X
تبلیغات
فرهنگی

فرهنگی

معارف اسلامی و احکام فقهی

کفارات واصل ماترک میت


  « بسم الله الرحمن الرحیم » ( کفارات واصل ماترک میت ) قال تعالی : " کتب علیکم اذا حضر احدکم الموت ان ترک خیراً الوصیة للوالدین والاقربین بالمعروف حقاً علی المتقین "   بقره 180 " فکفارته اطعام عشرة مساکین من اوسط ما تطعمون اهلیکم او کسوتهم او تحریر رقبة  فمن لم یجد فصیام ثلاثة ایام ٍ "   مائده 89   سؤال اینست،درصورتی که شخص میت،کفارات مرتبه یا مخیره برگردن داشته باشد ویا کفاراتی از قبیل ده سیر طعام مدیون باشد،آیا درفوت اواز اصل ترکه خارج می شوندبدون وصیت ویا با وصیت ویا خیر؟ از ثلث مال خارج میشوند با وصیت ویا بدون وصیت؟ ج:قول مشهورفقهاءشیعی وعلماءشافعی وحنبلی اینست که ازاصل ترکه خارج می شوند، حتی بدون وصیت .یعنی ورثه حق تصرف درارث راندارند،مادامی که این کفارات راادانکرده اند.( اول)   قول عده ای ازفقهاءشیعه اینست که کفارات جزءواجبات مالی نبوده وازاصل خارج نمی شود،بلکه ازثلث باوصیت ادامی شوند.( نظریه دوم) طرفداران قول اول که مشهوراست عبارتنداز:   1- صاحب عروة الوثقی (درمسئله 3-4صلاة استیجاری ) 2- صاحب حدائق                3- صاحب مالک الافهام 4- امام (ره )                     5 - گلپایگانی 6- صافی                           7- فاضل 8- منتظری                        9- بهجت 10- بروجردی                   11- شیخ طوسی اطعام شصت فقیرراگوید.   اماطرفداران نظردوم : 1- خوئی               2- سیستانی               3- وحیدخراسانی 4- تبریزی             5- مکارم شیرازی 6- شیخ زین الدین صاحب کلمة التقوی جلد6/246 به نظرایشان بدون وصیت ازثلث خارج نمی شود.وورثه تکلیفی ندارند.   این مقدمه خلاصه نظرات فقهابود.حال نظرات وفتوای ایشان ازکتب فقهی نقل می شودتامزیداطلاع گردد.   ابتداتعریف لغوی کفاره وتقسیم آن به مالی وبدنی :   قال في الموسوعة الفقهیة: "الکفارة في اللغة :مأخوذة من الکفروهوالستر؛ لانها تغطی الذنب وتستره " مثل کفاره ظهار،قسم ،قتل خطائی وافطارعمدی روزه که بوسیله کفاره گناه آنهاپوشیده می شود.   کفاره دوحالت دارد:     1-  جنبه عبادی         2-  جنبه عقوبتی   عبادی برای کسی که درماه مبارک رمضان مریض است وتوان روزه گرفتن نداردمثل ،امراض کلیوی ،دیابت که حتی درغیرماه مبارک هم روزه گرفتن برای اومشکل است .دراین حالت با پرداخت کفاره ده سیر خودرادرزمره مؤمنین قرارداده وامتثال امرمولارامی کند. وجنبه عقوبتی برای افطارعمدی وقسم شکسته شده وظهار. هکذاشبیه است برای متمردین ازاوامرمولا.   بدین خاطرگویند:الکفارة وهی واجبة جبراًلبعض الذنوب والمخالفات الشرعیة .بدلیل آیات 89مائده -92نساء و3،4مجادله .   البته اکثراًدرمعنای عبادت بکارمی رود،الا افطارعمدی ماه مبارک و.... بقول معروف :"التکفیرستره وتغطیته حتی یصیربمنزلة مالم یعمل " قال في الرائد:کفاره :"صدقه وروزه وجزآن که باآن گناهی راناچیزنماید"   لذاشخص ناسپاس راکافرگویند،زارع راکه تخم می پاشدکافر گویند- تخم را در زمین پنهان میکند،شب راهم کافرگویند،چراکه افرادرامی پوشاند.   کفرتکفیراً(الشی):یعنی آن شی راپنهان کرد.( از معنای کفاره ؛ چنین بر آید که دادن آن قبل از وقوع علت آن سزاوار نبوده وباید عملی صورت پیدا کند تا تکفیر مصداق پیدا کند )   شرط کفاره دوچیزاست :1- نیت که عبادت است .   2- قدرت  بر پرداخت واداء   کسی که قدرت براداء کفاره ندارد،ازاوساقط می شود. گیرنده کفاره بایدواجب النفقه پرداخت کننده نباشد.( مثل پدر وفرزند)   خصال کفاره را4چیزگویند: 1- تحسق :یعنی بنده آزادکردن          2- صیام :روزه گرفتن 3- اطعام :یعنی خوراندن به مسکینان 4- کسوة:یعنی لباس پوشاندن برمسکینان شرط آن تملیک است .یعنی بایدخوراک ولباس رابه ملکیت فقیردرآوری والاباطل است .درحالت اشباع بایدمهمانی بدهی وآنهاراسیر کنی .مقداردرخوراک 1مدیعنی 4/3 کیلویاده سیرطعام که مشهورآن نان است .وهرچه بالاتربهتراست.( مثل برنج وخرما)   البته این را حالت تملیک گویندکه حدواجب است . قوت غالب شهرراگویند،هرچندبهتر،قوت غالب پرداخت کننده است .(هر آنچه که معمولاً خود وخانواده اش می خورند ) کلمه من "اوسط"قرآن ،یعنی حدوسط ،نه خوراک ثروتمندان ونه خوراک افرادخسیس . « نکته ای مهم » پرداخت قیمت 1مدجایزنیست ،ولی اگرفقیرراوکیل قرار دهی برای خریدنان ،اشکال ندارد.( واز او مطمئن باشی که چنین کاری را صورت میدهد ) دلیل هم آیه " فکفارته " 89مائده است . کفاره به ملکیت فقیردرآمد،ازگردن مکفِرساقط است .اومی تواند بفروشدویاخودمصرف کند.هردوجایزاست .دقت کنیدکه تملیک واجب است ولی خوردن برای فقیرواجب نیست . ( منظور اینست که فقیر نان را بفروشد ؛ اشکالی ندارد ) قال في الجواهر33/264:قدیقوی في النظرالاجتزائ بکل ماتؤکل ویسمی طعاماًلو کان الامتثال بالاشباع ،لاطلاق النصوص .. ........... ..فیصدق حینئذبالاشباع من الفواکه والمربیات . یعنی ؛ میزان خوردنی است ولو مرباجات باشد . ( ویا کنسرو ) کفارات بردوقسم است :1- مرتبه    2- مخیره    وبعضاًکفاره جمع . (کفاره جمع  به فتوای سید سیستانی واجب نیست )   درمرتبه ،ترتیب شرط است یعنی اول بنده آزادکردن ،اگر نبود دوماه روزه گرفتن واگرنتوانست شصت فقیرراطعام دادن .رعایت ترتیب شرط صحت است واین کفاره مال 3چیزاست : 1- ظهار    2- قتل خطائی    3- افطارقضاءرمضان دربعدازظهر   دراین قسم سوم ،اول اطعام ده فقیروسپس 3روزروزه ترتیب دارد.(بنده آزادکردن مال 1و2است )   اماکفاره مخیره ،یعنی اختیاریکی از3کاررادارد: 1- بنده راآزادکردن (عتق )          2- روزه 2ماهه(صیام ) 3- اطعام 60فقیر      هرکدام عمل شودمجزی است .   کفاره مخیره مال چندچیزاست :1- افطارعمدی ماه مبارک رمضان           2- کفاره قسم    3- کفاره ایلاء 4- کفاره حنث نذر   کفاره جمع مال چندچیزاست :1- افطاربه حرام درماه مبارک رمضان        2- قتل عمدمؤمن (افطاربه حرام ،مثلاًروزه راباشراب افطارکند) امافقهاواجبات مستقرشده برذمه میت را 2قسم میدانند:   1- واجبات مالی                  2- واجبات بدنی   واجبات مالی شامل خمس ،زکات ،مظالم ،انواع بدهی میت وکفارات وحج می دانندکه البته حج رامشوب به مالی وبدنی می گویند. واجبات بدنی شامل نمازوروزه قضاشده ازمیت که برگردن پسربزرگ است .اگروصیت نکرده باشد. به پسر بزرگ میت « ولی میت » گویند . اشکال فقهاءِ طرفدارنظردوم درابتدای مقاله برسراینست که ایشان کفارات راجزءواجبات مالی نمی دانند.توجه کنیدکه واجبات مالی به فتوای تمام فقهاءازاصل ترکه خارج می شود،نیازبه وصیت هم ندارد.ولی واجبات بدنی بقول مشهورباوصیت ازثلث خارج می شود،هرچندکه عده ای ازفقهاءخروج واجبات بدنی راهم ازاصل ترکه واجب می دانند. حال اقوال ایشان نقل می شود.اما نظربه اینکه مخالفین کمتر هستندابتدافتوای ایشان رانقل می کنیم وبعدقول مشهورفقهاء.  مخالفین عبارتنداز:مرحوم خوئی ،آقای سیستانی ،آقای وحید خراسانی ،آقای تبریزی ره وشیخ زین الدین صاحب کلمة التقوی .(ایشان گویندکفارات ازاصل خارج نمی شود)   قال الخوئی في کتاب الصلاة(5/261):بل ان الحکم المذکورلایعم مثل النذوروالکفارات لعدم کونهامن الواجبات المالیة.(خلافاً للمحقق الاول .) قال في المختصرالنافع : من نذران رزق ولداًحج به اوحج عنه ثم مات حج به اوعنه من اصل الترکه .ص 225 قال في کشف اللثام ج 2 ص 237: ولونذران رزق ولداان یحج به اوعنه ثم مات حج بالولداو عنه من صلب ما له لانه طاعة ینعقدنذره فیجب علیه وهومن المالیات التی تخرج من الصلب المال . قال في الریاض ج 11ص 520: ثم لومات الوالدقبل ان یفعل احدالامرین حج به الوصی اومن في حکمه اوعنه من اصل الترکة .بغیر خلاف یظهروبه صرح بعض لانه حق مالی تعلق بترکته فیجب قضاؤه منها. تعلق به اصل ترکه داردوبایدخارج شود: 1- الجامع الشرایع  ص176 2- قواعدعلامه  3/291 3- مدارک الاحکام    2/363 4- النهایة طوسی  ص 566 قال في المنهاج الصالحین :الواجبات المالیه تخرج من الاصل وان لم یوص بها.....ومنهاالخمس والزکاة والمظالم ،واماالکفارات والنذور ونحوهافالظاهرانهالاتخرج من الاصل . (مسأله 1021- منهاج خوئی )   قال في المنهاج :واماالکفارة المالیة فقیل انهایحکم الدیون فتخرج من اصل الترکة ولکن الاظهرانهاکالکفارة البدنیة ولاتخرج من الترکة الابوصیة المیت ومع وصیة تخرج من الثلث . (مسأله 784منهاج جلد3آیت الله سیستانی ) قال في الکلمة التقوی : الظاهران الکفارة المخیرة لاتکون من الدیون التی التی تشتغل بهاذمة المکلف والتی یجب اخراجهامن اصل ترکته اذامات قبل ادائها.بل هی من سنخ الواجبات غیرالمالیة.  6/480 بعدازجملاتی گوید: اگروصیت کردازثلث خارج می شوندواگروصیت نکرده بوداخراج ازثلث هم برورثه واجب نیست .   قال في الجواهر ج 35 ص 388: ولونذران رزق ولدایحج به اویحج عنه انعقدنذره بلاخلاف بل الاجماع بقسمیه علیه لعموم الادلة ولونذرکذلک ثم مات الوالدحج بالولداوعنه من صلب ماله کماعن النافع والقواعدوالتحریرو الارشادوغیرها،بل لااجدفیه خلافاً. کمااعترف به السیدفیماتسمعه من نهایة المرام .   قال في السرائرج3  ص 63: .....ثم مات الناذروجب ان یحج بالولداوعنه من صلب ماله الذی ترک لانه واجب علیه والحقوق الواجبة تخرج من صلب الترکة قبل الوصایاوالمیراث . به نظرصاحب عروةالوثقی ،حج نذری هم ازاصل ترکه خارج  می شود،لیکن بنظرمرحوم خوئی خارج نمی شود.صاحب عروه می گوید:تمام واجبات الهی دَین هستندوذمه میت مشغول به آنها. اماخوئی ره می گوید:ان الواجبات الهیة لیست حالهاحال الدین ،فاذامات المکلف یقضی عنه من الثلث ان اوصی به والافلا نعم الحج یقضی من اصل الترکة سواء اوصی به ام لاللنص . "یعنی فقطحج واجب مستقرشده برذمه میت ازاصل خارج می شود" قال الخوئی في کتاب الحج :وجوب قضاء الحج المنذور مبنی علی الاحتیاط والاظهرعدم الوجوب . اما اقوال موافقین خروج کفارات ازصلب مال ،ولوبدون وصیت ،ایشان می گویند،کفارات دین الله هستندودین الله احق ان یقضی . قال في العروةالوثقی : یجب علی من علیه واجب من الصلاةاوالصیام اوغیرهمامن الواجبات ان یوصی به ،خصوصاًمثل الزکاة والخمس والمظالم والکفارات من الواجبات المالیة ویجب علی الوصی اخراجهامن اصل الترکةفي الواجبات المالیة ومنهاالحج الواجب ولوبنذرو نحوه ،بل وجوب اخراج الصوم والصلاة من الواجبات البدنیه ایضاً من الاصل لایخلوعن قوة .لانهادین الله ودین الله احق ان یقضی .             مسئله 4 قال في العروة : اذاعلم ان علیه شیئاًمن الواجبات المذکورة وجب اخراجهامن ترکته وان لم یوص به ،والظاهران اخباره بکونهاعلیه یکفی في وجوب الاخراج من الترکة . قال الفاضل : فیمایجب اخراجه من اصل الترکة في صورة الوصیة. قال الخوئی : في خروجهاعن اصل الترکة اشکال بل منع وکذلک الحج الواجب بنذر.   قال الحکیم : وفي کون الکفارة المخیرفیهابین الاطعام والصیام والعتق منهااشکال والاظهرالعدم .   قال البروجردی : بل الاقوی هوالخروج من الثلث خصوصاًاذاکان له ولی یجب علیه قضاؤهماعنه ."یعنی نمازوروزه قضاشده ازمیت" فتوای امام هم دراین مورد،خروج ازثلث است .(واجبات بدنی ) امام درتحریرالوسیله جلداول ص 228وآقای صافی درهدایة العبادجلداول ص 172ومرحوم گلپایگانی درهدایة العبادجلداول ص 203قائل برخروج کفارات ازاصل ترکه هستند.فتوای هر3نفرشبیه هم است .   "فانهاتخرج من اصل المال اوصی بهااولم یوص ،الااذااوصی بان تخرج من الثلث فتخرج منه.فان لم یف بها،یخرج الزائدمن الاصل." ولی شیخ زین الدین درباب مریض می گوید: مایخرجه المریض في مرض موته من الواجبات المالیة التی تکون في ذمته اوتجب علیه في ماله من زکاة اوفطرة اوخمس او کفارة اونذراومظالم اوضمان مال ،فهونافذمن اصل ماله ولاخلاف في ذلک ،سواء وجب علیه في ذلک الحال ام کان دیناً في ذمته من قبل ذلک .          کلمة التقوی 6/246 قال الکرکی : انمایتم کون الواجب من صلب المال اذاکان متعلقاًبالمال حال الحیاة کالحج ونذرالمال والکفارات وسائرالحقوق المالیة من صلب المال ،وهوضعیف .اذلاتعلق لهابالمال في حال الحیاة ولم ینص الشارع علی وجوب الاستئجارلهابعدالموت .    جامع المقاصد10/120 قال المکارم : في کون الکفارات من الواجبات المالیة اشکال لان الدین ملک للغیرفي ذمة الانسان ولیست هی کذلک .(یعنی ازاصل مال خارج نمی شود)                   حاشیه برعروة قال گلپایگانی :" الکفارات المالیة بحکم الدیون ، فاذا مات من وجبت علیه تخرج من اصل المال "                              هدایة العباد 20/208 قال الصافی : الکفارات المالیة بحکم الدیون ،فاذامات من وجبت علیه تخرج من اصل المال واماالبدنیة فلایجب علی الورثه اداؤهاولااخراجها من الترکة مالم یوص بهاالمیت ،فتخرج من ثلثه .نعم الاقوی وجوبها علی الولی وهوالولدالاکبر.اذاکان تعین علی المیت الصیام ،واما اذا تعین علیه غیره کالاطعام اوکانت مخیرة وکان متمکنامن الصیام والاطعام فلا یجب علی الولی ؛بل یخرج مقدارالطعام من الترکة.                    هدایة 2/1600 قال في المسالک الافهام : قوله :"ولواوصی بواجب وغیره ....الخ ،انمایخرج الواجب من اصل المال اذاکان واجبامالیاحتی یکون متعلقابالمال حال الحیات  ، سواء کان مالیاًمحضاکالزکاة والخمس والکفارات ...    6/158 قال في بلغة الفقیه : ان الواجب المالی عبارة عن ثبوت حق في ذمة انسان متعلق بماله الخاص کالزکاة - مثلا – اوالمطلق الذی کان الموجودمنه مصداقاً لما اشتغلت به ذمته .        4/98السیدمحمدبحرالعلوم قال الطوسی في المبسوط: اذاکان علیه حق هومال لم یخل من احدامرین اماان یکون لله اوللآدمیین : فان کان للآدمیین وهی الدیون ونحوهالم یسقط بوفاته ،بل کانت في ذمته علی ماکانت علیه في حال حیاته ،وتعلقت بترکته بعد وفاته . وان کانت حقوق الله وحده کالزکاة والکفارات والنذورونحوها. فالحکم کذلک ایضاًلاتسقط بوفاته ، بل یکون في ذمته ویتعلق بالترکة عندنا.وقال بعضهم یسقط بوفاته .   فاذا تقررانهالاتسقط بوفاته ،فانهامن صلب ماله لقوله تعالی  "اودین"فان کانت الترکة وفقاًلماعلیه من الدین والحق ، قسمت في الحقوق والدیون ،وان کانت الترکة اکثرکان الفاضل للوارث.                                                             6/214 شیخ طوسی مسئله دین کفارات رانسبت به اصل ترکه چنین بیان می داردکه کفاره ازدوحالت خارج نیست :   1- مرتبه مثل ظهار      2- مخیره ،مثل کفاره حنث قسم وافطار                                        ماه مبارک رمضان درخصوص کفاره مرتبه می گوید:اگروصیت به اصل کرده یابه ثلث ،طبق وصیت عمل می شودواگرمطلق گذاشته ازصلب مال خارج می شود.این راقول قوی نزدخودمی داند. واگروصیت نکرده اصلاً،ازصلب مال خارج می شود. قال :اذامات وعلیه کفارة لم یخل من احدامرین :اماان یکون علی الترتیب اوعلی التخیر:فان کانت علی الترتیب مثل کفارةالظهارو غیرهالم یخل من احد امرین اماان یموت نحن وصیة اوغیروصیة فان مات من غیروصیة تعلقت بترکته وکانت من صلب ماله یعتق عنه اقل رقبة یجزی عنه .وان اوصی بهافلایخلوا ان یقول من صلب مالی اومن الثلث اویطلق فان قال من صلب مالی کانت الوصیة تاکیداًلانه لومات من غیروصیة کانت من صلب ماله وان قال من الثلث کانت من الثلث فان رضی بهاالثلث والا تمت من صلب المال .          (المبسوط مجلد6 ص 215و216)   امادرموردکفاره مخیره گوید: وان کانت الکفارة علی التخیرمثل کفارة الایمان وغیرهانظرت فان مات من غیرالوصیة فالواجب الاطعام لانه اقل مایکفربه عن نفسه حال حیوته فان اطعموااوکسواجاز........ وان مات عن وصیة فلافصل بین ان یقول اعتقوامن صلب مالی اومن الثلث اویطلق .فانهامن الثلث ،لان الواجب الاطعام ،فاذا عدل الی غیره علم انه ارادان یکون من الثلث ..... وان کان الثلث لایفی افردمن الترکة قدرالاطعام واخرج ثلث ما بقی .                 ج6ص216 یعنی درکفاره مخیره هم  اگروصیت نکرده ،بمیزان قدرواجب دراطعام ازصلب مال خارج می شودولی اگروصیت کرده ازثلث خارج می شود. سیدبجنوردی صاحب قواعدفقهی هم قائل است که کفاره مخیره ، اطعام 60مسکین وده سیرطعام باوصیت وبدون وصیت ازاصل مال خارج می شود. صاحب حدائق هم همین نظریه رادارند:کما قال : في ان الواجب المالی اعم من ان یکون مشوباً بالبدن کالحج ام لا؟ کالزکاة والکفارات والخمس والنذرالمال ،یجب خروجه من الاصل اوصی به اولم یوص ،لتعلقه بالمال حال الحیاة.    22/435 واماالواجب البدنی المحض کالصلاة والصوم فانه انمایخرج من الثلث اذااوصی به . قال في الجواهرالکلام : ولواوصی بواجب مالی وغیره اخرج الاول من الاصل لانه کالدین نصاً وفتوی (فان کان واجباًمالیاًخرج من اصل المال ،وان کان بدنیابطل ،بناء علی عدم خروجه الامن الثلث ) اذاکان قداوصی باخراجه منه .               کتاب الوصیة جواهر28/302 وفتوی ،بل الاجماع بقسمیه علیه ....واماالثانی فیخرج من الثلث ، حتی لوکان واجباًبدنیا.علی ماصرح به في جامع المقاصد و المسالک .       28/299 "یعنی نمازوروزه قضاشده ازثلث خارج می شوند." ولکن في الذکری والدروس وفي جامع المقاصدعن بعضهم ان الواجب البدنی یخرج من الاصل ایضاً .کالمالی ،وان لم یوص به .. وعلی کل حال فبناء،علی عدم خروجه من صلب المال یجب علی المولی علیه الوصیة بمافاته من صوم اوصلاة ،اواعلام الولی بذلک ان کان ،اولایجب علیه شیء من ذلک ؟وجهان :اقواهما الاول ،ضرورة تمکنه من تأدیة الحق وابراء ذمته ودفع الضرر الاخری عنه وربمااستدل بقوله علیه السلام : "الوصیة حق علی کل مسلم "             28/300 قال الانصاری : لااشکال في خروج الواجبات المالیة من الاصل ،اوصی بهاام لم یوص ،بل الاشکال في خروج الواجبات البدنیة منه اذاوصی بها اومطلقاً وعدمه " کتاب الوصیاص 160 قال الطوسی فی خلاف ج 2ص 255: من مات وکان قدوجب علیه الحج وعلیه دین ،نظرفان کانت الترکة تکفی للجمیع اخرج عنه الحج ویقضی الدین من صلب المال . قال السیدالروحانی في فقه الصادق ج 20 ص 452: ولواوصی بواجب وغیره یقدم الواجب فیخرج من الاصل کان الواجب مالیاً کالدین والحج ام بدنیاکالصوم و الصلاة وعرفت ان الواجب یخرج من الاصل مطلقاً،لاطلاق الدین علیه في الاخبار و دلالة النصوص علی ان کل دین یخرج من الاصل والایصاء به لا یوجب صرفه الی الثلث .بلا خلاف في ذلک . خلاصه بحث کفاره وذمه میت : قال في الشرائع :اذامات وعلیه کفارة مرتبه ولم یوص ،اقتصر علی اقل رقبة تجزی . وان اوصی بقیمة تزیدعن ذلک ،ولم یجزالوارث کانت قیمة المجزی من الاصل ،والزیادة من الثلث . وان کانت الکفارة مخیرة ،اقتصرعلی اقل قیمة . ولواوصی بماهواعلی ،ولم بجزالورثة فان خرج من الثلث فلاکلام ، والااخرجت قیمة الخصلة الدنیامن الاصل وثلث الباقي .                                                                   کتاب الایمان توضیح اقل رقبةواقل قیمة: یعنی :درکفاره مرتبه که برذمه میت قراردارد،ورثه بایداز اصل ترکه به میزان حداقل قیمت بنده ،دین میت رااداکند.مثلاًدربازار بنده از10تومان تا100تومان وجودداردوبرعهده میت آزادکردن یک بنده واجب است.ورثه می توانندباخریدیک بنده 10تومانی دین رااداکنند.واگر میت وصیت کرده به بنده 50تومانی دراین حالت 10تومان آن ازاصل خارج می شودو40تومان ازثلث . ودرکفاره مخیره اقل قیمة ًکه دراطعام جاری است . به بیان فوق. امانقل جواهرالکلام دراین موردج 35ص 350: وان کانت الکفارة مخیرة ولم یوص اخرجت واقتصر علی اقل الخصال قیمة . ودرموردکفاره مرتبه گوید: اذامات وعلیه کفارة مرتبة ولم یوص وجب اخراجهامقدماعلی المیراث کفیرهامن الحقوق المالیة واقتصرعلی اقل رقبة تجزی .                                                                        ص 349 قال في العروة الوثقی کتاب الوصیة : فهوکمالوکان علیه کفارة الافطارفي شهررمضان وکان عاجزاعن بعض الخصال ثم مات ،فانه یجب الاخراج عن ترکته مخیرا. قال العلامة في قواعدالاحکام ج 2 ص 532: امالواوصی بتخصیصه بالقضاءلم یصح ،ویمضی من الاصل الکفارات الواجبة واجرة المثل عن حجة الاسلام اوالمنذورة في الصحة واجدة الصلاة من الثلث وان کانت واجبة .وبالجملة : کل واجب یخرج من صلب المال . میرزای قمی  درتوضیح عبارت محقق اول درمختصرالنافع که فرمود: "ولواوصی بواجب وغیره ،اخرج الواجب من الاصل "می گوید: ومقتضاه وجوب اخراج الواجب من الاصل مطلقاً،مالیاکان مثل الزکاة اومشوباً بالمال کالحج اوبدنیامحضاًکالصلاة والصوم .                                                غنائم الایام 5/433 قال السیدالخوانساری في جامع المدارک ج 4ص 98و99: ولواوصی بواجب وغیره یجب خروج الواجب المال سواء کان مشوباًبالبدنی کالحج اولم یکن مشوباًکالزکاة والکفارات من اصل المال اوصی به اولم یوص بلاخلاف ظاهراً،والاخباربوجوب اخراج الواجب المالی من الاصل متکاثرة. واماالواجب البدنی کالصلاة والصوم فظاهرالمتن (متن مختصر) خروجه ایضاًمن الاصل ولولم یوص به ،ویشکل من جهة ان الدلیل علی خروج الدین من اصل الترکة وشموله لمثل الصلاة وان اطلق الدین علیهافي لسان الاخبارمشکل وان وجب علی من اشتغل ذمته بالواجب الوصیة بقضائه .   قال العلامة الحلی في قواعدج 3 ص 306: ولوکان علیه کفارة مرتبه اقتصرعلی اقل رقبة تجزی ،فان اوصی بالازیدولم یجزالوارث اخرج المجزی من الاصل ،والزائدمن الثلث ،سواء وجب التکفیرفي المرض اوالصحة ،ویقتصرفي المخیرة علی اقل الخصال ،ولواوصی بالازیداخرج الزائدمن الثلث ،فان قام المجموع بمااوصی والابطلت في الزائدویحتمل الوسطی مع النهوض . قال في الجواهربعدنقل الکلام الحلی في القواعد: قلت :لان الواجب صرف المجموع من حیث نفوذ الوصیة به وهوبعض الموصی به ،فاذالم یمکن انفاذمجموع مااوصی به یجب المقدور،لعموم "اذاامرتکم بشی فاتوامنه ماستعطتم "روایت نبوی است . ضمناًصاحب جواهرقول متوسطعلامه راقبول تدارد.   ج 35ص350 قال :ولایجب اخراج الوسطی ،لعدم وجوبهابالاصل ولابالوصیة. یعنی واجب همان قول اقل رقبة واقل قیمة است . قال في الدروس ج 2ص 189 شهیداول : ویجب اخراج الکفارة من ترکة المیت ،ففی المخیرةادنی الخصال ، الاان یتطوع الوارث بالارغب .وفي المرتبةادنی المرتبة التی هی فرضه ،ولواوصی بالازیدوردالوارث فالزائدمن الثلث.فلولم یف بالعلیااجزات الدنیا،والزیارة میراث . قال ابن العلامة في ایضاح الغوائدج 4ص 109: اذامات من علیه کفارة مخیرة اخرج من ترکته اقل الخصال ان لم تبرع الوارث والدیان بالزائداوکان في الوارث صغیراومحجورعلیه فان اوصی بالعلیاء اخرج قدرالدنیامن الاصل والزائدمن الثلث . "مجزی نبودن قیمت درکفاره " قال في الشرایع :لا یجزی دفع القیمة في  الکفارة لاشتغال الذمة بالخصال لابقیمتها. قال في الجواهرج 33 ص 292: ومن هنالم یکن خلاف فی ذلک عندنابل في المسالک هواجماع وان خالف فیه بعض العامة لنوع من الاستحسان الذی لیس بحجة عندناکالقیاس علی الزکاة.والاجتزاء بهافي الزکاة ونحوهاللدلیل الخاص . قال في المسالک الافهام ج 10 ص 117: اذالایصدق علی من دفع قیمة الطعام انه اطعم .ولامن دفع قیمة الکسوة انه کسی والامرمتعلق بعین الخصال وهواجماع وانما خالف فیه بعض العامة.      رک المغنی ج 11ص 257 قال في کفایة الاحکام السبزواری ص 218: لااعلم خلافاًبین الاصحاب في انه لایجزی دفع القیمة في الکفارة لاشتغال الذمةبالخصال لایقیمتها. اقول :فلذابایدبه فقیردرزمان دریافت کفاره ،اگربراساس نان حساب کرده ای نرخ کفاره را،بگویی فلانی کفاره نان است . وکیلی نان بخری والامشکل بوجودمی آید.حالیه بعداز گفتن فقیر باپول هرکاری انجام دادبرعهده خودش است وشمامسئولیتی ندارید. ولکن یجوزان یعطی للفقیرالثمن ویوکله بالشراء لنفسه . امام صادق (ع)هم فرمود: ان ذلک انفع له ،یشتری مایرید. منقول في الفقه علی المذاهب الخمسه: قال الامامیةوالشافعیة والخابلة : اذاکان علی المیت زکاة اوکفارة واجبة اوحجة الاسلام وماالی ذلک من الواجبات المالیة تنفذمن اصل المال لامن الثلث سواء اوصی بهااولم یوص ،لانهاحق الله احق ان یقضی کماجاءفي الحدیث واذاوصی بهاالمیت وعین مخرجهامن الثلث یؤخذ بقوله رفقاًللوارث . وقال الحنفیةوالمالکیة: ان اوصی بهاتخرج من الثلث لامن الاصل . وان لم یوص بهاتسقط بموته .      ص 471 محمدجوادمغنیه قال في القواعدالفقهیة البجنوردی : الواجب قسمان :مالی وبدنی .والواجب المالی تارة مالی محض کالزکاة والخمس والکفارات المالیة،لامثل الصوم شهدین متشابعین في بعض الکفارات اوعشرة ایام ثلاثة ایام اوغیرذلک فُي البعض الآخر.والکفارات المالیة کعتق رقبةاوالطعام ستین مسکیناًاواعطاء مدمن الطعام وامثال ذلک . منظوربجنوردی اینست که کفاره مالی ،بنده آزادکردن وشصت مسکین رااطعام دادن ویاده سیرطعام راگویند. 60روزروزه گرفتن یا10روزویا3روزجزءکفاره مالی نیست . لذاکفاره مالی ازاصل خارج می شودولوبدون وصیت . کماقال "لواوصی به یخرج من الاصل المال ،بل یخرج من اصل المال وان لم یوص به ،لانهافي الحقیقةدیون تعلقت بماله في حیاته ویجب اداؤهاوالارث فیماسواهاوبعداداؤها. ولی گوید:واجبات بدنی ازثلث خارج می شود.(مثل نمازوروزه قضاشده )     6/275 قال الامام الخمینی ره : مسأله 25- الکفارات المالیة بحکم الدیون ،فلومات من وجبت علیه تخر ج من اصل المال ،واماالبدنیه فلایجب علی الورثه اداؤها لااخراجهامن الترکة مالم یوص بهاالمیت ،فتخرج من ثلثه ،نعم في وجوبهاعلی الاولی وهوالولدالاکبراحتمال قوی اذاتعین علی المیت الصیام .                  جلد2تحریرالوسیله ص 133 قال الخوئی : ومنهاالاجماع علی ان الواجب المالی یخرج من الاصل ،وفیه :لو سلمناثبوت الاجماع فهوعلی الواجب المالی بنفسه ای ماکان واجبا مالیاً نفسیاًبحتاًکالزکاة والخمس ونحوهالاماکان صرف المال مقدمة له .بل ثبوت الاجماع في جمیع الواجبات المالیة النفسیة کالکفارات غیرمعلوم .            کتاب الحج 1/299 قال البهجت : م 1456- من مات وعلیه زکاة اوخمس اوغیرهمامن الواجبات المالیة التی تتعلق بعین المال بالاضافة الی قرض اوکفارة او امثالهما ممالا یتعلق بعین المال فان لم تف اموال للجمیع کان اداء الزکاة اوالخمس اونحوهماممایتعلق بعین المال مقدماًعلی غیره . قال في معجم الفاظ الفقه الجعفری : الحقوق الخالقیة :کالخمس والزکاة والمظالم والکفارات وقضاء الصلاة والصیام ونحوهامن الواجبات المالیة والبدنیة. الحقوق الخلقیة :کالدیون والضمانات والدیات واروش الجنایات . الحقوق الشرعیة :الاموال الواجب اخراجهاکالزکاة والخمس .                                                                 ص 165 حال اطعام درکفاره ونوع آن شرح می شود: سؤال :منظورازقوت غالب درکفاره چیست ؟ هرچنددرابتدای مقاله آمد،لیکن مزیداطلاع چنین گویند: قال في الجواهر: فان اخرج من غالب قوت البلدوهوممایجب فیه الزکاةاجزأه فان اخرج فوقه فهوافضل . نقل قول ازخلاف طوسی می کندومی گوید:انه نفس علی وجوب مایغلب علی قوته وقوت اهله لا البلد.واستدل بالآیة وقال اوجب من اوسط مانطعم اهلنا،وهودون مایطعم اهل البلد.     33/263 قال السیدعلی السیستانی : م 768:یجزی في الاشباع کل مایتعارف التغذی والتقوت به لغالب الناس من المطبوخ ومایصنع من انواع الاطعمة .(درکفاره یمین احتیاط نان است )              منهاج 3 ص 250   قال في المبسوط :الواجب في الاطعام في الکفارة من غالب قوت البلدوکذلک في زکوة الفطرة وقال قوم یجب ممایطعم اهله وهوالاقوی ،للظاهر. فان اخرج من غالب قوت البلدوهوممایجب فیه الزکوة اجزاء ، فان اخرج فوقه فهوافضل .                 5/176   ابن ادریس درکفاره یمین قوت مکلف راواجب می داندودرغیر آن  قوت اهل بلد. علامه حلی هم قائل برقوت بلداست وایضاًصاحب کشف اللثام لیکن صاحب جواهرقائل براستجابت قوت مکلف است . اکثرا گویند،واجب قوت غالب مکلف است . هرچندمشهور اهل سنت ،قوت غالب اهل بلدراقبول دارند. قال الخوئی : لونام عن صلاة العشاءالآخرة حتی خرج الوقت اصبح صائماً (یکی ازکفارات مستحبی است )علی الاحوط استجاباً. یعنی هرکس نمازعشاء اوقضاشود،مستحب است فردای آن روزراروزه بگیرد.                      2/313 قال الخوئی : م 1584- الاشبه في الکفارة المالیة وغیرهاجواز التأخیربمقدار لا یعدمن المسامحة في اداء الواجب ولکن المبادرة احوط . م 1586- اذاعجزعن الکفارةالمخیرة لافطارشهررمضان عمداً استغفروتصدق بمایطیق علی الاحوط ولکن اذاتمکن بعدذلک لزمه التکفیرعلی الاحوط وجوباً.(فتوی بروجردی هم چنین است )        2/315 قال المغنیة في فقه الامام جعفرالصادق (ع)5/39 : 1- لاتجب المبادرة الی التکفیرفوراً(فتوی تمام فقهاچنین است )،بل یجوزالتأخیرواستراخی فيه الامع خوف الفوات ،لعدم الدلیل علی وجوب الفور؛والاصل العدم . حتی یثبت العکس . 2- الکفارة المالیة کالطعام والکسوة یجب اخراجهامن اصل الترکة ،اوصی بهاالمیت اولم یوص اذاعلمناباشتغال الذمة؛تماماً کغیرهامن الدیون .اماالبدنیه کالصوم ،فان اوصی بهاخرجت من الثلث ،وان لم یوص فلایجب اخراجها،حتی مع العلم باشتغال الذمة 3- لا تصرف الکفارة الی من تجب نفقته علی الدافع کالاب والام والاولادو الزوجة . قال الصادق (ع): خمسة لایعطون من الزکاة شیئاً:الاب والام والاولاد والمملوک والزوجة،وذلک انهم عیاله لازمون له . فقول الامام (ع):لانهم عیال دلیل علی ان العیال لایعطون شیئا من الصدقات زکاة کانت ،اوغیرها....هذا .الی ان مایعطیه لعیاله یعود الیه بالنتیجه فیکون کمن تصدق علی نفسه . ایشان وکالت درخریدنان راهم برای کفاره جایزمی شمارد. صاحب جواهرهم قبول داردکه می شودپول رابه فقیردادواورا وکیل درخریدطعام قرارداد. دقت کنیداصل اولیه ،عدم اعطای قیمت درکفاره است (رک شرایع الاسلام )برخلاف زکات . درروایات هم وارداست که آیامی توان به فقیربه اندازه کفاره طلاونقره داد؟ امام فرمودند:نعم ،ان ذلک انفع له ،یشتری مایرید(میزان نفع فقیر است ) قال المغنیه :فان قول الامام ع "انفع له یشتری مایرید" دلیل عام یشمل الکفارات ولیس خاصاًبالزکاة ،کماقال صاحب الجواهر.     ( فقه امام صادق ع 5/40)                             وایضاًقاله :من عجزعن صیام شهرین ،وعتق رقبة واطعام ستین مسکینا تخیربین ان یصوم ثمانیةعشریوماً،اوان یتصدق بمایطیق ،ولوعجزعن ذلک کله اتی بالممکن من الصدقة اوالصیام ،فان عجزولم یقدرعلی شی استغفرالله سبحانه .    فقه علی المذاهب                                                                                                                                                              الخمسه ص 259 وقال الشافعیه والمالکیه والحنفیه : اذاعجز عن جمیع انواع الکفارات استقرت في ذمته الی ان یصبح موسراًفیؤدیها.وهذاماتقتضیه  القواعدالشرعیة.                                                         