و المال فی بلد آخر ، فالاعتبار بالمال ، فاذا حال الحول اخرجها فی بلد المال .

و اما زکاة الفطرة ، فالاعتبار فیها ببلد المخُرج لان الفطرة تجب عنه و هو بمنزلة المال [38] .

یعنی بین زکاة الاموال و زکاة الابدان ( فطره ) فرق قائل هستند . ( علامه ی حلّی )

قال فی العروة الوثقی :

الافضل اداؤها فی بلد التکلیف بها ، و ان کان ماله بل و وطنه فی بلد آخر .

یعنی میزان همان شهر مالک است .

مرحوم حکیم در مستمسک العروة می فرمایند :

بل عرفت ان ظاهر هما الوجوب [39] .

ولی ایشان و مرحوم خوئی در حاشیه ی برعروة با صاحب متن موافق هستند .

حاشیه ی آقای مکارم بر این مسئله چنین است :

قد عرفت ان الاقوی وجوب ادائها فی البلد لا انه الافضل [40] .

یعنی همان شهر مالک مد نظر است .

«تحقیق حول کلمه یعول »

عِیال بر دو قسم است : عرفی وشرعی . عیال عرفی ؛ همان خانواده وهر آنکسی را گویند که واجب النفقه انسان است . ولی با دو شرط :1- دوام واستمرار نفقه .  2- مجانی بودن.       واما عیال شرعی ؛ کسی را گویند که در شب عید فطر مهمان دیگری است . که در این خصوص بین فقهاء اختلاف فتوا وجود دارد . عده ای به استناد ارباب لغت ؛ مدت لازم برای صدق اینکه مهمان جزء من یعول است ؛ را یکماه میدانند . به استناد قول صاحب صحاح .

وعده ای همان شب عید را کافی میدانند . زیرا ، صدق من یعول را نانخور قلمداد میکنند ولو در یک شب باشد .قال النراقی : " فالذی تجب فطرته ، هوالذی ممن ینفق علیه فی غروب الشمس من لیلة الفطر عرفاً "        مستند الشیعه 9/391

یعول یعنی مَن یُنفق علیه : کسی که بر او انفاق می کنی ، نان خور تو است .

عِیال از اُسره می آید ، به معنی عشیره ی انسان ، اقارب الرجل من قِبَل ِ ابیه [41] .

کما قال فی الموسوعة الفقهیه :

اطلاق اُسره علی الرجل و من یَعُولُهم من زوجِهِ واُصُولِه و فروعِه و هذا المعنی یُعبِّرُ عنه الفقهاء بِاَلفاظٍ منها :

وَ العِیال و الآل و الاَهل .

قرآن هم در سوره شعراء آیه 170 می فرماید : فنجیناه و اَهلَهُ اَجمعین .

اَهلُهُ دو معنا دارد : 1 _ زن وفرزند  2 _ ایمان آورندگان به او ؛ در این آیه دومی مورد نظر است .

در لغت نامه دهخدا گوید :

عِیال : کسی که با مرد زندگی می کند و خرج او با مرد است . چون غلام ، زن و بچه و هر که در مؤونت مرد است . [ بقول فقهاء من یعول ].

نکته : اینکه گفت « مرد » از باب غلبه است ؛ والا اگر سرپرست خانواده زن بوده واو متکفل هزینه های خانواده باشد ؛ فطره بر او واجب است .

در روایت هم وارد شده است : اَلخَلقُ عِیال الله .     فقه الرضا ع /369

دقت کنید عِیال با کسره عین صحیح است ، ولی عَیال با فتحه عین به معنای خرامنده به ناز است .

و صفت مرد ، اسب و شیر است . ( کسی که در راه رفتن به خود می بالد . )

در خبر دیگری وارد است که : کفی بِالمرء اِثماً ان یُضیّعَ مَن یَعُول [42] .

برای گناه مرد کافیست که عیال خود را ضایع کند .

قال فی المنجد :

عِیال : اهل بیته الذین تجب نفقتهم علیه .قال فی الصحاح : علته شهراً . ای : کفیته معاشه " کسی که یکماه نزد دیگری باشد ؛ مهمان محسوب شود .

شعرابرای نشان دادن احتیاج کسی به دیگری از لفظ عِیال بهره می برند ، بقول سنائی :

نیستم در سخن عیال کسی  /   نپرم من به بال و پر کسی

مرحوم فاضل نراقی در کتاب مستند الشیعه ج9 ص 390 و 391 بحث بسیار مستوفی حول کلمه یعول مطرح کرده که برای محققین پر ارزش است .

ایشان می گویند : ثم المراد بمن یعول الرجل المصرح بوجوب فطرته فی تلک الاخبار هو من یُنفق علیه . کما صرح به اهل اللغة ، قال الجوهری : عال عیاله عولا ، ای قاتهم و انفق علیهم و فی المجمع : عال یعول ، ای یُنفق علیهم .

 بر اساس روایات و کلام ارباب لغت ، من یعول ، کسی را گویند که نان خور انسان هست . ( صاحب صحاح یکماه مدت را شرط صدق مهمان داند)

(قاتهم ، اسم فاعل قوت است . ) و نفقه ی ایشان بر عهده این شخص است .

پس دو مورد ذکر می کنند :  1_ قوت ایشان  2_ نفقه ایشان .

یعنی کل ما یحتاج انسان که در طول سال بدان نیازمند است .( بشرط دوام واستمرار ومجانی بودن )

بعد ، تعریف عِیال عرفی را دارند که در لسان عرف چنین گویند :

« فی العرف من یتکفل مؤنته و نفقته بدوام و استمرار بل مجانا . »

ظاهر کلام نراقی چنین است که عیال شرعی کسی است که بطور موقت نان خور شخصی است ، مثل مهمان شب عید .( 9/391مستند)

 بعض فقهاء مهمان شب عید را جزء من یعول مستند در روایات نمی دانند ، و فطره او را بر صاحب خانه واجب نمی دانند .نظر این آقایان اینست که علت وجوب فطره بر شخص؛ قید من یعول است و لذا مهمان صدق من یعول ندارد . زیرا موقت است .( به تعریف مهمان از صحاح مراجعه کنید )

نکته : کارگران کارخانه ویا کارگاه ؛ که از صاحب کارگاه حقوق دریافت میدارند ؛ ، فطره ؛ بر خودشان واجب بوده وبر صاحب کارگاه چیزی واجب نیست .

ولی اگر اطعام ایشان بر عهده ی صاحب کار باشد ؛ صدق نانخور را دارند .

« فی الضیف »

تعریف ضیف « مهمان » : اصل در ضیف بمعنای میل است . ( راغب ). بخاطر تمایل مهمان است که بخانه میزبان برود .(با رضایت میزبان )

 صاحب مقاییس اللغة گوید :

" الضیف : یدل علی میل الشیء الی الشیئ " . در دائرة المعارف فقهی گویند : الضیف : وهو النازل بغیره لطلب الاکرام "    28/316

ضیف : " یطلق علی من یمیل الی بیت شخص لبیتوتة عنده او لاکل طعام "       تحقیق در کلمات القران

شرایط مهمان که فطره ی او بر میزبان واجب است چیست ؟

فقهاء دو مبنا را ذکر می کنند :

1_صدق عیلوله بودن یعنی جزء کل من یعول

2_ صدق ضیافتی بودن ، با ورود قبل از غروب شب عید و بوقت هلال شوال در نزد میزبان بودن .