همان مدرک ص 159 وایضاً:قال الحنابله:اذاعجزسقطت عنه الکفارة،ولوایسربعدذلک لایجب علیه شی ء.                                همان مدرک ص 160 صاحب شرایع الاسلام قائل براینست که درصورت عجزازتمامی کفارات استغفارجایگزین است ودیگر"لاشی ءعلیه ".                                                                    ص 641شرایع   قال في الشرایع :لاترفع الکفارة الی الطفل ،لانه لااهلیة له وترفع الی ولیه . اقول :بدلیل اینکه طفل مالک نمی شود.   سؤال مهم :اگرکسی دراوان تکلیف روزه خواری کرده وعالم به حرمت وکفاره نبوده وجاهل قاصربوده باشد،آیاکفاره 60روز بر اومستقراست یاخیر؟ج= اگر عالم بحرمت افطار بوده ، قضا وکفاره دارد . درگیرنده کفاره عدالت شرط نیست . قال في الشرایع :والوجه اطعام المسلم الفاسق .ولایجوزاطعام الکافروکذاالناصب .(ناصبی کسی راگویندکه به ائمه ع حرف بدمی زند) شرایط دافع کفاره : قال في المختصرالنافع : الرابعة :یشترط في المکفرالبلوغ وکمال العقل والایمان ونیت  القربة والتعیین .                          ص 198 قال السیستانی :یتخیرفي الاطعام الواجب في الکفارات بین تسلیم الطعام الی المساکین واشباعهم ،ولایتقدرالاشباع بمقدارمعین بل المدارفیه عرض الطعام الجاهزعلیهم بمقداریکفی لاشباعهم مرة واحدة قل اوکثر. وامافي التسلیم فاقل مایجزی تسلیم کل واحدمنهم مداً(750گرم ) ازهرچه باشد،خرما،برنج ،گندم ،آرد،ماش وکشمش . التسلیم الی المساکین تملیک له وتبرأ ذمة المکفربمجردذلک ،ولا تتوقف علی اکله الطعام فیجوزله بیعه علیه اوعلی غیره .                                                      المسائل المنتخبه ص 516 قبلاًهم گفته آمدکه ،تملیک شرط است وخوردن فقیرشرط نیست . به فتوای آقای سیستانی وکالت دراداءکفاره جایزولی تبرعاً جایز نیست .کماقال :یجوزالتوکیل في اداء الکفارات المالیه ولایجزی التبرع فیهاعلی الاحوط لزوماً ای لایجزی اداؤهاعن شخص من دون طلبه ذلک .کمالایجزی التبرع عنه من الکفاره البدنیه ای الصیام وان کان عاجزاًعن اداءه ،نعم یجوزالتبرع عن المیت في الکفارات المالیه والبدنیه مطلقاً.          ص 518مدرک قبل سؤال :شرط گیرنده کفاره ،اسلام است یاعدالت ؟ ج :فقط اسلام .(ولی مؤمنین استحباب دارند)       جواهر33/269 قال في الجواهر:فیجوزاعطاؤهاحینئذالی سائرالفرق المخالفة للحق (یعنی اهل سنت )الامن کان کافرامنهم بغلواونصب او نحوهما.           ج 33ص27                         سؤال :آیابعوض 60فقیرمی توان 1فقیررا60بارطعام داد؟ ج :خیر؛لدلالة القرآن :ستین مسکینا.ظاهرقرآن ظهوردر60نفردارد. قال في الشرایع :ویجب الطعام العددالمعتبر.     ص 638 سؤال :آیادیوانه راهم می توان محسوب داشت ؟ ج :آری .یجوزالمکلف ان یطعم المجنون من الکفارة اذاکان مسکیناً.                   کلمة التقوی   6/473 « باب تبدیل خصال ثلاثه به صوم 18روزو اطعام 18نفر-18ده سیر- و آخرین مرحله ،استغفار» سؤال :آیابا رعایت آخرین مرحله و عجزازکفاره استغفارنمودوبعداً متمکن شد،کفاره ثابت است  یادیگروظیفه ای ندارد؟ ج :بل لعل ظاهرهماخصوصاًالاول منهمابدلیته علی وجه تسقط عنه الکفارة لوتمکن بعدذلک .       33/295 روایتی راهم نقل کندازامام باقر(ع)،فان عجزعن ذلک ،قال : فلیستغفرالله عزوجل ولایعود. قال الخوئی :اذاعجزعن الکفارة المخیرة لافطارشهررمضان عمداًاستغفروتصدق بمایطیق علی الاحوط ولکن اذانمکن بعدذلک لزمه التکفیر محلی الاحوط وجوباً.    یعنی به احتیاط واجب ،هروقت پول دارشدباید کفاره رابدهد.                         م1586 قال في الشرایع :فان لم یستطع استغفرالله تعالی ،ولاشی علیه .                                                             ص 641 قال في المختصر:فان لم یستطع استغفرالله سبحانه .  ص 198 قال في تحریرالوسیلة:ومع عدم تمکن یستغفرالله ،ویکفی مرة والاحوط في هذه الصورة التکفیر،ان تمکن بعدذلک .  3/232 سوالی مهم : کسی که سالهای زیادی مثلاً ده سال روزه قضا داشته و در حال حاضر توان بجا آوردن کفاره آنها را که تقریباً برای هر روز دوماه است نداشته و قدرت پرداخت کفاره ی نقدی را هم که برای هر روز تقریباً 18000تومان است ، ندارد ؛ تکلیف او چیست ؟ ج = قال فی الشرایع : " کل من وجب علیه صوم شهرین متتابعین فعجز صام ثمانیة عشر یوما؛ فان لم یقدر تصدق عن کل یوم بمد من طعام " در صورت عجز از دو ماه ، 18روز بگیر د ، ودر صورت عجز ، هر چقدر که میتواند ، کفاره نقدی بپردازد ؛ واگر بازهم قدرت بر هیچ کاری را ندارد ؛ فقط یکعدد استغفار بگوید ، کافیست . این قول مشهور فقهاء شیعی است . علامه حلی در منتهی المطلب گوید : "ولو عجز عن الاصناف الثلاثة صام ثمانیة عشر یوماٌ ؛فان لم یقدر تصدق بما وجدا وصام ما استطاع فان لم یتمکن استغفر الله تعالی ولا شیء علیه ؛ ذهب الیه علماؤنا واختلف الجمهور "  2/575 دقت کنید ایام 18روز هم باید پیوسته – متتابعات – باشد . علامه در تذکره می گوید : " فلو عجز عن اطعام ستین ، وتمکن من اطعام ثلاثین ؛ وجب قطعاً . لقوله ع : "فان لم یتمکن تصدق بما استطاع "    تذکره 6/58 شهید ثانی در مسالک گوید : " وجوب الثمانیة عشر مشروطاً بالعجز عن الخصال الثلاثة( عتق ؛ صیام شهرین و اطعام ستین )عملاً بالنص . والاصح انه حینئذ یتخیر بین صوم الثمانیة عشر وبین ان یتصدق بما استطاع "  مسالک 2/38 ایشان می گوید : تتابع در 18روز هم شرط نیست ؛ ولی اولی است . صاحب جواهر ، تتابع را شرط میداند : " متتابعاً علی الاشبه "     16/310 میرزای قمی در غنائم الایام همین مراحل را یاد آوری کرده ومی نویسد : " وقیل : بوجوب الاتیان بالممکن من الشهرین ؛ حتی لو امکن صومهما متفرقین "  5/195 نامبرده ، اشاره به قاعده دارند : " اذا امرتکم بشیء فاتوا منه ما استطعتم " هر گاه بچیزی امر شدید , هر آنچه در توان دارید ؛ بجا آورید . قال تعالی " لا یکلف الله نفساً الا وسعها "    بقره 286 آیت الله خوئی هم در فتوائی فرمودندکه از کلام ایشان چنین برداشت میشود: ( ثبوت کفاره ی عمدی در روزه ، مرهون علم به حرمت روزه خواری است . والا کسی که در این باب جاهل قاصر است ، قضای تنها بر او واجب است ونه کفاره .! ) المسائل الشرعیه 1/187 سوال کرده اند که : من لم یصم لمدة سنین ثم تاب فهل یجب علیه القضاء والکفارة ؛ ام یکفیه القضاء او الفداء ؟ الجواب : نعم یجب علیه القضاء مع الکفارة الکبری ان کان عالمابحرمة الافطار " قال فی کشف الغطاء : "والاحوط التصدق بثمانیة عشر مداً عن الایام الثمانیة عشر ؛ ان امکن مقدما علی الصیام ما استطاع والاستغفار "        2/331 وظیفه اول ، صوم شهرین است ؛ در صورت عدم قدرت ، تبدیل به 18روز میشود ، ودر صورت عدم به کفاره نقدی به ازای 18روز ؛ هر روز یک مدّ میشود ؛ واگر عدم توانائی استمرار داشت ؛ فقط استغفار . هر چند که روزه به هر مقدار ، ولو متفرقه باشد ( عدم تتابع ) باید بجا آورده شود . خبری را خاصه از پیغمبر ص نقل کنند ، شخصی بخدمت رسول خدا رسید وگفت هلاک شدم ؛ سوال کرد ؛ مگر چه شده است ؟ عرض کرد در روز ماه رمضان با زنم جماع کردم ، حضرت فرمود قضا وکفاره دارد ، یک بنده آزاد کن ، گفت در قدرتم یست ، فرمود دو ماه پی درپی ، عرض کرد ؛ اصلاً قدرت اینکار را ندارم ، فرمود ، 60فقیر را غذا بده ، گفت ، اصلاً امکان پذیر نیست ، فرمود ، این 15صاع خرما را بگیر وصدقه بده ، آنشخص خرما را گرفت وگفت : یا رسول الله ؛ هیچکس به این خرما از من وخانواده ام محتاجتر نیست ، اینجا بود که رسول خدا فرمود : " فکله انت وعیالک " بگیر وبخور ، خودت وعیالت . ( جواهر 16/268)   مسئله مهم :درپرداخت کفاره حضال کفاره میزان است ،یعنی به ازای هرروز10سیرطعام ازگندم ،آرد،نان ،برنج وخوردنیهای دیگر.دقت کنیدمیزان وزن 750گرم مدنظراست .لذااگرمکفر750 گرم آردراحساب کردبایدبه فقیربگویدآردبخردو اگرنگوید واو برنج بخردقطعاوزن 750گرم نمی شودولذاازگردن شخص ساقط نمی شود.( میزان مقدار وزن 750 گرم است که باید در تمام موارد غذائی رعایت شود) سؤال مهم :وقتی که وجه نقدبه عنوان کفاره افطاربه فقیرمی دهیم ، وظیفه پرداخت کننده وگیرنده چیست ؟ ج :اماپرداخت کننده بایدبه گیرنده بگوید،کفاره نان است . موظف هستی نان بخری وبخوری . واماوظیفه گیرنده اینست که ازطرف پرداخت کننده بعنوان وکالت نان یاطعام بخرد وبعنوان کفاره ازسوی پرداخت کننده تقبل کرده وبه تملک خوددرآورد.بعدازآن مخیراست که هرکاری دوست داشت باآن انجام دهد،خواه مصرف وخواه فروش . ( خوردن تعین ندارد ؛ بلکه خریدن وتملک تعین دارد ) بارعایت این مرحله ذمه پرداخت کننده ( مُکفّر) بری می شودوالافلا. ذیلا اقوال فقهانقل می شود: قال الگلپایگانی في هدایة العباد ج 2 ص 205: التسلیم الی المسکین تملیک له کسائرالصدقات فیملک ماقبضته ویفعل به ماشاء،  ولایتعین علیه صرفه في الاکل . وایضامعظم له درمجمع المسائل ج 3 ص 59درخصوص سؤال که آیافقیرمی تواندباپول کفاره گوشت یاپنیربخردمی فرمایند: درفرض سؤال بایدگیرنده وجه بوکالت ازدهنده پول نان یاگندم برای صاحب وجه بخردوبعدازطرف اوبرای هرروزیک مدّ بخود تملیک نمایدوبعدازتملک می تواندآنرابفروشدودرپول آن هرگونه تصرفی بنماید.   قال الخوئی والسیستانی في منهاج م 1020جلداول : تبرأذمة المکفربمجردملک المسکین ولاتتوقف البراءة علی اکله الطعام ،فیجوزله بیعه علیه وعلی غیره .   قال في المسائل الشرعیه ج 2 ص 255: لا یکفی في تکلف الانفس الاطعام اوتسلیم الطعام بالمقدارالموظف ولیس مثل زکاة الفطرة التی تجزی فیهادفع القیمة نعم یدفع القیمة للفقیرفیوکله ان یشتری بهاطعاماًمن قبله ثم یقبله کفارة فهذا لابأس به اذاکان الفقیرثقة یطمأن بأنه  یعمل ذلک .   دقت کنید:نکته اصلی اینست که درکفاره اصل  دادن طعام است نه قیمت آن فلذابایدپرداخت کننده مطمئن باشدکه فقیرطعام   را خریداری میکند . ولو خودش نخورد .       قال الشخ في الخلاف ج 4 ص 565: لایجوزاخراج القیمة في الکفارات وبه قال الشافعی . دلیلنا:"طریقة الاحتیاط ". قال في المغنی ج 11 ص 256: لایجزی في الکفارةاخراج قیمة الطعام ولاالکسوة في قول امامنا ومالک والشافعی . وایضافي ج 11 ص 257: فلاتجزی فیه القیمة کا لعتق فعلی هذالواعطاهم اضعاف قیمة الطعام لا یجزئه لانه لم یؤدالواجب فلایخرج عن عهدته " قال النووی فی روضه الطالبین ج 5 ص 184: واماالکفارة فان کانت مالیه فللوارث ان یؤ دی الواجب من الترکة .وان کانت مخیرة فله ان یطعم ویکسوولواوصی بالعتق في الکفارة المخیرة وزادت قیمة الرضیة علی قیمة الطعام والکسوة وجهانم :احدهما:یعتبرمن رأس المال ،لانه اداءواجب؛ واصححهما: الاعتبارمن الثلث . قال القطب الراوندی في فقه القرآن ج 2 ص 241: فان قیل :ماتقولون فی الکفارة اهی عقوبة ؟قلنا:الصحیح ان یقال الکفارة للظهاروالوطی ءفی نهارشهررمضان في الحضروغیر ذلک انهاتقع موضع العقوبة لماثبت الافیمایعظم فیه المأثم فأما ان کان عقوبة فیماسواه فکلاه وهذابین لان تحریم الاکل في نهارشهررمضان في حال الحضرتکلیف ،فاذا اکل وکفربعده فانه علی التکفیریستحق المثوبة .وماهذاحاله معدودفي النعم فکیف یکون عقوبة .والله اعلم بالصواب . مطلب :اجازاصحابنااعطاءقیمة الطعام والکسوة واجازاصحابنا اعطاء قیمة الطعام والکسوة لماثبت ان المقصدفیه حصول النفع للمساکین بهذاالقدرمن المال ویحصل لهم من النفع بالقیمة مثل حصوله بالطعام والکسوة ولماصع اعطاء القیمة في الزکوات من جهة الآثاروالنظروجب مثله في الکفارة لأن احدالم یفرق بینهما ومع ذلک فلیس بمتنع اطلاق الاسم علی من اعطی غیره دراهم یشتری بهامایاکله ویلبسه بان یقال قداطعمه وکساه واذاکان اطلاق ذلک سائغاانتظمه لفظ الآیة الاتری ان حقیقة الاطعام ان یطعمه ایاه بان یبیحه له فیاکله ومع ذلک فلوملکه ایاه ولم یاکله المسکین وباعه اجزاه وان لم یتناوله .   سؤال :آیاکفاره رامی توان درامورفی سبیل الله مصرف کرد؟ یعنی درمصرف شبیه زکات هست یاخیر؟ ج :خیر؛کفاره خاص فقراست وازاین نظربازکات فرق دارد. "في الکسوة" قسم دیگری ازکفارات به نص قرآن شریف "کسوة"است یعنی پوشاندن لباس که کفاره یمین  وایلاءاست . آیه 89سوره مائده :لایؤاخذکم الله باللغوفي ایمانکم ولکن یؤاخذکم بماعقدتم الایمان فکفارته اطعام عشرة مساکین من اوسط ماتطعمون اهلیکم اوکسوتهم او تحریر رقبة فمن لم یجد فصیام ثلثة ایام ذلک کفارة ایمانکم اذاحلفتم ..... خداوندکفاره شکستن قسم را3چیزقرارداده ،اطعام ده فقیر، پوشاندن ده فقیر،یک بنده مسلمان راآزادکردن (کوچک وبزرگ فرقی ندارد)واگرازهمه عاجزبود،3روزروزه داشتن ..... شاهدمابرسرکلمه کسوتهم است ،یعنی لباس برتن فقیرپوشانیدن باشرایط که درآتی می آید.   قال في الشرایع :کفارة الیمین مخیرة بین العتق والاطعام والکسوة ،فاذاکساالفقیروجب ان یعطیه ثوبین مع القدرة ومع العجزثوباًواحداً. وایضاًمی فرماید:کفارةالایلاءمثل کفارة الیمین .     ص 639 فلذاکفاره اکساء(پوشانیدن )خاص حنث قسم وکفاره ایلاءاست . نکته ای مهم : دادن کفاره قبل از اتمام ماه مبارک رمضان ، جایز نیست . حتی در مورد پیر زن وپیرمردی که روزه گرفتن برایشان مشقت دارد . باید صبر کنند تا ماه تمام شود .   ایلاءراتعریف کنید؟ وهوالحلف علی ترک وطء الزوجة اکثرمن اربعة اشهر. اقول :زیراحداکثرزمان فراغ وترک زناشوئی درحال اختیار 4 ماه است .وخوابیدن دراتاق همسربه شرط حضوردرمحل وبدون مانع هر4شب 1بارواجب است . وبااسقاط حق از سوی زن ،مردبری ءالذمه می شود. دقت کنیدکه حق قابل اسقاط است برخلاف حکم . « اکساء : لباس بر فقیر پوشاندن » وامابرای شرح کسوة ازتعاریف لغوی وتفسیرشروع می کنیم :   کسوتهم :وهوثوب یغطی العورة.      کنزالدقائق 6/216                                                             والکشاف 1/673 قال في کنزالعرفان في فقه القرآن : کسوة الفقیر:قیل ثوبان .والحق انه یکفی الواحدولوغسیلاً.... وان اعطی امرأه لایجزی الامایجوزفیه الصلاة وهوثوبان قمیص و مقنعة.                         2/122 قال الرازی :الکسوةفي اللغة معناهاالباس وهوکل مایکتسی به .                                                       تفسیرکبیر12/421 اکتساءًثوباً:جامه رابراوپوشاند. کساواکساهردوبمعنای پوشاندن لباس است .مثل نقل قرآن : "فکسوناالعظام لحماً"    14مؤمنون          قاموس قرآن 6/111 تااینجامعنای لغوی وکلام مفسرین عالیقدرشیعه وسنی بوددر شرح کلمه کسوة .که جامع آن چنین است . 1-         ساترعورت باشد.( لازم نیست تازه ودست اول باشد ) 2-         نمازباآن جایزباشد.خواه زن وخواه مرد. اماکلام فقهاعظام چنین است :   قال في الجواهر:فیکون المعیاربالکسوة مایحصل به سترالعورة مع صدق الکسوة عرفاوعادة کالجبة والقمیص والسراویل .                                                                 33/275 ویکفی الغسیل- شسته شده -  من الثیاب کمافي القواعدوغیرها.    33/275 دقت کنیددراطعام واکساءیک فرق بین آندووجودداردوآن اینست که دراطعام بایدبزرگ وکوچک مخلوط باشد،بچه تنهامجزی نیست ولی دراکسا(پوشاندن 10فقیر)بچه هم کفایت می کند.ضمن اینکه  دراطعام به نحوتملیک بچه هم مجزی است .ولی دراشباع خیر. کماقال :وان اقتصرعلی الاطعام اشترط کونهم کبارااومختلطین من الصغاروالکبارفلوانفردالصغاربالاکل احتسب اثنان منهم بواحد. قال في کشف العظاء:یعتبرفیهاان یکون ممایعدلباساًعرفاًمن غیر فرق بین الجدیدوغیره مالم یکن منحرفاًلایسترالبدن وسترالعورة والرأس والیدین والقدمین ونحوها.              2/332 قال الشیخ في الخلاف ج 6 ص 14: اقل مایجزی من الکسوة ثوبان :قمیص وسراویل اوقمیص و مندیل اوقمیص ومقنعة وثوب واحدلایجزی . قال في المسالک الافهام :         ولابدفي الکسوة: لماکان المرجع في الکسوة الی المتعارف ومایلیق بحالهااختلف ذلک باختلاف البلادفی الحروالبرد.وباختلاف الفصول .  8/461   قال فی الجواهر:ثوب یواری عورته وخبرمعمرعنه ع سألته عمن وجب علیه الکسوة في کفارة الیمین ،قال :هوثوب یواری عورته .           33/273 فاذاکسی الفقیریجب ان یعیطه ثوبین مع القدرة ومع العجز ثوباً واحداً.                                        33/273 قال زین الدین :والاحوط عدم الاکتفاء بالسراویل وحدها. کلمة التقوی    6/476                                                                                                       قال ره :والاحوط في الانثی ان یواری مایحرم منهاکشفه . فتوای آقای سیستانی هم چنین است .        هدایة العبادگلپایگانی                                                                                                                                                                                                                                                                2/206 قال الخوئی :الکسوة لکل فقیرثوب وجوباً،وثوبان استجاباًبل همامع القدرةاحوط .                منهاج 2/314 قال فی  المغنی :شرط کسوة: "سترالعورة ودفع الضررالحروالبردفي الکسوة"   المغنی 11/281   قال السرخسی :باب الکسوة: "والکسوةثوب لکل مسکین ازاراورداء اوقمیص اوقباء اوکساء. انه یجزئه لانه یکون به مکتسیاشرعاً حتی تجوزصلاته فیه "                                             المبسوط السرخسی 8/153 قال المغنیه :حددت بعض الروایات الکسوةبثوب واحد لکل مسکین ،وبعض بثوبین .وقال ثالث :الواحدواجب ،والثانی مستحب . وقال الرابع :یجب ثوبان مع القدرة وثوب مع العجز.                                                     فقه امام صادق 3/38 ولی حق اینست که چه بسابایک پیراهن بلندمثل قبا،تمام بدن پوشیده می شود.فلذادرصورتی که قبانباشد،بایدحتماًپیراهن و شلوارپوشیده شود. سؤال :آیامی شود،بعوض پیراهن پارچه رابه فقیرداد؟ ج :نظرفقهااینست که مجزی نیست ،مگراجرت دوخت راهم به فقیر بدهیدومطمئن باشیدآنرمی دوزد.   « روزه وصاحبان مشاغل سخت »   سؤال: آیا کارگران نانوائی که در شدت گرما وکنار تنور داغ قرار دارند وامکان روزه گرفتن در چنین حالی اصولاً از عهده ی انسان عادی خارج است ، مرخص در افطار هستند ؟ ویا خیر ؟ ویا کلاً ، کسانی که بکارهای سخت وطاقت فرسا ، مثل ؛ کار درمعدن ویا هر مکان سختی مشغول بوده وبنا بدلائل اقتصادی قادر به تعطیل کار در ماه مبارک رمضان نیستند ؛ تکلیفشان چیست ؟ با روزه خواری مرتکب گناه میشوند ؟ آیا میتوانند ؛ در ایام زمستان که راحتتر هستند قضای آنرا بجا آورند ؟ در اسلام که حکم حرجی  بمعنای « تکلیف بما لایطاق » ؛ تکلیفی که عادتاً تحمل آن محال است؛ نیست .  صاحب جواهر کلام موجزی دراین باب دارد : " فالاقوی الاقتصار علی الشدید منه الذی یعسر تحمله عادة "   5/116 خداوند فرمود : " وما جعل علیکم فی الدین من حرج"    حج /78 ویا در آیه 185 بقره گوید : " یرید الله بکم الیسر ولا یرید بکم العسر "  خداوند برای شما سهولت مقررکرده ونه سختی را. دارندگان مجوز افطار در روز ماه مبارک رمضان چه کسانی هستند ؟ در فقه اسلام سه گروه مجوز افطار داشته وبر ایشان روزه نوشته نشده ، بعضاً کفاره دارند فقط . مثل پیرزن وپیر مرد برای هرروز ده سیر طعام . وبعض دیگر هم قضا دارند وهم کفاره ، مثل حامل مقرب ( زنی که نزدیک زایمان است )وزنی که بچه شیر میدهد ( مرضعه قلیل اللبن ) که اگر روزه بگیرد ؛ در میزان شیر تاثیر منفی داشته واین کاهش شیر؛ تغذیه طفل را با خطر مواجه میسازد . گروه سوم ؛ بیمارانی هستند که نیاز بنوشیدن مداوم آب دارند ، مثل ؛ بیماران قلبی وکلیوی و... ( اینها را من به داء العطش ) گویند . ایشان هم باید کفاره بدهند ؛ قضاء را بعضی واجب وبعض دیگر عدم وجوب می گویند . سید یزدی در عروه می فرماید ؛ در صورت تمکن از قضاء " اقوی وجوب است آیات عظام ؛ بروجردی وخوئی وحکیم و...می فرمایند " اقوی عدم وجوب است . واما برای یافتن جواب سوال روزه داری صاحبان مشاغل سخت ، ابتدا آیه 184بقره وچند نکته از آنرا می آوریم وسپس با بیان حکم زن شیرده به مقصود نزدیک میشویم . قال تعالی :" فمن کان منکم مرضاً او علی سفر فعدة من ایام اخر وعلی الذین یطیقونه فدیة طعام مسکین " یطیقونه از طوق – گردبند معروف – گرفته شده وراغب گوید : اسم ٌ لمقدار ما یمکن للانسان ان یفعله بمشقة " آن نهایت توان انسان را گویند که برای انجام کاری مبذول داشته وبقول معروف کم می آورد . اصطلاحاً گویند ، مشقت دارد . شخص را از حالت عادی خارج کرده وبه مرز خطر آفرینی می کشاند . در کنز العرفان هم در معنای « یطیقونه» می گوید : " ای یبلغونه اقصی طاقتهم "     1/201 سید طنطاوی در تفسیر خود گوید : "«یطیقونه» یقدرون علیه ویتحملونه بمشقة وتعب ، لا الطاقة اسم للقدرة علی الشیء مع الشدة والمشقة والوسع اسم للقدرة علی الشیء علی جهة السهولة  " بعد استشهاد به آیات قران کرده ودلیل را چنین آورد : " ربنا ولا تحملنا ما لا طاقة لنا به " بقره 286 معنای یطیقونه : انجام کاری که فوق العاده سخت است ونه انجام ناشدنی ؛ در دعا هم می گوئیم ؛ خدایا برما تحمیل نکن چیزی را که طاقتش را نداریم . دقت کنید ؛ نمی گوئیم : مالا قدرة لنا به " می گوئیم ] طاقتش را نداریم ؛ فلذا نتیجه میگیریم که کار طاقت فرسا ، کاری شدنی ؛ اما با مشقت فراوان است . مفسرین وفقها شیعی "یطیقونه" را به کسانی تفسیر میکنند که روزه برایشان مشقت داشته واز مصادیق آن ، پیرزن وپیر مرد و آن دو گروه زنان و بیماران را نام برده واز صاحبان مشاغل سخت ؛ ذکری بمیان نمی آورند . واینهم بخاطر اینست که در منظر ایشان ، کار سخت مجوز افطار نیست . مگر اینکه روزه گرفتن وکار کردن ؛ شخص را به حالت اضطرار بکشاند که آنوقت از باب حفظ نفس محترمه ودلالت آیه 177بقره: " فمن اضطر غیر باغ ولا عاد فلا اثم علیه " ، افطار مباح میشود . والا با فی الجمله مشقت وگرمای هوا، مسلمان  اجازه روزه خواری نداشته و باید برای افطار عمدی هرروز ؛ 60روز روزه گرفته ویا 60مسکین را اطعام کند . ما خود شاهد افرادی بوده ایم که در گرمای شدید تابستان ، روزه گرفته وبه سخترین کار نانوائی – پیشکاری -  ادامه داده اند . البته ما قبول داریم که مورد استثناء عامل صدور حکم کلی نباید باشد .( حرج شخصی است ونه نوعی) ولی میتواند حجت بر علیه کسانی که قصد فرار از حکم خدا را دارند ؛ باشد . !!! بعضی از مفسرین اهل سنت در ذیل 184 بقره ودر شرح کلمه « یطیقونه» می گویند : تفسیر مراغی 2/72 " والذین یطیقونه هم الشیوخ الضعفا ء ... والعما ل الذین جعل الله معاشهم الدائم بالاشغال الشاقة ...اذا کان الصیام یشق علیهم و... حامل مقرب ومرضعه قلیل اللبن ... اذا خافتا علی ولدیهما ، فکل یفطرون وعلیهم الفدیة " شیخ مراغی دانشمند بزرگ اهل سنت ورئیس الازهر مصر در تفسیر خودش می گوید ؛ از مصادیق « یطیقونه » صاحبان مشاغل سخت وطاقت فرسا ؛ مثل کارگران معدن ویا محکومین به زندان با اعمال شاقه هستند , ایشان بمانند پیر زن وپیر مرد ودو گروه زن وبیماران ، از روزه داری معاف بوده وبعداً قضا میکنند . مفسر بزرگ اهل سنت ، شیخ محمد عبده ؛ شاگرد ویار صدیق سید جما الدین اسد آبادی  در تفسیر « یطیقونه» همین مطلب را بیان میدارد . ایشان هم صاحبان مشاغل سخت را از دارندگان مجوز افطار محسوب میدارد . سید سابق مؤلف کتاب « فقه السنة » در زمره ی پیر زن وپیر مرد ودو گروه زنان وبیماران ، بعد از نقل کلام شیخ محمد عبده ، صاحبان مشاغل سخت را جزء مرخصین در افطار قلمداد میکند . کما قال : " من یرخص لهم فی الفطر وتجب علیهم الفدیة : الشیخ الکبیر ... واصحاب الاعمال الشاقة الذین لا یجدون متسعاً من الرزق غیر ما یزاولونه من اعمال "          ج1ص439 البته شیخ محمد عبده هم  شرط را بیان میکند : لا یجدون متسعاً من ارزق ؛ غیر ما یزاولونه من اعمال " فلذا تکلیف  صاحبان مشاغل سخت از نظر روزه گرفتن وکار کردن در فقه اهل سنت ، کاملاً شفاف  بیان شده است مفتیان الازهر مصر هم در جواب استفتائیه ؛ در همین باب با اعلام فتوای شیخ محمد عبده ، کار سخت وطا قت فرسا را مجوزی برای افطار میدانند .           فتاوای الازهر 9/291   لیکن ، گفتیم که در مذهب شیعه ؛ بهمین راحتی نیست . مجتهدین شیعه در خصوص حکم زن شیر ده می فرمایند ؛ زنی که بچه شیر میدهد ؛ خواه بچه خودش وخواه دیگری باشد واو به اصطلاح « دایه » محسوب شود . در صورتی که روزه گرفتن برای خودش ویا طفل شیر خوار خطر آفرین باشد ؛ مرخص بوده ومیتواند روزه را افطار کند ؛ ولی قضا وکفاره بر عهد ه اش می آید . در همین حال می گویند ؛ شیر دادن باید منحصر به همین زن باشد ؛ خواه مادر ش وخواه دایه اش . که اگر منحصر نباشد ؛ یعنی زن دیگری حاضر باشد که این بچه را شیر بدهد وشیر دادن او هم برای طفل خطری نداشته باشد , این زن باید طفل را به او سپرده وخود روزه بگیرد . دقت کنید ؛ دایه حتی اگر در قبال گرفتن مزد ؛ شیر دادن را قبول کرده ؛ همین احکام را دارد . گرفتن پول ، مشکلی از نظر افطار با شرایط  برای او ایجاد نمی کند . به کلام بزرگان توجه کنید : قال فی مسالک : " الحامل المقرب والمرضع القلیلة اللبن ....الخ . هذا اذا خافتا علی الولد ؛ اما لو خافتا علی انفسهما فالمشهور انهما تفطران وتقضیان ولا کفارة کالمریض . وکل من خاف علی نفسه . ...ولا فرق فی ذلک بین الخوف لجوع او عطش ، ولا بین کون الولد من النسب او من الرضاع ؛ ولا بین المستاجرة والمتبرعة . نعم لو قام غیرها مقامها بحیث لا یحصل علی الطفل ضرر فالاجود عدم جواز الافطار لعدم تحقق الخوف علی الولد "                                                 مسالک الافهام شهید الثانی 2/86 فرمود ؛ در صورتی که جایگزین باشد برای مادر طفل ویا دایه ؛ اجود عدم جواز افطار است . مفتیان الازهر مصر هم چنین گویند : "ولا فرق فی المرضع من ان تکون اُماً او مستاجر للارضاع ؛ لان الام واجب علیها الارضاع دیانة والمستاجر واجب علیها والارضاع بحکم  العقد  "       فتاوی الازهر 1/126 قال فی المدارک : " واعلم ان اطلاق النص وکلام الاصحاب یقتضی عدم الفرق فی المرضع بین الام وغیرها، ولا بین المتبرعة والمستاجرة . اذا لم یقم غیرها مقامها . اما لو قام غیرها مقامها بحیث لا یحص علی الطفل ضر فالاجود عدم جواز الافطار . لانتفاء الضرورة المسوغة له "       مدارک الاحکام سید محمد عاملی    6/300     علامه کاشف الغطاء در کشف الغطاء بعد از صدور مجوز برای زن شیرده – با شرایط قبل – می فرماید : " ولا یرخص فی الافطار فی کل مشقة ما عدی الثلاثة -  بیمار ودو گروه زنان - ... الا اذا بلغ الغایة " 2/330 این فتوای علامه کاشف الغطاء ؛ بصراحت بیا ن میکند که مشقة زمانی مجوز افطار است که بحدّ نهائی ، یعنی عدم تحمل برسد . ( حالت اضطرار ) . شرط منحصر بودن وعدم جایگزین در خبر علی بن مهزیار وارد شده وابن ادریس حلی در مستطرفات السرائر آنرا آورده است . " قال کتبتُ الیه یعنی علی بن محمد ع اساله ُ عن امراة ٍ تُرضعُ ولدها وغیر ولدها فی شهر رمضان فیشتدُّ علیها الصوم وهی ترضع ُ حتی یُغشا  علیها ولا تقدرُ علی الصیام ؛ ام ترضعُ وتُفطرُ وتقضی صیامها اذا امکنها او تدعُ الرضاع وتصوم فان کانت ممن لا یمکنها اتخاذ من یرضع ُ ولدها فکیف َ تصنع ُ ؟ فَکتبَ ان کانت ممن یُمکنها اتخاذ ظئرٍ استرضعَت لولدها واتمّت صیامها وان کان ذلک لا یُمکنها افطَرَت وارضعت وَلَدَها وقَضَت صیامها متی امکنها "            وسائل الشیعه 10/215 امام در جواب سوال فرمود : اگر جایگزین برای شیر دادن وجود دارد ، بچه را به او سپرده وروزه بگیرد والا ، افطار کرده وبعداً قضا بجا آورد . واما بااین تفاصیل و امداد از عقل سلیم وملحوظ داشتن واقعیات جامعه ؛ خصوصاً مسائل اقتصادی و هزینه خانواده و نیاز اجتماع به مایحتاج عمومی ، در باب صاحبان مشاغل سخت ، مثل کارگر نانوائی  میتوان گفت : « اگر شخص کارگر برای هر روز خود محتاج به کسب درآمد بوده وبا  نرفتن بسر کار ، وعدم کسب درآمد ؛ خود وخانواده اش محتاج مانده ومستاصل میشوند ؛ بطوری که قابل تحمل نباشد ؛لازم است در صورت امکان وفراهم شدن شرایط ؛ شبها کارکند ؛ درغیر اینصورت به مسا فت  شرعی رفته ؛ افطار کرده وبرگردد ؛ در غیر اینصورت از ابتدای روز تا هر کجا توانست روزه گرفته وبا بروز حالت غیر متعارف وعدم تحمل ؛  فرمودند ؛ افطار جایز است .البته ظاهراً فقط مشگل تشنگی را دارند ؛ فلذا بقدر رفع عطش غیر قابل تحمل ، آب نوشیده واز خوردن سایر اطعمه واشربه تا وقت مغرب  اجتناب کرده و بعداً قضا بجا آورند .( عدم رعایت این موارد ؛ افطار عمدی محسوب شود )   ولی اگر دارای تمکن ما لی بوده ومیتواند روزها وبلکه ماهها از ذخیره ی بانکی خود استفاده کند ؛ یقیناً چنین کسی مجوز افطار نداشته ودر صورت روزه خواری مرتکب فعل حرام شده وباید قضا وکفاره بجا آورد » فاضل نراقی در مستند گوید : " للضرورة المبیحة لکل محظور اجماعاً بل ضرورة "     ج10ص387 قاعده هم بما می گوید : " الضرورات تبیح المحظورات " " ان لا ریب ان حفظ النفس فی نظر الشارع اقوی واولی من غیرها "      عناوین مراغی 2/704 واما در باب نوشیدن بقدر حفظ جان وپرهیز از امتلاء شکم به کلام بزرگان عنایت فرمائید : قال فی المدارک : " وهل یجب علی ذی العُطاش الاقتصار من الشرب علی ما تندفع به الضرورة ام یجوز له التملیء من الشراب وغیره ؟ قیل بالاول . لروایة عمار ؛ عن ابی عبد الله ع :  فی الرجل یصیبه العطش حتی یخاف علی نفسه؛ قا ل : "یشرب بقدر ما یمسک به رمقه ؛ ولا یشرب حتی یروی "             مدارک الاحکام 2/297 سپس قول مخالف را هم مبنی بر جواز است نقل کرده وددست آخر گوید : " الاول احوط " شهید ثانی هم در مسالک می فرماید : " ولا ریب انه احوط " یعنی فقط آب خوردن بقدر رفع عطش ، احوط است .2/86 علامه حلی در «تذکره » جایز میداند . وگوید " فلا ینبغی لهولاء ان یتملوا من الطعام ولا من الشراب فی النهار.1/281 صاحب جواهر با نقل اقوال موافق ومخالف وروایات باب ، می فرماید : " المحمول علی الکراهة عند الاکثر لاطلاق الرخصة فی الافطار " یعنی ؛ روایات مبنی بر نهی را ؛ حمل بر کراهت کنیم ؛ زیرا اذن در افطار اطلاق دارد17/155 البته این احکام در حق ذی العطاش هستند ، لیکن میتوان در حق صاحبان مشاغل هم  بهمان ترتیب که آمد بکاربرد .فقط. اشاراتی بودبراحکام کفارات مالی وبدنی وخصوصیات اطعام واکساء،عتق رقبه بدلیل عدم وجود بنده در عصر حاضر؛ قابلیت اجرائی ندارد . علیهذا ، همان صوم وافطار واکساء ، مجزی هستند .   ومن الله التوفیق   09369319570    مکتب القران فجر – بروجرد – مهر 87                              محمدرضافروزان  اصلاحات در 6/6/89  
+ نوشته شده در  شنبه سی ام مرداد 1389ساعت 13:36  توسط محمدرضا فروزان  | 