عده ای گویندبه صرف دعوت شب عید ، ولو افطار و شام نزد میزبان باشد ، فطره ی او بر میزبان واجب نیست . البته قضیه ی اختلاف زیاد بین فقهاء دارد . که از بیان تمام آن صرف نظر می شود . می توانید به کتب جواهر الکلام ، مستند الشیعه ، مختلف الشیعة ، تذکرة الفقهاء ، مدارک الاحکام ، مستمسک العروة الوثقی و ... مراجعه کنید .شیخ انصاری در کتاب زکات گوید : "فالمدار علی صدق الانضمام الی العیال لا علی صدق العیال "    ص408

اقول، همینکه امشب به نانخوران ما اضافه شد ؛ کافیست ، میزان اینست که در شب عید ، وقت هلال ماه مهمان ما باشد . عرفاً . (کلُ من ضَممتَ الی عیالک)

مراجع فعلی چنین گویند :

« و اما اذا دعا شخصاً  الی الافطار لیلة العید لم یکن من العیال و لم تجب فطره علی من دعاه [43] . »

قال المکارم الشیرازی :

« فی الضیف المدعو لِلَیلة لِفطر فقط و امثاله لا تجب فطرتهم و ان نزلو قبل الغروب بل و ان اکلوا عنده قبله بان کانوا مسافرین او مرضی او شبههما [44] . »

به فتوای آقای فاضل هم ، صرف یک شب مهمان بودن ،  فطره بر میزبان واجب نیست [45] .

قال الحکیم :

« و منه یظهر الوجه فی عدم وجوب الفطرة عمن یدعی للعشاء او الافطار ...

و علی هذا فلا اشکال فی ان الدعوة الی الولیمة لا تستوجب اداء الفطرة . فتامل جیدا . »

فلذا اختلاف بر روی صدق عیال بودن است . در مقابل عده ی کثیری از فقهاء قائلند که فقط مهمان بودن در شب عید برای وجوب فطره کفایت می کند . ذیلاً فتاوای ایشان نقل می شود :

قال فی مسالک الافهام :

« الضیف نزیل الانسان و ان لم یکن قد اَکل عنده ، لان ذلک هو المفهوم منه لغة و عرفاً فلا یشترط ان یفطر عنده مجموع الشهر و لا نصفه الثانی و لا العشر الاخیر و لا لیلتین من آخره و لا آخر لیلة علی الاصح ، بل یکفی نزوله علیه قبل دخول شوال و بقاؤه عنده الی ان یدخل»  مسالک 1/445

قال القمی : « و ان اراد عدم مدخلیة الاکل اصلا فهو بعید . لمنع صدق الضیف علیه [46] . »

« و یعتبر فی وجوب الفطرة عن الضیف نزوله قبل غروب الشمس لیلة الفطر [47] . »

و قال الامامیة : « یجب اخراجها عن نفسه و عن کل من یعوله حین دخول لیلة الفطر من غیر فرق بین واجب النفقة و غیره ... حتی لو جاوه ضیف قبل دخول هلال شوال بلحظات و اصبح فی جملة العیال تلک الیلة یجب ان یخرج عند زکاة الفطر ... واما اذا جاء الضیف بعد الغروب فلا یجب الاخراج عنهم [48] . »

قال فی العروة :

« المدار فی وجوب الفطرة اِدراک غروب لیلة العید جامعاً للشرائط . »

قال الگلپایگانی :

« و کذا کل من یدخل فی عیلولته قبل الهلال ، حتی الضیف علی الاقوی و ان لم یأکل عنده [49] . »

قال الانصاری : « و حینئذٍ فالمعیار کونه عیالاً حین هلال شوال [50] . »

قال فی الجواهر :

« و یجب اخراج الفطرة عن الضیف شرط ان یکون آخر الشهر فی الضیافته [51] . »

قال الحلّی :

« ... بحیث یهل الهلال و هو فی ضیافته ، و هو الاقرب عندی [52] . »

دقت کنید بعضی فقهاء گویند افطاری خوردن کافی نیست . کافی است مهمان باشد .