12سوال در باب مهدویت

به مقاله موعود منتظر مراجعه کنید

+ نوشته شده در  شنبه سی ام مرداد 1389ساعت 12:58  توسط محمدرضا فروزان  | 

تسبیحات حضرت زهرا ع

  Normal 0 false false false EN-US X-NONE AR-SA MicrosoftInternetExplorer4 /* /*]]>*/ /* Style Definitions */ table.MsoNormalTable {mso-style-name:"Table Normal"; mso-tstyle-rowband-size:0; mso-tstyle-colband-size:0; mso-style-noshow:yes; mso-style-priority:99; mso-style-qformat:yes; mso-style-parent:""; mso-padding-alt:0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; mso-para-margin:0cm; mso-para-margin-bottom:.0001pt; mso-pagination:widow-orphan; font-size:10.0pt; font-family:"Times New Roman","serif";}
بسم الله الرحمن الرحیم                فلسفه تشریع تسبیحات  حضرت زهرا علیها السلام      قال الله تعالی :    « یا اَیها الذّین آمنوا اذکُروالله ذکراً وکثیراً و تسبّحوه بکرةً و اصیلا ً » .  احزاب /41_42 متذکر بودن از صفات مومنین است . تذکر یعنی خدا را فراموش نکردن ، خدارا ناظر اعمال دانستن .کما قال الله تعالی : « اَلَم یَعلَم بانَّ الله یَری » علق/14 ذکر3 ویژگی دارد : 1_عامل باز دارندگی است . (مانعیت)  اِنَّ الصلاة تَنها عَنِ الفَحشاءِ والمُنکَر و لِذکرُ الله اکبر . عنکبوت/45 2_عامل تربیتی وسازندگی است . اَلا بِذکراللهِ تطمئِنُّ القُلوب . رعد/28 و3- انتباه . مانعیت ذکر طبعی است ونه قسری (اجباری – خلاف طبع) قال الله سبحانه:"ان الصلاة تنهی عن الفحشاء والمنکر" یعنی ، طبیعت نماز حالت باز دارندگی دارد ونه جبری است . اگر زمینه ی لازم فراهم شود ، اثر نماز بر ملا میشود . ذکر از کانال عامل تربیتی انسان را ساخته و در برابر مشکلات مقاوم می سازد ، دقیقاً بسان تقویت پی ها ، ستون ها و پلهای ساختمان که سازه را در برابر زلزله مقاوم می نماید. طبیعتاً شما با قرار دادن دهها تیر چوبی در پشت دیوار ، هرگز ساختمان را مقاوم نمیکنید . نظر به اینکه هدایت بر دو قسم است : هدایت اولیه وهدایت ثانویه . شخص ذاکر با تداوم بر ذکر الله تعالی ، خودرا مشمول عنایت خاصه قرار داده وبر هدایتش می افزاید . آیه 17 سوره محمد " والذین اهتدوا زادهم هدی واتاهم تقواهم " پیامبر (ص) باتعلیم تسبیحات حضرت زهرا (ع) به ما نشان داد که یاد خدا به انسان نیرو می دهد ، دقت کنید به این قاعده که در روانشناسی اثبات شده است: « احساسات مثبت به شما قدرت می دهند و احساسات منفی قدرت را می گیرند» قبل از شروع به استحضار میرسانم که جایگاه تسبیحات در دو موضع وبه دو طرق وارد شده است : اول – قبل از خواب به روایت خاصه وعامه . از رسول خدا ص . دوم – بعد از نماز به روایت خاصه از امام صادق ع وبطریق عامه از پیغمبر ص . تحت عنوان تعقیبات نماز . بخش اول - سبب تعلیم تسبیحات چیست ؟     کار منزل بر دوش حضرت زهرا(ع) سنگینی می کرد به سفارش حضرت علی(ع) موضوع را با پیامبر(ص)  در میان گذاشت وخواستار خدمتکاری برای خویش شد. از قضا آن روزها مصادف بود با ورود تعدادی از اسیران جنگ های اسلامی به مدینه ، پیامبر(ص) به خاطر جلوگیری از قضاوت نا درست مردم و آیندگان و دادن درس انسان دوستی و عدالت در تقسیم بیت المال و همراهی ضعفای جامعه ، به دخترش کنیز نداد ، لیکن اذکار معهود را تعلیم داد معظم له ص فرمودند : اَفَلا اُعَلمکُما ما هو خیرٌ لکُما مِنَ الخادم ؟ اذا اَخَذتُما مَنامُکُما فَکَبّر ا اربعاً و ثلاثین تکبیرة و سَبّحاً ثلاثاً وثلاثین تسبیحَه واَحمداً ثلاثاً وثلاثین تحمیده ، فَاخرجَت فاطمه (ع) رأسها وقالت :  رَضیتُ عن الله  و عن رسوله رضیت عن الله وعن رسوله " این داستان در کتاب « مَن لایَحضُرُالفقیه » جلد اول صفحه 321 به تمام آمده است.البته سبب تعلیم در کتب اهل سنت مثل ؛  صحیح بخاری ومُسلم وسُنن تُرمَذی آمده لیکن تکبیرات را به تفاوت در جایگاه وتعداد ذکر کرده اند که در آتی شرح آن می آید . در صحیح بخاری چنین وارد شده است : وَقَالَ « أَلاَ أُعَلِّمُكُمَا خَيْرًا مِمَّا سَأَلْتُمَانِى إِذَا أَخَذْتُمَا مَضَاجِعَكُمَا تُكَبِّرَا أَرْبَعًا وَثَلاَثِينَ ، وَتُسَبِّحَا ثَلاَثًا وَثَلاَثِينَ ، وَتَحْمَدَا ثَلاَثَةً وَثَلاَثِينَ ، فَهْوَ خَيْرٌ لَكُمَا مِنْ خَادِمٍ » . حدیث 3075 1377 - وَحَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عِيسَى أَخْبَرَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ أَخْبَرَنَا مَالِكُ بْنُ مِغْوَلٍ قَالَ سَمِعْتُ الْحَكَمَ بْنَ عُتَيْبَةَ يُحَدِّثُ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِى لَيْلَى عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ -صلى الله عليه وسلم- قَالَ « مُعَقِّبَاتٌ لاَ يَخِيبُ قَائِلُهُنَّ - أَوْ فَاعِلُهُنَّ - دُبُرَ كُلِّ صَلاَةٍ مَكْتُوبَةٍ ثَلاَثٌ وَثَلاَثُونَ تَسْبِيحَةً وَثَلاَثٌ وَثَلاَثُونَ تَحْمِيدَةً وَأَرْبَعٌ وَثَلاَثُونَ تَكْبِيرَةً ». صحیح مسلم 2/98 وهمچنین تذکره حلی 3/265و المجموع النووی 3/485و مستدرک الوسائل 5/39والطرائف سید بن طاوس 541 المعقبات : سميت معقبات لأنها عادت مرة بعد مرة أو لأنها تقال عقيب الصلاة 12859- حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ حَدَّثَنِى أَبِى حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ حَدَّثَنِى أَبِى عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ -صلى الله عليه وسلم- قَالَ « إِذَا مَرَرْتُمْ بِرِيَاضِ الْجَنَّةِ فَارْتَعُوا ». قَالُوا وَمَا رِيَاضُ الْجَنَّةِ قَالَ « حِلَقُ الذِّكْرِ ».          مسند امام احمد 6811- حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ حَدَّثَنِى أَبِى حَدَّثَنَا حَسَنٌ حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ حَدَّثَنَا رَاشِدُ بْنُ يَحْيَى الْمَعَافِرِىُّ أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا عَبْدَ الرَّحْمَنِ الْحُبُلِىَّ يُحَدِّثُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا غَنِيمَةُ مَجَالِسِ الذِّكْرِ قَالَ « غَنِيمَةُ مَجَالِسِ الذِّكْرِ الْجَنَّةُ الْجَنَّةُ ».    همان مدرک قبل 11652 - وَبِهَذَا الْإِسْنَادِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ يَقُولُ الرَّبُّ عَزَّ وَجَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ سَيُعْلَمُ أَهْلُ الْجَمْعِ مِنْ أَهْلِ الْكَرَمِ فَقِيلَ وَمَنْ أَهْلُ الْكَرَمِ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ مَجَالِسُ الذِّكْرِ فِي الْمَسَاجِدِ "    مدرک قبل   بعد تسليم الإمام من الصلاة دون أن يسبح 33 ويحمد الله 33 ويكبر 33 ويهلل بلا إله إلا الله وحده لا شريك له، له الملك وله الحمد وهو على كل شيء قدير، أو الأذكار الأخرى، فهل يأثم المسلم إن ترك التسبيح بعد الصلاة وخرج إلى شغله وعمله أو إلى بيته، وهل نفرق من الذي عنده شغل شاغل يشغله عن التسبيح أم أن التسبيح سنة ومستحب وليست بفرض كصلاة الفرض المفروضة  "   مجموع فتاوای اللجنة الدائمة – فقه حنفی – شورای فتوای حجاز 9/129 روایات شیعی کلاَ تکبیرات را به تعداد 34 عدد در ابتدای تسبیحات آورده ، اما در جایگاه تحمید (الحمدلله) و تسبیح (سبحان الله) با هم اختلاف نظر دارند . ( اِلاّ نقل محدث قمی در بیت الاحزان ). مستحب است که شمردن اذکار با تسبیح توسط دست راست باشد . سنت نبوی ص چنین بوده است : الأفضل أن يكون ذلك باليمين؛ لأنه ثبت عن النبي صلى الله عليه وسلم أنه كان يعقد التسبيح بيمينه، ولعموم حديث عائشة رضي الله عنها: « كان النبي صلى الله عليه وسلم يعجبه التيمن في تنعله وترجله وطهوره وفي شأنه كله » ، ويجوز ذلك باليدين جميعا لأحاديث وردت في ذلك."   اللجنة الدائمه 9/119 بخش دوم : ترتیب اذکار چگونه است ؟    در بین شیعیان مشهور، اول 34 عدد تکبیر، 33 عدد تحمید ، 33 عدد تسبیح با 1 عدد لا اله الا الله وارد شده است . شیخ در تهذیب وابن بابویه در « فقه الرضا » اول تکبیر سپس تسبیح و در خاتمه تحمید را نقل کرده اند. اینجانب نیز با نظر شیخ وابن بابویه موافق هستم چرا که قرآن فرمود : « وآخردَعواهُم اَنِ الحَمدلله ربّ العالمین »  یونس/10 ترتیب اذکار در کتب اهل سنت به قرار زیر است : 1_ فی سنن الدّارمی : قال رسول الله (ص) تُسبِّح دبر کُلّ صلاة ثلاثاً وثلاثین تحمَده ثلاثاً وثلاثین وتُکبِّر ثلاثاً وثلاثینِ و تَختمها بلا اله الا الله وَحدَه لا شریک لَهُ الملک و لَهَُ الحمد وهو علی کلِّ شَی قدیر. مجلد1/ 312 در روایت دیگری دارمی تعداد تکبیر را 34 عدد نقل می کند .)وتُکبّروااربعاً و ثلاثین.( 2_ مسند احمد بن حنبل   جلد 2    صفحه  238    الاول التکبیر ثم التسبیح ثم التحمید . 3_ سنن ابی داود         جلد 1     صفحه  337    الاول التسبیح ثم التحمید ثم التکبیر . 4_ صحیح بن حنان      جلد 5     صفحه  358    شبیه مسند احمد بن حنبل است . 5_ تاریخ دمشق         جلد 53    صفحه 296     التکبیر ثم التحمید ثم التسبیح . 6_ تهذیب الکمال        جلد 25   صفحه 432   و  جلد21   صفحه254  التکبیر ثم التحمید ثم التسبیح . 7_ کنزالعمال             جلد 15   صفحه 508     التکبیر ثم التحمید ثم التسبیح . 8_صحیح البخاری        جلد 4    صفحه   208  و صحیح مسلم   جلد 8   صفحه  85 . 9_ مسند فاطمه للسیوطی ، ترتیب 34 عدد تکبیر ، 33 عدد تسبیح و 33 عدد تحمید را دارد . 10_الاحقاق  جلد 25  صفحه 345 و صفحه 346  ترتیب ذکر : 33عدد تسبیح ، 33 عدد تحمید و 34 عدد تکبر را دارد. دقت کنید مشهور اهل سنت ، تکبیر را در اول قرار می دهند ؛ بعضی با 34 عدد ولی بعضی با 33 عدد . بخش سوم : فلسفه تشریع تسبیحات حضرت زهرا (ع) چیست و این ذکر بیانگر چه چیزی است ؟    این دستور مبیّن اصل شریف قرآنی است که فرمود : « انا الله وانا الیه راجعون » بقره/156  به همین دلیل گوییم اول آن تکبیر باشد و آخر آن تحمید یعنی ما از خداییم و به سوی او باز می گردیم ودر میان این هُبوط وصُعود هماهنگ با کل عالم تسبیح ذات احدیت گوییم که فرمود : .« وَ اِن مِن شیءِ الّا یُسبّح بِحَمده وَلکن لا تَفقَهُون تَسبیحَهُم »  اسراء/44   همه با هم یکدل ویکصدا گوییم:  « رَبُّنَاالله »  فصلت/30     « اَلا الی الله تَصیرالاُمور » شوری/53  یا  « هُوَ الاول وَ الآخِر»  حدید/3 ما معتقد به وحدت وجود درعالم بوده وهمه چیز را از او می دانیم  « قُل کُلٌ مِن عِندالله » نساء/78 اعتقاد ما این است که « الله اکبر مِن کُل شیءِ اَو فوق کُل شیءِ » است .  کما قال « لا موثر فی الوجود الّا الله  ولا حول ولا قوة الّا بالله »  منظومه سبزواری در دستورات اسلامی وارد شده است که به هنگام راه رفتن در سر بالایی مکرر بگویید « الله اکبر » یعنی خدایا نیرو بده ، قدرت غلبه بر سختی ها را کرامت کن. کما قال :« اِنّ القُوة لِلّه جَمیعاً » بقره/165  این ذکر بیانگر اصول دین است. (1_توحید ، 2_نبوت ، 3_معاد ) توحید به معنای وحدت در وجود (البته نه به معنای عین اشیاء است که آن کفر است ودوری از حق بلکه به معنای همه چیز از اوست، مالک اصلی اوست وغایت اصلی او ، که دوست است. کما قال علی(ع) : « ما رایتُ شیئاً اِلّا و رایتُ الله مَعة » بحر المعارف 2/101  کما قال المعصوم (ع) : "لنا حالات مع الله نحن هو وهو نحن ونحن نحن وهو هو " (رحیق مختوم ج 10 ص 122) نبوت به معنای تعلیم و راهنمایی بندگان به سوی عبادت وخود سازی که در ذکر تبلور عینی دارد . معاد به معنای باور داشتن ختم امور و حسابرسی اعمال بندگان که در ذکر نام الله در ابتدا وانتهای تسبیحات مشهود است. آری این ذکر شریف با نام خدا آغاز شده وبا نام مقدس او پایان می یابد ، یعنی « هو الاول والآخر » آیا موفق شدن بر چنین عمل گران سنگی که حاوی بار تربیتی وقرابتی است آنهم با نیروی خدایی جای شکر ندارد. بخش چهارم : موقع ذکر را پیامبر (ص) چه زمانی قرار داد ؟    پیامبر اسلام (ص) این دستور را طبق نقل شیخ صدوق ، وقت خوابیدن قرار داد. یعنی بعد از یک روز کاری و برای تجدید قوا وآماده بودن برای روزی دیگر . اما معصومین ما(ع) طبق نقل کتب روائی همچون وسائل الشیعه و مستدرک الوسائل و... تسبیحات را علاوه بر سفارش پیغمبر (ص) برای هر نماز بعد از سلام دادن قرار دادند تا نشانی باشد از قاعده ی « العبادةُ بَعد العباده دلیلٌ علی قبول العبادة » مستفاد از آیه « اِنّما یَتَقَبل الله مِنَ المتقین » .فقال رسول الله ص : یا فاطمة اعطیک ماهو خیر لک من خادم ومن الدنیا وما فیها قالت وما ذاک یارسول الله ، قال : تکبرین الله بهد کل صلاة اربعا ً وثلاثین تکبیره و....( نقل از کتاب وعلموا انی فاطمه 1/664) روایات باب تعقیبات نماز : 1_قال الصادق (ع) : تسبیح فاطمه (ع) فی کل یوم دبر کل صلاة احب الی من صلاة الف رکعة فی کل یوم .   تهذیب طوسی 2/105 2_قال الصادق (ع) : قال سبح تسبیح فاطمه (ع) و هو الله اکبر اربعاً وثلاثین مرة وسبحان الله ثلاثاً وثلاثین مرة و الحمد الله ثلاثاً و ثلاثین مرة فوالله لوکان شی افضل منه لعلمه رسول الله (ص) . وسائل الشیعه 6/445 3_قال الصادق (ع) : مَن بات علی تسبیح فاطمه (ع) کان من الذاکرین الله کثیراً و الذاکرات .  وسائل الشیعه 6/447 بخش پنجم : جمع بین روایات شیعه در خصوص اختلاف نقل قال البهائی فی مفتاح الفلاح : اِعلم ان المشهور استحباب تسبیح الزهرا(ع) فی وقتین ، احدهما بعد الصلاة والآخر عند النوم وظاهر الروایة به عندالنوم یقتضی تقدیم التسبیح علی التحمید وظاهر الروایة الصحیحة الوارد فی تسبیح الزهرا(ع) علی الاطلاق یقتضی تأخیره عنه . والمشهور الذی علیه العلماء فی التعقیبات تقدیم التحمیدعلی التسبیح .ص216 قال فی العروة الوثقی : ویجوز تقدیم التسبیح علی التحمید وان کان الاولی الاول . قال فی جواهرالکلام : قال البحرانی فی الحدائق : و فی اصحابنا من قدم التسبیح علی التحمید وکل ذلک جائز .    جواهر 10/404قال فی مختلف الشیعه 2/182:المشهورفی التسبیح الزهرا ع التکبیرثم التحمید ثم التسبیح ،...ولی ابن بابویه ،صدوق ،ابن الجنید وشیخ دراقتصاد تسبیح را مقدم بر تحمید می دانند . اما قول شیخ در اقتصاد:تکبیر،تسبیح ،تحمید. ابن بابویه درفقه الرضا :تکبیر ،تسبیح وتحمید. شیخ صدوق در المقنع : تکبیر ، تسبیح و تحمید. سوال مهم : شمردن اذکار با انگشتان ثواب بیشتری دارد یا با – المسبحة -  تسبیح ؟ افضلیت با تسبیح تربتی است .تسبیحی که دانه های آن از گل خاک تربت حسین بن علی ع باشد .   سوال بر سر دَوران امر بین ذکر گفتن با شمارش  انگشتان است ویا با تسبیح غیر تربتی ؟عده ای انگشتان را تر جیح می دهند بدلیل قول خداوند در سوره یس آیه 65: "الیوم نختم علی افواهم وتکلمنا ایدیهم وتشهد ارجلهم بما کانو ا یکسبون " وعده ای تسبیح را؛ به استناد عمل حضرت زهرا ع که فرمودند "کانت مسبحتها من خیط صوف مفتل معقود علیها عدد التکبیرات " خود ایشان تا قبل از شهادت حمزه تسبیحشان از موی بز بود با 34گره به عدد تکبیرات . محقق بحرانی در حدائق هم فقط مزیت تسبیح تربتی را می پذیرد .8/524 قال فی جواهر 10/405:..."ومنه یعلم ان التسبیح بطین قبر حمزه او بسبحة من خیط معقود افضل من التسبیح با لا صابع .وان حکی عن المقنع ان التسبیح بها افضل من التسبیح بغیرها عدا تربة الحسین ع لانها مسؤلات یوم القیامة ". مطلب مهم دیگر ان که تسبیح زهرا ع تقدم فضیلتی دارد نه مرتبتی .یعنی در تعقیبات اول تکبیرات ثلاث ، دعای وحدت "لااله الا الله وحده وحده وحده ،انجزه وعده ... وسپس تسبیحات حضرت زهرا علیها السلام . این ترتیب قول مشهور فقهاست که شهید در نفلیه دارد محقق در شرایع می فرماید :التعقیب : وافضله تسبیح الزهرا ء ع ، ثم بما روی من الادعیة.والا فبما تیسّر . قال الشهید فی الروضة :والتعقیب :...وافضله التکبیر ثلاثا ...ثم التهلیل ...ثم تسبیح الزهراء ع و تعقیبها بثم من حیث الرتبة لا الفضیلة والا فهی افضله مطلقا . معنا همان است که آ مد از نظر فضیلت تسبیح زهرا ع بر همه افضل است .نکته دیگر اینستکه ، استحباب تسبیحات حضرت زهراء ع ؛ اختصاص به تعقیب نماز نداشته واطلاق دارد ؛ در تمام حالات .کما قال فی الجواهر : " وکیف کان فالظاهر استحبابه فی نفسه دون اعتبار وصف التعقیب به وان زاد الاجر بذلک "       ج10ص399 خلاصة الکلام : با نگرش وبررسی روایات ، حاصل این است که شخص مؤمن به هنگام خوابیدن با تقدیم سبحان الله بر الحمدلله بجا آورده و در تعقیب کلیه ی نمازهای واجب ومستحب الحمدالله را بر سبحان الله تقدیم بدارد و با گفتن یک بار لا اله الّا الله و یک بار استغفار از کلیه مزایای این دستور شریف بهره مند شود . قال الصادق(ع) : السُبحَة من طین قبر الحسین (ع) تسبح بید الرجل من غیران یسبح . وسائل الشیعه 6/456 قال الکاظم (ع): لایخلوالمومن من خمسة سواک و مشط  و سجادة  و سبحة فیها اربع وثلاثون حبة و خاتم عقیق .وسائل  6/456 تذنیب وحدت در وجود :  ای عزیز! عالم مظهر اسم « الظاهر » است ، پس خود حق تعالی ظاهر باشد به واسطه ی عالم ، وظهور عالم نیست الا به او . و عارف هر گاه نظر کرد در عالم که آینه حق است حق را دید ظاهر در عالم ، که : ما رأیتُ شیئاً الّا و رأیتُ الله فیه . پس حق باطن عالم باشدو محتجب باشد  به حجاب نورانی و ظلمانی . پس حق تعالی متحجب است به احتجاب خود . ذات او را حاجب ، صفات اوست واثر صفات  او عالم است و مختفی است به کمال ظهور وجود در مظاهر عالم چنانچه آفتاب از چشم خلایق مختفی است به واسطه ی غلبه نور ظهور خودش . وهیچ موجودی رااستعداد خروج از ظلمت دنیا وآخرت به غیر از انسان نیست . وهیچ کس را طاقت گذشتن از این ظلمات نیست الا به حول وقوه ی الهی که مومنین را از ظلمت بیرون می آورد ، که : « الله ولّی الذّین آمَنوا یُخرِجُهُم مِنَ الظُّلمات اِلّی النّور »  بقره/257 .  نقل از بحرالمعارف ملا عبدالصمد همدانی ج2  ص284. در مکارم الأخلاق _ الشیخ الطبرسي ص 281 آمده است : من مسموعات السید ناصح الدین أبي البرکات المشهدي ، روی أبو خالد القماط قال : سمعت الصادق (علیه السلام) یقول : تسبیح فاطمة علیها السلام في کل یوم في دبر کل صلاة أحب إلي من الف رکعة في کل یوم . وقال : (ع) من سبح تسبیح فاطمة علیها السلام قبل أن یثني رجلیه من صلاة الفریضة غفر له ویبدأ بالتکبیر . عن الکاظم (ع) قال : المؤمن لا یخلو من خمسة : مسواک و مشط وسجادة وسبحة فیها اربع وثلاثون حبة وخاتم عقیق . روی إبراهیم بن محمد الثقفي أن فاطمة علیها السلام بنت رسول الله (صلی الله علیه وآله وسلم) کانت مسبحتها من خیط صوف مفتل معقود عدد التکبیرات ، فکانت علیها السلام تدیرها بیدها تکبر و تسبح إلی أن قتل حمزة بن عبد المطلب سید الشهداء فاستعملت تربته وعملت المسابیح فاستعملها الناس ، فلما قتل الحسین (علیه السلام) عدل بالامر إلیه فاستعملوا تربته لما فیها من الفضل و المزیة . في کتاب الحسن بن محبوب ، أن أباعبدالله (علیه السلام) سئل عن استعمال التربتین من طین قبر حمزة و الحسین (علیه السلام) والتفاضل بینهما؟ فقال : السبحة التي من طین قبر الحسین (ع) تسبح بید الرجل من غیر أن یسبح . و روي أن الحور العین - إذا أبصرن بواحد من الاملاک یهبط إلی الارض لامر ما –یستهدین من السبح والترب من طین قبر الحسین ع . قال رسول الله (صلی علیه و آله وسلم) : مُعَقِّبَاتٌ لایَخِیبُ قَائِلُهُنَّ أو فاعِلهُنَّ دُبُرَ کُلِّ صَلاةٍ مَکتُوبَةٍ ثَلاثٌ وَ ثَلاثونَ تَسبِیحَةً و ثَلاثٌ و ثلاثونَ تَحمِیدةً وَ أربَعٌ و ثلاثونَ تَکبِیرَةً . صحیح مسلم حدیث 937 قال الاردبیلی فی مجمع 2/313: "ثم قال التسبیح با لاصابع ، افضل منه ، بغیرها " لا نها مسوولات یوم القیامة وسوق الکلام ظاهر فی ان المراد ان التسبیح بها افضل من غیرها من غیر التربة الشریفة ؛ وهو ظاهر . کلام مقدس در تائید نظر صدوق مبنی بر افضلیت تسبیح با انگشتان است . لیکن صاحب حدائق مخالف است ، کما قال فی الحدائق 8/524 اقول "الظاهر ان قوله " والتسبیح بالاصابع ...من کلام الصدوق وعلی تقدیره فهو محل نظر فان هذه العلة لا یستلزم افضلیة التسبیح بالاصابع علی التسبیح بالسِبحة . سیما مع ما عرفت من الخبرین المذکورین .[ در حقیقت دانه های تسبیح هم با انگشتان دست حرکت کنند . فافهم ] محقق سبزواری در ذخیرة 2/296بیانی شبیه کلام اردبیلی دارد . اهل سنت در کتب خویش روایتی را نقل می کنند که طبرسی هم در مکارم الاخلاق ص 304نقل کرده ؛ مجلسی هم از ایشان در مجلد 82ص 341آورده وبرای آ ن هم توجیهی نموده است .روایت چنین است " عن بسیرة  قالت : قال رسول الله ص " علیکن بالتسبیح والتهلیل  والتقد یس ، ولا تغفلن فتنسین الرحمة ، واعقَدنَ بالانامل فانهن مسوولات و مستنطقات . رواه اصحاب السنن والحاکم بسند صحیح . نقل از باب " عِد الذکر بالاصابع وانه افضل من السبحة " من کتاب فقه السنة سید سابق 1/587. دقت کنید روی خطابات که همه متعلق به زن هستند . علیکن ؛تغفلن ؛واعقدن ؛فانهن  .... مرحوم مجلسی می گوید " بیان " لعل العقد بالانامل مع فقد السِبحة کما هو الظاهر کما فی ابتدائ الهجرة وربما یقال : "العَقدَ بالانامل للنساء افضل" ، جمعا بین الاخبار .82/341 اهل سنت به استناد این حدیث از پیامبر ص بر افضلیت تسبیح با انگشتان تاکید دارند . ولی در میان ایشان محمد ناصر الالبانی با تسبیح مخالف بوده وآنرا بدعت میشمارد .کما فی "البشارة ص 58:" لقد اعتبر الالبانی السبحة بدعة منکرة " این البانی گویا توجه ندارد که بزرگان خودشان ؛ امام احمد؛ بخاری ؛ خطیب بغدادی ؛ ابن عساکر ؛ ترمذی ،سیوطی وفاضل متقی هندی و... بر صحت شمردن تسبیحات با تسبیح ویا  دانه های سنگ  ؛ مهر تائید زده اند .به روایتی از کتب عامه توجه کنید:   وَأَمَّا الْحَدِيثُ الثَّالِثُ فَأَخْرَجَهُ أَيْضًا الْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ السُّيُوطِيّ وَالْحَدِيثُ الْأَوَّلُ يَدُلُّ عَلَى مَشْرُوعِيَّةِ عَقْدِ الْأَنَامِلِ بِالتَّسْبِيحِ . وَقَدْ أَخْرَجَ أَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيُّ وَحَسَّنَهُ وَالنَّسَائِيُّ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنْ ابْنِ عَمْرٍو أَنَّهُ قَالَ : { رَأَيْت رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَعْقِدُ التَّسْبِيحَ } زَادَ فِي رِوَايَةٍ لِأَبِي دَاوُد وَغَيْرِهِ " بِيَمِينِهِ " وَقَدْ عَلَّلَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ذَلِكَ فِي حَدِيثِ الْبَابِ بِأَنَّ الْأَنَامِلَ مَسْئُولَاتٌ مُسْتَنْطَقَاتٌ ، يَعْنِي أَنَّهُنَّ يَشْهَدْنَ بِذَلِكَ فَكَانَ عَقْدُهُنَّ بِالتَّسْبِيحِ مِنْ هَذِهِ الْحَيْثِيَّةِ أَوْلَى مِنْ السُّبْحَةِ وَالْحَصَى وَالْحَدِيثَانِ الْآخَرَانِ يَدُلَّانِ عَلَى جَوَازِ عَدِّ التَّسْبِيحِ بِالنَّوَى وَالْحَصَى وَكَذَا بِالسُّبْحَةِ لِعَدَمِ الْفَارِقِ لِتَقْرِيرِهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لِلْمَرْأَتَيْنِ عَلَى ذَلِكَ نیل الاوطار 4/115   يقول بعض الناس إن التسبيح على السبحة بدعة، فهل هذا صحيح ؟ الجواب :  السبحة "بضم السين المهملة وسكون الباء الموحدة" هى الحرز المنظوم والتى يعد بها الذكر والتسبيح ، وقيل : إنها غربية وتجمع على "سبح " بضم السين وقيل إنها مولدة . وإحصاء الذكر بالسبحة من اختراع الهند، كما يقول الأستاذ السيد أبو النصر أحمد الحسينى "مجلة ثقافة الهند -سبتمبر1955 " اخترعه الدين البرهمى فيها ، ثم تسرب إلى البلاد والأديان الأخرى ، وتسمى السبحة فى اللغة السنسكريتية القديمة فى الهند "جب ما لا " أى عقد الذكر .      مجموع فتاوی الازهر 9/11   ثم يقول : وتختلف الفرق البرهمية فى عدد حباتها وفى ترتيبها، فالفرقة الشيوائية سبحتها أربع وثمانون حبة ، والفرقة الوشنوية سبحتها مائة وثمان حبات . والخلاف راجع إلى حاصل ضرب 12 "عدد الأبراج السماوية" فى 7 "عدد النجوم الظاهرة بما فيها الشمس والقمر عند الفرقة الأولى" أو فى 9 "عدد النجوم الظاهرة عند الفرقة الثانية بإضافة أحوال القمر الثلاثة" وكل سبع حبات فى مجموعة متميزة . وعند ظهور البوذية فى الهند بعد البرهمية اختار رهبانها السبحة الوشنوية "108 " من الحبات . وعند تفرق طوائفها فى البلاد قلد رهبان النصرانية هؤلاء فيها ، وكل ذلك قبل ظهور الإسلام . جاء الإسلام فأمر بذكر اللّه كما أمر بسائر العبادات والقربات والطاعات ، وإذا كان الأمر بالذكر قد ورد مطلقا بدون حصر فى عدد معين أو حالة خاصة كما فى قوله تعالى {الذين يذكرون الله قياما وقعودا وعلى جنوبهم } آل عمران : 191 ، وقوله أيضا {يا أيها الذين آمنوا اذكروا اللَّه ذكرا كثيرا * وسبحوه بكرة وأصيلا} الأحزاب : 41 ، 42 ، فقد وردت أحاديث تحدد عدده ووقته ، كما فى ختام الصلاة بثلاث وثلاثين تسبيحة ، وثلاث وثلاثين تحميدة ، وثلاث وثلاثين تكبيرة، وتمام المائة : لا إله إلا اللّه وحده ... وكما جاء فى نصوص أخرى فى فضل بعض الذكر عشر مرات أو مائة مرة ، وهنا يحتاج الذاكر إلى ضبط العدد ، فبأى وسيلة يكون ذلك ؟ ليس فى الإسلام وسيلة معينة أمرنا بالتزامها حتى لا يجوز غيرها، والأمر متروك لعرف الناس وعاداتهم فى ضبط أمورهم وحصرها ، والإسلام لا يمنع من ذلك إلا ما تعارض مع ما جاء به . والمأثور أن النبى صلى الله عليه وسلم كان يعقد التسبيح بيده ، كما رواه أبو داود والترمذى والنسائى والحاكم وصححه عن ابن عمر، وأرشد أصحابه إلى الاستعانة بالأنامل عند ذلك ، فقد روى أبو داود والترمذى والحاكم عن " بسرة " وكانت من المهاجرات ، أنها قالت : قال رسول اللّه صلى الله عليه وسلم "عليكن بالتسبيح والتهليل والتقديس ولا تغفلن فتنسين التوحيد ، واعقدن بالأنامل فإنهن مسؤولات مستنطقات " . غير أن الأمر بالعد بالأصابع ليس على سبيل الحصر بحيث يمنع العد بغيرها ، صحيح أن العد بالأصابع فيه اقتداء النبى صلى الله عليه وسلم لكنه هو نفسه لم يمنع العد بغيرها ، بل أقر ه ، وإقراره من أدلة المشروعية .                              مجموع فتاوای الازهر 9/11   اینک کتبی که حدیث مستنطقات را نقل وبر افضلیت تسبیح با انگشتان صحه می گذارند ؛ فقط نام می بریم " 1-                  التاریخ الکبیرالبخاری 8/232. 2-                  اسد الغابة 5/565. 3-                  تاریخ دمشق 28/20. 4-                  تاریخ بغداد10/142. 5-                  کتب الدعاءالطبرانی ص 502. 6-                  البحر الرائق 2/51. 7-                  حاشیه ابن عابدین 1/701. 8-                  مسند احمد 6/371. 9-                  سنن ابی داوود 1/336. 10-              سنن الترمذی 5/230. 11-              الاذکار النوویه ص 18. 12-              الجامع الصغیر السوطی 2/176. 13-              کنز العمال 1/446. 14-              الدر المنثور 5/268. 15-              المستدرک الحاکم 1/547. 16-              مکارم الاخلاق طبرسی ص 304. 17-              نیل الاوطار 2/359. 18-              کشاف القناع 1/441. در این کشاف القناع دارد که  " تسبحون وتحمدون وتکبرون دبر کل صلاة ثلاثاوثلاثین . قال فی نیل الاوطار " اخبرنا عبد الله موسی ...عن فاطمة بنت الحسین بن علی ع انها کانت تسبح بخیط معقود فیها " قال عبد الله بن عمر : " رایت ُ رسول الله ص یعقد التسبیح بیمینه "   ولی عده دیگری"می فرمایند " شمردن با تسبیح غیر تربتی ، فضیلت بیشتر دارد ، [ دلیل هم ؛ عمل ؛زهرا ع است .فلذا ؛ عمل معصوم ؛ شبیه قول و تقریر اوبرای ما حجیت دارد .] واما تقریر برهان چنین است " تشریع تسبیحات در مدینه وبسال تقریبا پنجم هجرت صورت گرفته ؛ زیرا حضرت زهرا ع وعلی ع در 21رمضان سال سوم هجرت ازدواج کرده وبا وجود حسنین ع وسختی کارهای منزل که شان اصلی بیان تسبیحات هست ؛واز طرف دیگر در روایات رسیده از حضرات ع دارد که تسبیح زهرا ع از پشم دام بافته شده و 34دانه بوده که ایشان با آ ن اذکار را شماره می کردند . نص خبر این است "کما قال " کانت سبحتها من خیوط صوف مفتل معقود علیه عدد التکبیرات ، فکانت ع تدیرها بیدها تکبر وتسبح ؛ لعدم وجود طین القبر فی ذلک الزمان ...جواهر الکلام 10/404 بعد از شهادت حضرت حمزه ع بود که حضرت از خاک قبر او تسبیح تربتی ساختند و به مردم آموختند ، تا شهادت امام حسین ع که معصومین ع با تعالیم خود ؛ تسبیح تربت حسینی را جایگزین آن ساختند . نکته دیگر اینکه سوره "یس " مکی بوده وسالها قبل از تشریع تسبیحات نازل شده وحضرت زهرا ع از وجود آیه " الیوم نختم علی افواههم ... مطلع بوده اند ، .هیچ خبری وجود ندارد که ایشان بعد یادگیری اذکار ، فرموده باشند با انگشتان ثواب بیشتر است که اگر می بود حضرت ع تسبیح خود را از پشم حیوان نمی ساختند . من خیوط صوف مفتل معقود علیه عدد التکبیرات .فلذا فقیه بزرگ محقق نجفی می فرماید " ومنه یعلم ان التسبیح بطین قبر حمزه او بسبحة من خیط معقود افضل من التسبیح بالا صابع .  جواهر الکلام  10/405 علی ایحال ؛ دلیلی بر رجحان انگشتان بر تسبیحات اقامه نیست . خصوصا اینکه اخیرا دانشمندان روان شناس اثبات نمو دند که شمردن اذکار با دانه های تسبیح اثر خوبی بر روح وروان انسا ن می گذارد . یعنی هماهنگی بین زبان و مغز واثر فیزیکی دانه ها بر روی پوست انگشتان ؛ با انتقال به مغز آدمی بر روی اعصاب اثر گذاشته و حالت تسکینی دارد . "اگر تصور کنیم که این موضوع صحت ندارد ؛ گوئیم بالاخره باید سِرّی وجود داشته که حضرت زهرا ع اذکار را با دانه ها شماره می کردند ، وبدلیل سطح فکر مردم آ ن زمان اسرار را بر ملا نمی کردند ! یکی از آثار ارزشمند ذکر اینستکه با مداومت بسیار ؛ ذاکر به مذکور تشبّه پیدا می کند . واز آنجائی که خداوند تبارک وتعالی مذکور است و مؤمن ذاکر ؛ واز طرفی الله سبحانه تعالی قدرت مطلق است " ان القوة لله جمیعا" 165 بقره . شخص ذاکر هم به منبع قدرت لا یزال متصل شده ونیروی خاصی برای انجام کارهای خویش می یابد . همانطوری که فرمود: "ما قلعت باب خیبر بقوة جسمانیة بل بقوة ربانیة " و«ذلک هو مقام الفناء ( معه )»            عوالی اللئالی 4/104     در اهمیت ذکر به این حدیث دقت کنید :   11992- حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ حَدَّثَنِى أَبِى حَدَّثَنَا حَسَنٌ حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ حَدَّثَنَا دَرَّاجٌ عَنْ أَبِى الْهَيْثَمِ عَنْ أَبِى سَعِيدٍ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ -صلى الله عليه وسلم- أَنَّهُ قَالَ: « أَكْثِرُوا ذِكْرَ اللَّهِ حَتَّى يَقُولُوا مَجْنُونٌ ».       مسند احمد مکتب القران فجر بروجرد – محمد رضا فروزان   1/8/1390   09369319570    
+ نوشته شده در  پنجشنبه بیست و هشتم مرداد 1389ساعت 12:22  توسط محمدرضا فروزان  | 

سلام نماز و ابلاغ سلام

«بسم الله الرحمن الرحیم»

" سلام نما ز و ابلاغ سلام دیگران "

تعریف سلام : " ان التسلیم حقیقة شرعیة فی اللفظ الموضوع لتحلیل المصلی فی الصلاة ؛ بمعنی انّه یحل به ما کان محرماً بتکبیرة  الاحرام " : با سلام، هر آنچه بر نمازگزار حرام شدبا تکبیرالاحرام ؛ حلال میشود .