کما قال فی الجواهر :

« کما انه مما ذکر نا تعرف عدم اعتبار الافطار عند المضیف فی الصدق . »

یعنی فقط صدق من یعول کافیست . ( فتوای گلپایگانی هم چنین بود . )

قال القمی :

« و من ذلک یظهر ان مستند الوجوب عنده فی الضیف هو العیلولة [53] . »

قال فی العروة :

« و هو صدق العیلولة علیه عند دخول لیلة الفطر ، بان یکون بانیاً علی البقاء عنده مدة ، و مع عدم الصدق تجب علی نفسه . »

قال فی المعتبر :

« الشروط المعتبرة فی الوجوب تعتبر آخر جزء من الشهر و الستمرار ها حتی یهل الهلال  [54] . »

اما کسانی که خوردن افطار راشرط می دانند :

1 – شیخ طوسی   2 – ابن ادریس   3 – ابن حمزه   4 – شهید اول

کما قال فی الدروس الشرعیة :

« و یکفی فی الضیف ان یکون عنده فی آخر جزء من رمضان متصلا بشوال سمعناه مذاکرة ، و الاقرب انه لابد من الافطار عنده فی شهر رمضان و لو لیلة [55] . » ودر مقابل صاحب جواهر گوید : " تعرف عدم اعتبار الافطار عند المضیف فی الصدق "    15/497( یعنی افطاری خوردن ملاک نیست ).

قال فی الروضة : « و المعتبر فی الضیف و شَبَهِه صدق اسمه قبل الهلال و لو بلحظة»

یعنی به یک لحظه قبل از غروب شب عید ، مهمان شود .( شبیه کلام شیخ انصاری است که فرمود ، میزان اضافه شدن به عیال است ونه چیز دیگری)

قال السبزواری : « و المشهور ان المعتبر صدق العیلولة عند هلال العید [56] . »

لیکن سبزواری به اختلاف آراء فقهاء در این خصوص اشاره دارد که :

« و الاشهر بین المتاخرین الاکتفاء بآخر جزء من الشهر بحیث یهل الهلال و هو فی ضیافة و المسألة محل اشکال . و یحتمل قویاً اعتبار صدق العیلولة عرفاً فی وقت تعلق الوجوب ( یعنی غروب شب عید ) »

مراجع فعلی هم چنین گویند : فطره مهمانی که شب عید با رضایت صاحب خانه وارد شده ودر وقت هلال ماه نانخور او محسوب شود بر میزبان واجب است .

اگر میزبان نپردازد بر مهمان چیزی واجب نیست ؛ هرچند احوط آنست که در چنین حالتی ؛ مهمان خودش فطره را بدهد . قاعده کلی چنین است که ؛ در هر کجا که فطره ی شخص بر عهده دیگری است ؛ از خودش ساقط است . ولو موسر باشد .

قال کاشف الغطاء :

« و اما الضیف فالظاهر لزوم فطرتة . بمجرد الضیافة و لیس المدار علی الاکل . ( یعنی خوردن ملاک نیست )

و در چند سطر بعد می گوید :

« فالمدار اذا علی الانضمام الی العیال لا علی کونه عیالا  [57] »

قال النراقی :

« و المراد حال وجوب الفطرة ، فالذی تجب فطرته هو الذی یکون ممن ینفق علیه فی غروب الشمس من لیلة الفطر عرفاً  [58] »

و بالجملة :

الذی تجب فطرته علی الرجل هو من ینفق علیه ، سواء کان من عیا له ام لا .

عیال العرفی :

« فی العرف من یتکفل مؤنته و نفقته بدوام و استمرار بل مجاناً ، فلا یعد من ینفق علیه ایاماً من العیال» یعنی ؛ انفاق چند روزبر دیگری صدق من یعول ندارد . باید ، استمرار – دوام – داشته ومجانی هم باشد . ( مثلاً ؛ پدر خانواده به عیالات انفاق داشته ودر قبال چیزی از آنها نمی گیرد ) . قول مشهور فقهاء ، عدم فرق بین عیال شرعی وعرفی است ؛ همینکه صدق نانخور بودن را در شب عید فطر پیدا کند ؛ کافیست در وجوب فطره بر  انفاق کننده .

عیال شرعی یعنی همان مهمان شب عید .وهر آنکسی که نانخور محسوب شود .

تعریف مهمان از کلام صاحب جواهر :

« و یؤیده ان الضیف من ضاف بمعنی مال فیکفی فیه میله الیک و نزوله علیک . نعم لا یطلق عرفاً اِلاّ علی من نزل للاکل و اما تحقق الاکل فلا مدخل له"59 

این قسم از فقهاء که طرفدار قضیه ی ضیافت هستند ، استشهاد به روایت « کل من ضممت الی عیالک » دارند و گویند :

« اِن ترک الاستفصال یفید العموم و لا ریب ان الضیف یصدق علی من اضیف فی یوم و احد ، بل اَقل [59]  »

و ایضاً  ؛  و الحاصل :

ان الظاهر من قوله «ع» « من یعول » مع ذکر الضیف هو ارادة ان من کانت نفقته فی عهدة غیره بالفعل ، بمعنی انه حضر حین تعلق خطاب الفطر و جوبه ملتزم لنفقته و یصدق علیه انه منفق علیه ففطرته علیه .... و فی معنی الضیف کل متبرع بنفقته ، و لو فی لیلة العید اذا ادرک عنده جزء من الشهر  [60] »

قال الاردبیلی :

و بالجملة لا شک فی الوجوب مع العیلولة بالفعل  وبا هلال مع الکون فی العیلولة . سواء کان ممن تجب نفقتها اولا ... و حمل یعول علی الحال اولی من الماضی و لااستقبال ... و لا شک فی صدق الضیف علی المذکور و عدم التفصیل فی الخبر ( کل من ضممت الیک )

یعنی صدق شب عید مهمان بودن کافیست با هلال شوال فطره واجب است . نیاز نیست واجب النفقه باشد .

قال المرتضی :

« مما انفردت به الامامیة القول باَن من اَضافَ غیره طول الشهر رمضان یجب علیه اخراج الفطرة عنه . » ص228

و هذا الکلام فیه اشعار باشتراط الضیافة طول الشهر .( یعنی با یکماه کامل مهمان بودن صدق من یعول شده وزکات او بر صاحب خانه واجب میشود)

و قال الشیخ فی الخلاف :

روی اصحابنا ان من اضاف انساناً طول شهر رمضان و تکفل بعیلولة لزمته فطرته .( اشاره به فتوای سید مرتضی میکند).

شیخ طوسی خودش کلام جالبی دارد که دو برداشت از آن دارند : اول – مهمان تمام شهر رمضان  نزد میزبان باشد . دوم – شب عید فطر نزد میزبان افطار کند . به کلام او توجه کنید : " ان یکون عنده ضیف یفطر معه فی شهر رمضان وجب علیه ایضاً ان یخرج عنه "      النهایة /188

علامه حلی در مختلف الشیعه گوید : " کلام شیخ مشعر بر اینستکه " من افطر آخر لیلة من شهر رمضان وجب علیه مضیفه فطرته لانه یصدق علیه انه قد افطر عنده فی شهر رمضان "   ج 3ص279

در میان فقهاء شیعی  ؛ در خصوص صدق ضیف – مهمان – 4 نظریه وجود دارد : اول- تمام ایام ماه رمضان درنزد میزبان باشد ( سید مرتضی وطوسی دوم- ده روز آخر ماه مهمان باشد ( شیخ مفید ). سوم – دوشب آخر ماه رمضان ( ابن ادریس) چهارم- فقط غروب شب عید در نزد میزبان باشد ؛ کافیست .