از میان سه صیغ سلام نماز ، فقط ، «السلام علیکم »واجب بوده و السلام علیک ، جزء مستحبات تشهد اخیر و السلام علینا ، اگر گفته شود ، واجب است السلام علیکم را هم بگوید . ومیتواند فقط بگوید " السلام علیکم "

با این صیغه از نماز خارج میشود . جمله « ورحمة الله وبرکاته » مستحب است .

درخصوص این واجب غیررکن نماز،بین قدماءاختلاف وجود داشته لیکن فقهاءاخیر،قائل بریک نظرهستندوآن وجوب سلام برای نمازگزاراست .مستندایشان روایت معروف  پیغمبر ص است .

قاله ص : " مفتاح الصلاة الطهور وتحریمها التکبیر وتحلیلها التسلیم "    شرح مسلم 4/96ووسائل 6/415

اماقدمادوگروه بودند،عده ای قول وجوب  سلام راگویندوعده ای استجاب را.

قائلین به استحباب  عبارتنداز:

 

1- شیخ مفید    2- شیخ طوسی    3- ابن ادریس  

4- علامه حلّی دریک قول  . 5- صاحب مدارک . 6- محقق کرکی 7- شهید ثانی ( روض ص280)

واما آنانی که واجب می گویند :

ابن البراج ، صدوق ؛ ابن حمزه ، سلار ،علامه در یک قول ، شهیداول ، حر عاملی ، بحرانی ، سید مرتضی ؛ سید بحر العلوم

و محقق حلی ، و... صاحب جواهر ؛ سید یزدی وفقهاء اخیر ، همگی قول وجوب دارند .

رک : جواهر الکلام 10/278

قال فی العروة الوثقی : " فی التسلیم : وهو واجب علی الاقوی ؛ وجزء من الصلاة "

ازمیان اهل سنت ،مالکیان وشافعیان وحنبلیان ،قول وجوب رادارند وحنفیان گویندلیس بواجب /.

 

ابوحنیفه گوید:باهرچیزی که صورت نمازرابرهم بزند ولو حدث ،کافی است.

ولوحدث (رک: نمازخواندن قفال مروزی که در نزد خلیفه بفتوای ابو حنیفه نماز خواند وبا ضرطه تمام کرد )

 

  « ماجرای نماز قفال مروزی  - شافعی مذهب متوفی 417 ویا 427 ق  - در محضر سلطان محمود سبکتکین »

267 - القفال * الامام العلامة الكبير، شيخ الشافعية، أبو بكر، عبد الله بن أحمد بن عبد الله، المروزي الخراساني.

فصلى أبو بكر القفال بوضوء مسبغ وسترة وطهارة وقبلة وتمام أركان لا يجوز الشافعي دونها، ثم صلى صلاة على ما يجوزه أبو حنيفة، فلبس جلد كلب مدبوغا قد لطخ ربعه بنجاسة، وتوضأ بنبيذ، فاجتمع عليه الذبان، وكان وضوءا منكسا، ثم كبر بالفارسية، وقرأ بالفارسية،: دوبركك سبز.

ونقر ولم يطمئن ولا رفع من الركوع، وتشهد، وضرط بلا سلام.

فقال له: إن لم تكن هذه الصلاة يجيزها الامام، قتلتك.

فأنكرت الحنفية الصلاة، فأمر القفال بإحضار

كتبهم، فوجد كذلك، فتحول محمود شافعيا.»   سیر اعلام النبلاء ذهبی 17/405 و 486

همین قضیه را از ملا حسن کاشانی صاحب علامه حلی در محضر سلطان اولجایتو نقل کرده اند .که در مقدمه 3 کتاب علامه حلی : قواعد 1/118 و مختلف الشیعه 1/118 وارشاد 1/138 وارد شده است .

شیخ عباس قمی در الکنی والالقاب 3/79 آنرا نوشته است .

 

ابن خلکان شافعی مذهب متولد 680 در وفیات الاعیان 5/180 تا 181 داستان نماز قفال مروزی  را آورده است :

وذكر إمام الحرمين أبو المعالي عبد الملك الجويني - المقدم ذكره - في كتابه الذي سماه " مغيث الخلق في اختيار الأحق " أن السلطان محموداً المذكور كان على مذهب أبي حنيفة، وكان مولعاً بعلم الحديث، وكانوا يسمعون الحيث من الشيوخ بين يديه، وهو يسمع، وكان يستفسر الحاديث، فوجد أكثرها موافقاً لمذهب الشافعي، فوقع في خلده حكة، فجمع الفقهاء من الفريقين في مرو، والتمس منهم الكلام في ترجيح أحد المذهبين على الآخر، فوقع الاتفاق على أن يصلوا بين يديه ركعتين على مذهب الإمام الشافعي، وعلى مذهب أبي حنيفة، لينظر فيه السلطان، ويتفكر ويختار ما هو أحسنهما، فصلى القفال المروزي - وقد تقدم ذكره - بطهارة مسبغة وشرائط معتبرة من الطهارة والسترة واستقبال القبلة، وأتى بالأركان والهيئات والسنن والآداب والفرائض على وجه الكمال والتمام، وقال: هذه صلاة لا يجوز الإمام الشافعي دونها ، ثم صلى ركعتين على ما يجوز أبو حنيفة فلبس جلد كلب مدبوغاً ولطخ ربعه بالنجاسة، وتوضأ بنبيذ التمر، وكان في صميم الصيف في المفازة، واجتمع عليه الذباب والبعوض، وكان وضوءه منكساً منعكساً، ثم استقبل القبلة، وأحرم بالصلاة من غير نية في الوضوء، وكبر بالفارسية دو بركك سبز، ثم نقر

نقرتين كنقرات الديك من غير فصل ومن غير ركوع، وتشهد، وضرط في آخره، من غير نية السلام، وقال: أيها السلطان، هذه صلاة أبي حنيفة ،فقال السلطان، لو لم تكن هذه الصلاة صلاة أبي حنيفة لقتلك، لأن مثل هذه الصلاة لا يجوزها ذو دين، فأنكرت الحنفية أن تكون هذه صلة أبي حنيفة، فأمر القفال بإحضار كتب أبي حنيفة، وأمر السلطان نصرانياً كاتباً يقرأ المذهبين جميعاً، فوجدت الصلاة على مذهب أبي حنيفة على ما حكاه القفال، فأعرض السلطان عن مذهب أبي حنيفة، وتمسك بمذهب الشافعي انتهى كلام إمام الحرمين.»  انتهی نقل وفیات الاعیان 

برای شناخت ابو حنیفه نعمان بن ثابت به تاریخ خطیب بغدادی مجلد 13 از ص 371 تا 438 مراجعه کنید!

سوال مهم : آیا در فقه ابو حنیفه – احناف - چنین چیزی وجود دارد ؟ جواب :

           خلاصه بحث این است که ابو حنیفه خروج از نماز رابعد از تشهد فرض داند با هر عملی که منافی نماز باشد ولو حدث باشد . مطلب دیکر اینکه در نزد او سلام نماز واجب نیست . لیکن تفصیل آنرا در پایان مقاله بیاوریم

اهل سنت برای نمازمیت هم "سلام "قائل هستند.

قال في المغنی :

"اماصلاةالجنازةوالنافلةوسجودالتلاوةفلاخلاف في انه یخرج منهابتسلیمةواحدة."            

قال في المغنی ج 1ص588:

"ثم یسلم عن یمینه فیقول : السلام علیکم ورحمة الله ، وعن یساره کذلک ...

 وهذه التسلیم واجب لا یُقومُ غیُرهُ مقامَهُ"

شیخ محیی الدین نووی در « المجموع » گوید : " ثم یسلم وهو فرض فی الصلاة ؛ لقوله ص " مفتاحها التکبیر  وتحلیلها التسلیم "        3/474     ( فقه شافعی است )

ولی درنمازمیت ونافله مستحبی وسجده تلاوت قائل به وجوب سلام هستند.البته فقط یک سلام .

در مجموعه ی فتاوای الازهر 9/205 آمده است :

 " الخروج من الصلاة بعد اتمامها یکون بالتسلیم عند جمهور الفقهاء ، وابو حنیفة یکتفی بای مناف للصلاة "       

نکته : تمام فقیهانی که سلام نماز را واجب میدانند به خبر نبوی:

 " مفتاحها التکبیر وتحلیلها التسلیم "   استناد می جویند .

دقت کنیدکه اهل سنت دوسلام راواجب می دانندیکی به طرف چپ ودیگری به طرف راست .

« مستحبات السلام علیکم ...درفقه شیعی »

( در مذهب شیعه مستحب است  برای ماموم سه بار گفتن السلام علیکم ورحمة الله وبرکاته ؛ بار اول که واجب بوده ؛ ومستحب است که با گوشه چشم بسمت راست اشاره کند ؛ بار دوم ، مستحب است ؛ اگر در سمت راستش مامومی وجود دارد ؛ بطرف او هم سلام دهد وبار سوم با قصد امام ؛ سومین سلام را بدهد )

          رک : عروة الوثقی سید یزدی و ایضاح ابن علامه 1/115

قال ابوحنیفه : " لا یتعیّن السلام للخروج من الصلاة "

 

قال الطوسی  في النهایة:

"والتسلیم سنة لیس بفرض ،من ترکه متعمداًکان مضیعاًفضیلة،ولم تفسد صلاته ."   ص89                        

گوید : سلام ؛ مستحب است و تارک آن ، ضایع کندده ی یک فضیلت از نمازبوده ولی نماز باطل نمیشود .

 ودر کتاب « المبسوط » هم قول به استحباب را می فرماید .

قال في المبسوط :"ان السلیم سنة"               1/117

محقق در مختصر النافع گوید : " التسلیم وهو واجب فی اصح القولین "

قال الطوسی في الخلاف :

الاظهرمن مذاهب اصحابناان التسلیم في الصلاة مسنون .

وقال الشافعی : لا یخرج من الصلاة الا بشیء معین وهو التسلیم لا غیر ، وهو رکن منها . ( یعنی رکن است )

قال في السرائر: والتسلیم ؛ الاظهر انه مستحب "

وذهب السیدالمرتضی الی وجوبه واحتج بماروی عنه ع

( سید مرتضی از شیعه وشافعی از اهل سنت ؛ سلام را جزء ارکان نماز می گویند )

من قوله :مفتاحهاالتکبیروتحلیلهاالتسلیم.وهذااولاًخبرواحد لایوجب علماًولاعملاً..   السرائر 1/232

 

سید مرتضی در « الناصریات » قول بوجوب تسلیم را برای خروج از نماز واجب داند .

قال في الناصریات :وتحلیلهاالتسلیم دل علی ان غیرالتسلیم لایکون تحلیلاًلها.               ص 211

قال ابن زهره  فی الغنیتةالنزوع مثل قول مرتضی .       ص 81

مستند قول قائلین بوجوب سلام نماز ؛ آیه 55احزاب است " وسلموا تسلیماً "    ایضاح ابن علامه 1/115

فخر المحققین ( ابن علامه ) در شرح فتوای پدرش علامه حلی گوید : " فیجب التسلیم فی الصلاة وهو الصحیح عندی لقول النبی ص " مفتاح الصلاة الطهور وتحریمها التکبیر- وتحلیلها التسلیم "     ایضاح 1/115

اقول : وقتی که تحریمها ؛ تکبیر باشد ، لزوماً باید تحلیلها ؛ تسلیم باشد . ( سید مرتضی گوید سلام رکن است )

صاحب شرایع گوید : التسلیم : وهو واجب علی الاصح ؛ ولا یخرُج من الصلاة  الابه ِ"

صاحب جواهربااستنادبه عمل پیامبرومعصومین وسیره متشرعه سلام راواجب می دانند.   جواهر 10/278

شهید ثانی درمسالک گوید:قاله " التسلیم وهو واجب علی الاصح " قال : هذا هو الاحوط " مسالک  1/224

قال في ا لمدارک الاحکام ج 3ص 429:

اختلف الاصحاب في التسلیم ،هل هوواجب اومستحب ؟

فقال المرتضی وابوصلاح وسلاروابن زهره بالوجوب وقال الشیخان وابن البراج وابن ادریس واکثرالمتأخرین بالاستحباب ، وهوالمعتمد.لنا: ان الوجوب زیادة تکلیف والاصل عدمه "

یعنی ، صاحب مدارک هم سلام پایان نماز را واجب نمیداند .

قال في مختلف الشیعة ج 2ص 174:

وقال الشیخان :انه مستحب .

علامه حلی در باب سلام نماز دو نظر دارد : وجوب و استحباب .

در منتهی المطلب گوید : " والاقرب عندی الوجوب "     ج1ص295

اقول : دلیل را هم خبر نبوی " مفتاحها التکبیر وتحلیلها التسلیم " می آورد . ولی در قواعد گوید :

"الاقوی عندی استحباب التسلیم بعدالتشهد"

نظرمحقق کرکی هم بر استحباب است .قال فی رسائل : " ومعتمدنا هو الاستحباب ...

 ولو قلنا بالوجوب اقتصرنا علی «السلام علیکم »"    رسائل الکرکی 3/286

فی الاستبصارج 1 ص 345 :

"عن زراره عن ابی جعفرع قال =سالته عن الرجل یُصلیِ ثم یَجلِسُ فَیُحدِث قبل ان یُسلّم قال : تَمّت صلاته "

بنظرشیخان وهمراهان  ایشان  باتشهد  بنا بر استدلال به این حدیث،  از نمازخارج می شویم .                                                         

سوال :با گفتن " سلام ٌعلیکم " از نماز خارج میشویم ؟

سید یزدی گوید : " والاقوی عدم کفایة قوله « سلام ٌ علیکم »  بحذف الاف واللام . ولی ابن قدامه درالمغنی

طبق یک قول گوید " جایز است . زیرا تنوین « سلامٌ» جانشین الف ولا م شده است .   المغنی 1/592

 

« ابلاغ سلام دیگران »

عنوان مقاله : سلام مرا برسانید

بسم الله الرحمن الرحیم *یکی ا ز عادات ما در جداشدن از همدیگر اینست که می گوئیم سلام برسانید . گاهی مشخص می شود به چه کسی ، وگاهی خیر . براستی وظیفه آن طرف چیست ؟

ایا واجب است که سلام شما را برساند یاخیر ؟

آیا کسی که سلام را دریافت می کند واجب است که جواب بدهد یا خیر ؟

 ( دقت کنید کسی که سلام را باید برساند اصطلاحا رسول می گویند).

سلام بر 3قسم است : 1- سلا م تحییتی

 ( واذا حییتم بتحیة فحیو با حسن منها اوردوها ان الله کان علی کل شی حسیبا.سوره نساء 86)

2- سلام دعائی ( در پایان سخنرانی می گویند :والسلام علیکم )

3- سلام استیذانی ؛(موقع ورود به منزل دیگری می گویند :السلام علیکم . قال الله تعالی : فاذا دخلتم بیوتا ً فسلموا علی انفسکم تحیة من عند الله "    نور 61 )

فقط جواب اولی واجب است .کما قال فی التذکرة:

وما یعتاده الناس من السلام عند القیام ومفارقة الجماعة دعاء لا تحیة یستحب الجواب عنه ولا یجب .    9/23

ودر شرح فقیه می گویند : هذا ( سلام نوع سوم ) سلام الاستیذان ووجوب الرد فیه لم تثبت  بل عدمه مشهور لان صاحب البیت مخیر .

والواجب رد سلام التحیة .     من لا یحضره الفقیه  1/321

مستند هم عمل پیامبر ص در ورود به منزل حضرت زهرا ء است .

شیخ طوسی  در تبیان 7/464 نقل کند که :

" اذا دخلت بیتاً – [مسجد ویا عموم منازل ؛ تخصیص مورد ندارد] – لیس فیه احد فقل: "

"السلام علینا وعلی عباد الله الصالحین "

نکته : در همین رابطه صیغه « السلام علینا من ربنا » وارد شده است .     رک : جامع البیان طبری 18/231

نکته : از قید فسلموا علی انفسکم چنین بر آید که خداوند مؤمنین را بمنزله یک نفس واحد میداند که فرمود:

 « انفسکم». ( قال الجصاص : انه جعل المؤمنین کالنفس الواحدة"   احکام القران 3/397)

 

شهید ثانی در رساله عدالت ، مسئله سلام رساندن  را چنین مطرح می سازد :

« اذا ارسل سلاما مع غیره هل یجوز للرسول ان یصلی مع سعة الوقت ام لا ؟

ج : نعم الصلاة صحیحة وان کان اداء الامانة قبلها اقوی .م 92»

 

دقت کنید ، شهید ثانی رساندن سلام را توسط رسول اداء امانت می داند .

قال فی الجواهر :" لو ناداه من وراء سترا و حائط فقال :

السلام علیکم او کتب وسلم فیه او ارسل رسولا فقال : سلّم  علی فلان فبلغه الکتاب والرسالة قال بعض الشافعیة : یجب علیه الجواب .

والوجه انه ان سمع النداء وجب الجواب والا فلا . وهم جید .

ضرورة عدم صدق التحیة علی الکتابة التی هی النقوش بل ولا علی الرسالة التی هی نقل السلام لا الاستنابة من الرسول فی التحیة .