( علامه حلی ومحقق اول) که اینرا قول مشهور گویند . و قاطبه ی مجتهدین فعلی هم با آن  موافقند .

محقق اول در معتبر ، همین مطالب را چنین بیان میدارد : " ثم اختلف الاصحاب فشرط بعضهم فی الضیافة الشهر کله ؛ وشرط آخرون ضیافة العشر الاواخر ؛ واقتصر آخرون علی آخر جزء من الشهر بحیث یهل الهلال وهو فی ضیافته . وهذا هو الاولی "       2/604

علامه حلی در « منتهی المطلب » هم با قسمت سوم موافق است " وهو الاقرب عندی لاطلاق اسم الضیف علیه عند الهلال "    1/536

علامه حلی قبول دارد که مهمان یک روزه ویا دوروزه در اصل ، صدق مهمان را ندارد ( کلام صحاح ) ولی احتیاط با این اصل معارضه کرده ،فلذا برای برائت الذمه ؛ میزبان فطره ی مهمان شب عید فطر را بپردازد  . فاضل بحرانی هم در « الحدائق » بعد از بحث در کمیت مدت لازم برای صدق مهمان ولزوم وجوب زکات فطره بر میزبان گوید : " وبالجملة فالمسالة عندی محل اشکال والاحتیاط فیها مطلوب علی کل حال "  ج12ص276

 

« فطره بچه ای که هنوز متولد نشده است – جنین – واجب نیست »

سؤال :

آیا جنین فطره دارد ؟

قال النراقی :

لا تجب فطرة الجنین اجماعاً له ؛ وللاصل . الاّ اذا تولد قبل الغروب .

روایت هم دارد که : ان ولد قبل الغروب  [61] .

قال فی العروة :

« و اما الجنین فلا فطرة له ، اذا تولد قبل الغروب»

در مذهب اهل سنت :

قال النّووی :

لا تجب فطرة الجنین لا علی ابیه و لا فی ماله بلاخلاف عندنا [62] . »

قال ابن قدامه :

« و ظاهر المذهب ان فطرة الجنین غیر واجبة و هو قول اکثر اهل العلم [63]  . »

احمد بن حنبل در یا قول گویدواجب است :

انها تجب علیه لا نه آدمی تصح الوصیة . یعنی, چون میشود برای او وصیت کرد , پس فطره او هم واجب است .   شرح الکبیر ابن قدامه 2/652

معنای جملات فوق اینست که در مذهب شیعه و سنت ، فطره بر جنین واجب نیست .البته شیخ طوسی در تهذیب 4/72ح 198 گوید ؛ اگر فرزند قبل از ظهر روز عید فطر متولد شود ؛ مستحب است زکات فطره او هم پرداخت شود . شیخ حر عاملی هم در وسائل الشیعه این خبر را نقل کند .9/353

به هر تقدیر در مکتب اهل البیت ، جنین فطره ندارد .( تا بدنیا نیامده زکات فطره او بر پدرش واجب نیست )

زکات غیر هاشمی بر هاشمی حرام است ؛ ولی بالعکس جایز است . – فتحل صدقة بعضهم علی بعض -   جواهر 15/408

اعطای زکات  فطره قبل از غروب شب عید فطر جایز نبوده ولی بر سبیل قرض جایز است .( قول مشهور )

قال فی الشرایع : "لا یجوز تقدیمها قبله الا علی سبیل القرض علی الاظهر "

صاحب جواهر بعد از اینکه اقوال موافقین با اعطای زکات قبل وقت وجوب را بیان میکند می گوید : افضل والاحوط التاخیر الی الهلال..."   15/531

نکته : اگر شخص قبل از ادای فطره بمیرد ؛ باید از مالش بهمان مبلغ که مدیون فقراست ، بپردازند .

 

 

و السلام

من الله التوفیق

محمدرضا فروزان

مکتب القران فجر – بروجرد 2/6/1389

09369319570