اذ الثانیة لا ریب فی انها تحیة بخلا ف الاولی و خبر ابی کهمس قلت الصادق ع عبد الله بن یعفور یقرئک السلام . فقال : علیک وعلیه السلام اذا اتیت عبد الله فاقراه السلام . وقل له ...  11/110

فلذا محقق نجفی می فرماید :

لا دلالة فیه علی وجوب قول ذلک عند تبلیغ الرسالة فضلا عن وجوب ارسال رد سلام له عوض سلامه .

یعنی فقط جواب سلام زمانی واجب است که شما سلام را با گوشهای خود بشنوید . در ارسال و نوشته جواب واجب نیست .

ولی صاحب حدائق جواب نوشته را واجب میداند . 9/82

نووی در مجموع می گوید : ابلاغ سلام توسط رسول واجب ورد جواب هم واجب است .

وعمل رسول هم مستحب . قال فی شرح المسلم :

یسن بعث السلام الی من غائب عنه .   15/211

میرزای قمی هم در وجوب رد سلام ؛ غائب اشکال دارد .

بعض فقهاء گویند : عدم  ارسال سلام توسط رسول کراهت دارد ، بل

از باب رد امانات  واجب است .

قال القرطبی : وفی حدیث عائشه من الفقه ان الرجل اذا ارسل الی رجل سلامه فعلیه ان یرد کما یرد علیه اذا شافهه وجاء رجل الی النبی ص وقال : ان ابی یقرئک السلام فقال وعلیک السلام وعلی ابیک السلام .

حاصل کلام : اگر مشخصا گفتند سلام مرا به فلانی برسانید وشما گفتید ؛ حتما ؛ لازم  است اینکار را به انجام برسانید زیرا تقبل کردید  و امانتی را گرفتید؛ولی اگر لقلقه زبان است ، که هیچ .

فراموش نکنید که سلام کردن در جلب قلوب دیگران اثر بسزائی دارد . فرمود : اذا تلاقیتم فتلاقو ا بالتسلیم والتصافح . ( سلام کردن  توام با دست دادن)

وسئل النبی ص عن التصافح فی التعزیة فقال" هو سَکَنٌ للمومن ".

                  مستدرک الوسائل 2/348

مصافحه با مومن در مصیبت ،باعث تسکین دل اواست .

از موارد محبوب خداوند ، افشاء سلام است ." هوالله الذی لا اله الا هو الملک القدوس السلام " حشر 23

من الله التوفیق – مکتب القران فجر بروجرد – محمد رضا فروزان  6/6/1390

+ نوشته شده در  سه شنبه بیست و ششم مرداد 1389ساعت 18:41  توسط محمدرضا فروزان  | 

ترتیب در نماز قضا

« بسم الله الرحمن الرحیم »

( ترتیب در نماز قضا )

سوال : کسی که نماز قضا بر گردن دارد ، باید در قضا کردن ترتیب را رعایت کند ویا خیر ؟

ج= جواب اجمالی مسئله چنین است : اگر اولین نماز قضا شده را میداند ، از همان نماز شروع تا به آخر وعدد قضا را کامل میکند . ولی اگر اولین نماز قضا شده را نمی داند و تعداد هم زیاد است ، مثلاً چند سال ، ترتیب واجب نبوده واز هر نماز که شروع کرده تا به آخر برساند ؛ جایز است . تا مطمئن شود که قضا ندارد .

واما جواب تفصیلی ونقل فتاوای مجتهدین بقرار ذیل است :

مسئله سه حالت دارد :

حالت اول – اولین نماز قضا شده را میداند ؛ که در این حال از همان شروع کرده وعدد را کامل میکند . ولو نمازهای قضا شده چند سال باشد . این حالت را  علم به ترتیب فوت شدن گویندکه بر اساس «نص» باید همانطوری که قضا شده ، بجا آورد . روایت هم فرمود :"  من فاتته صلاة فلیقضها کما فاتته "  تهذیب 3/164

قضا ، باید مطابق با اداء باشد . برای مثال ، سه نماز از او قضا شده ؛ مغرب ، عشاء ؛ صبح ؛

حالا که میخواهد قضا را بجا آورد باید اول مغرب بخواند ؛ بعد عشاء وبعد صبح .

فاضل نراقی در مستند الشیعه گوید :

 " لو تعددت الفائتة المجهولة شخصاً مع العلم بالعدد ؛ یقضها علی الوجه المذکور "       7/304

 

حالت دوم –فقط یک نماز از نمازهای یکروز او قضا شده لیکن نوع آنرا نمیداند ؛ ( صبح بوده ویا مغرب ویا...)

در این حال ، سه نماز میخواند : یک نماز دورکعتی ، یک نماز سه رکعتی ویک نماز 4رکعتی ،

 با نیت « ما فی الذمة». قال النراقی :" مافی الذمة علی الاقوی الاشهر "      مستند الشیعه 7/304

روایت هم دارد که : " من نسی صلاة یومه ولم یدر ای صلاة ٍهی صلی رکعتین وثلاثاً واربعاً " تهذیب 2/197

با این سه نماز ، یقیناً بری الذمه میشود . ودر صورتی که این حالت برای مسافر بوجود آید ؛ خواندن یک نماز دورکعتی ویک سه رکعتی ، کفایت میکند . هر چند که ابن ادریس در « السرائر » قائل است که:

"یجب علیه خمس صلوات "  مختلف الشیعه 3/23

علامه در مختلف الشیعه گوید : " المشهور بین علمائنا ان من فاتته صلاة واحدة لا یعلم عینها فانه یقضی صبحاً ومغرباً واربعا عما فی ذمته – ودر این قول ؛ شیخان وسید مرتضی وابن بابویه وسلار وابن ادریس – با او موافقند .وقال ابو الصلاح : یجب علیه قضاء الخمس ؛ واختاره ابن زهره ؛ والمعتمد الاول .

لنا : ان الواجب واحدة ، فتکلیفه بالخمس یحتاج الی دلیل مع معارضة اصالة براءة الذمة .    3/23

فاضل هندی هم در کشف اللثام ، فتوائی شبیه فتوای علامه حلی دارد .

حاصل معنا ، همان است که آوردیم ؛ وظیفه خواندن یک نماز دورکعتی ویک سه رکعتی ویک 4رکعتی است ؛ در حالی که فقط یک نماز از او قضا شده ونوع آنرا نمیداند .

علامه حلی در منتهی المطلب گوید : " ویرتب الفوائت بعضها علی بعض کالحواضر ذهب الیه علمائنا وبه قال احمد وابو حنیفة یرتب مالم یدخل فی التکرار وقال الشافعی لا یرتب " منتهی  1/422

اهل سنت گویند ، در جنگ خندق نماز پیغمبر ص فوت شد ؛ قضا کرد بر طبق اداء .

 " انه فاتته اربع صلوات فقضاهن مرتبات "   المغنی لابن قدامه 1/641و    منتهی 1/422

حالت سوم – نماز های زیادی از او قضا شده ، مثلاً چند سال ؛ که اولین نماز قضا شده را هم اصلاً بخاطر ندارد .

این مورد فراوان بوده ومتاسفانه مبتلا به افراد ی است ، حالا بیدار شده وقصد دارد آنها را قضا کند ، تکلیف او چیست ؟ از کدامین نماز باید شروع کند ؟ آیا باید تکرار کند ویا خیر ؟

در چنین موردی ، قول مشهور فقهاء ، عدم واجب بودن تکرار است . از هر نمازی که شروع کرده وتا جائیکه یقین کند قضائی بر گردن ندارد ؛ ادامه میدهد وانشاءالله مقبول می افتد که " لا حرج فی الدین "

صحیحه زراره هم از امام باقر ع بر این امر صحه گذاشته است .

" عن زرارة عن ابی جعفر ع قال اذا نسیتَ صلاة ً او صلیتها بغیر وضوءٍ وکان علیک قضاء ُ صلوات ٍ فابدء

باولهن ّ فاذّن لها واقم ثم صلها ثم صلِ بعدها بقامة ٍ اقامة ٍ لکل صلاة ٍ ..."   خبر طولانی است . کافی وتهذیب و...

نکته بر سر قید « فابدء باولهنّ » است که حکایت از علم به اولین نماز قضا است .

*****

وحالا کلام اساطین فقه را می آوریم تا مورد استفاده اهل فن باشد .

 فاضل نراقی گوید :

" لو فاتته من الفرائض مالم یحصه عدداً فالمشهور انه یجب علیه القضاء حتی یغلب علی ظنه الوفاء ، بل فی المدارک : انه المقطوع به فی کلام الاصحاب ، مشعراً بالاجماع . "      7/307

قال فی الجواهر : " نعم قد یقال بسقوط الترتیب عند الجهل به کما فی الالفیة و... حدیث رفع قلم بر این موضوع دلالت دارد . " رفع القلم عن النسیان "        جواهر 13/24

قال فی التذکرة : " لا ترتیب بین الفوائت الیومیة وغیرها من الواجبات "       2/359

منظور از واجبات غیر یومیه ، نماز کسوف وخسوف است . ( بین ایندو ترتیب وجود ندارد)

سید جواد عاملی در مفتاح الکرامة می نویسد :

" والمشهور کما فی الروض " انه لا ترتیب بین الفوائت الیومیة وغیرها من الواجبات "     5/160

 

میرزای قمی هم گوید : " اظهر در نظر احقر ؛ عدم وجوب ترتیب است در اصل قضا؛ الا در ترتیبات جعلیه الهیه "  ( یعنی اول ظهر ، بعد عصر ، اول مغرب وبعد عشا )     جامع الشتات 1/105

 

قال فی المدارک : ولو جهل ترتیب الفوائت فالاصح سقوطه ؛ لان الروایات المتضمنة لوجوب الترتیب لا تتناول الجاهل نصاً ولا ظاهراً فیکون منفیاً بالاصل . وبه قطع العلامة فی التحریر والشهیدان . واستدل علیه فی الذکری بامتناع التکلیف بالمحال و واستلزام التکرار المحصل له الحرج المنفی "      4/296

سید مدارک هم در حالت جهل به اولین نماز قضا شده ، ترتیب را ساقط وتکرار نماز را موجب حرج میداند؛ در دین عسر وحرج منفی است . علامه وشهیدین هم بر آن فتوا دارند .

گفتیم که مشهور فقهاء , عدم رعایت ترتیب است .

شافعی ، ترتیب را اولی میداند . ( یعنی واجب نمیداند)    مهذب البارع 1/460

 

دلیل قائلین بوجوب ترتیب ، همان خبری است که نقل کردیم " من فاتته صلاة فلیقضها کما فاتته " دقت کنید ، یقیناً دلالت حدیث در زمانی است که تعداد نماز اندک بوده و تکرار ؛ مستلزم عسر وحرج نمیشود والا قضاء نماز چند سال را چطور می خواندند ؟  نکته دیگر ، دلالت حدیث بر یکسانی و چگونگی وظیفه در قضاست ؛

همان قول : " قضاء تابع اداست "

مستند نگارنده ؛ کلام مقدس اردبیلی است ؛ ایشان در باب حدیث « کما فاتته » می گوید :

« کما فاتت غیر صریح فی وجوب الترتیب » .   مجمع 3/233

 سید یزدی در عروه  می گوید : " یجب الترتیب فی الفوائت الیومیة بمعنی قضاء السابق فی الفوات علی اللاحق وهکذا لو جهل الترتیب وجب التکرار الا ان یکون مستلزماً للمشقة التی لا تتحمل من جهة کثرتها "

محشین عروه در این فرع با سید – در وجوب ترتیب - موافق نبوده وبعضاً چنین گویند :

"علی الاحوط والاظهر عدم وجوبه "         خوئی – امام ره – گلپایگانی

" الاقوی عدم الوجوب ( ترتیب )  "     سید ابو الحسن اصفهانی .

 

در قضای نمازهای یومیه ترتیب لازم نیست .      مسئله 1384 رساله خوئی وسیستانی .

قال المکارم : " لا یجب مراعاة  الترتیب فی قضاء الصلوات الفائتة الابین الظهر والعصر والمغرب والعشاء

من یوم واحد"    م 1198رساله عربی

قال السیستانی : " لا یعتبر- یجب - الترتیب فی قضاء الفوائت "

قال البهجت : " یسقط وجوب الترتیب فی قضاء الیومیة علی الاقوی مع عدم معرفة المتقدم والمتاخر ولو ظناً ، فیتخیر عندئذ ٍ فی تقدیم ای شاء منها "       مسئله 1121

دقت کنید ؛ هر چند که سید یزدی گوید ، تکرار واجب است ؛ ولی آنرا مقید به عدم عسر وحرج میکند . که اگر چنان باشدوغیر قابل تحمل ، تکرار ساقط است .

شیخ  صاحب جواهر گوید : " یجب ترتیب الفوائت الیومیة مع العلم بمعنی قضاء السابق فواتاً فالسابق دون غیرها من الفوائت ( همان نماز خسوف وکسوف ) الاقوی سقوطه فی الیومیة مع الجهل به اذا استلزم التکرار مشقة لا تتحمل اما اذا لم یکن کذلک کما لو فاته ظهر ومغرب مثلاً ولم یعلم السابق منهما صلی ظهراً بین مغربین او مغرباً بین ظهرین "       رسائل فقهیه ص136

آغا رضا همدانی هم می گوید : "روایات وجوب ترتیب باب علم به ترتیب قضا را گویند

وشامل جهل به ترتیب نمی شود"    مصباح الفقیه 2/609

قال فی الجواهر : " ویجب مع التنبه وعدم الغفلة ان تتَرَتّب بمعنی تتقدم السابقة من الفرائض علی اللاحقة کالظهر علی العصر والعصر الفائتة علی المغرب اللاحقة لها فواتا والمغرب علی العشاء سواء کان ذلک لیوم حاضر او صلوات یوم فائت بلا خلاف "       13/19

سید حکیم در مستمسک العروه هم گوید ؛ در صورت علم به چگونگی قضا ، ترتیب واجب والا ،

 ترتیب ساقط است .    7/73

بنابراین اگر ترتیب فوت شدن نماز را بداند ، باید برابر آن قضاء کند ؛ ولی اگر ترتیب را نمی داند وتکرار موجب حرج است ، ترتیب ساقط واز هر نمازی شروع کند ؛ مجزی است این فتوای مشهور فقهاء است .

 

مرحوم فاضل لنکرانی هم گوید ؛ با جهل ، ترتیب ساقط است .       م 1402

شیخ وحید خراسانی هم چنین فتوائی دارد .        م1383

نوری همدانی در م 1375 و تبریزی درم 1384 فتوای مشابه دارند . ( با جهل به موضوع ، ترتیب واجب نیست )

 

کلاً مراجع عصر حاضر ؛ در صورت جهل ، ترتیب را واجب نمی دانند . ترتیب بین ظهرین وعشائین ؛ است .

شیخ جواد مغنیه هم در فقه امام صادق ع گوید : " وعلم الترتیب بینها ؛ فعلیه ان یقضی حسب الترتیب فی الفوات "

                                         ج1ص225

شهید ثانی در روضه گوید: " ولو جهل الترتیب سقطَ فی الاجود ؛ لان الناس فی سعة مما لم یعلموا "  1/204

قال الکرکی : ویراعی الترتیب فیقضی الفائت اولا ثم ما بعده "    رسائل 1/74

علامه حلی در ارشاد گوید : " ولو نسی ترتیب الفوائت کرر حتی یحصله ..." ؛ مقدس اردبیلی در شرح آن می نویسد : " فاما مع النسیان ، فالظاهر العدم ؛ للاصل ؛ وخبر رفع القلم و- خبر – والناس فی سعة ما لم یعلموا "

مجمع الفائده ج3ص233

محقق سبزواری هم در کفایه گوید :

" ولو علم – قاضی از نماز میت –الترتیب الفوائت فهل یجب الترتیب فی القضاء فیه وجهان والقول بوجوب الترتیب ههنا اضعف  مستنداً من القول بوجوب الترتیب فی قضاء الحی ولو لم یعلم الترتیب،

فالظاهر عدم وجوب مراعاته "   کفایة الاحکام ص28

 

تکرار نماز قضاء 5روز که در میان عوام معروف است ؛ چگونه است ؟

سید یزدی در عروه گوید : اگر 5 نماز- یکروز- از او فوتشده ، صبح وظهر وعصر ومغرب وعشا وترتیب فوت آنها  رانداند باید آنقدر نماز را مکرر نماید تا یقین بحصول ترتیب پیدا کند . ( 5 تا 17 رکعت بخواند . ودر هر دوره از یک نماز شروع کند . مثلاً دور اول از صبح شروع کرده تا عشا . دور دوم از ظهر شروع کند تا صبح . ودور سوم از عصر شروع کند تا ظهر . دور چهارم از مغرب شروع کند تا عصر . ودور پنجم از عشا شروع کند تا مغرب ).

صورتهای مختلف ترتیب در قضائ نماز فوتشده ، بر اسا س فتوای فقیهی که ترتیب را واجب میداند ؛

 در کتاب « جامع عباسی »  شیخ بهائی وارد شده است . خدا وکیلی از خواندن احکام آن دچار سر گیجه می شویم .تا چه رسد به عمل به آنها . خوب است نیم نگاهی بدان بیندازید .

سوال : آیا در قضای نماز ، فوریت واجب است ؟

ج= خیر . ولی عدم مبادرت به قضا هم نباید بصورتی باشد که تهاون به دین محسوب شده وبگویند ، لا قید است .

سید یزدی گوید : " لا یجب الفور فی القضاء بل هو موسع مادام العمر اذا لم ینجر الی المسامحة فی اداء التکلیف والتهاون به "   عروة الوثقی

قال الکرکی : " والاصح عدم وجوب الفوریة "   رسائل الکرکی 1/120

صاحب جواهر هم گوید : " لا یجب الفور فی القضاء علی الاصح "    رسائل فقهیه ص137

سوال : شخصی که عذر دارد ؛ مثلاً فعلاً نماز را نشسته میخواند ،

 آیا در اینحال میتواند نمازهای قضای خود را بجا آورد ؟

ج= خیر . مگر یقین داشته باشد که این عذر تا پایان عمر همراه او بوده وهر گز رفع نمی شود .

قال فی العروة الوثقی : " الاحوط لذوی الاعذار تاخیر القضاء الی زمان رفع العذرالا اذا علم بعدم ارتفاعه الی آخر العمر او خاف مفاجاة الموت "    مسئله 34

قال الخوئی : " یجب لذوی الاعذار تاخیر القضاء الی زمان رفع العذر "      منهاج م733

سوال : فاقد الطهورین نماز را قضا کند یا خیر ؟

ابتدا تعریف کلمه « فاقد الطهورین » : "من لم یجد ماءاً یتوضاء او یغتسل به او صعیداً یتیمم به "

فاقد الطهورین ، کسی را گویند که آب برای وضو ویا غسل وخاکی برای تیمم ندارد .

ج= قول مشهور وموافق احتیاط فقهاء چنین است " در حال حاضر که امکان تحصیل طهارت ندارد ؛ نه مائیه ونه ترابیه ، با همین حال نماز را بخواند وبعد از تمکن طهارت ؛ قضا ی نماز را هم بجا آورد .

قال المحقق النجفی ( صاحب جواهر) : " فاقد الطهورین یسقط الفرض عنه ثم یقضی بعد ذلک اذا تمکن علی الاقوی . وان کان الاحوط له ذلک مع فعل الصلاة فی الوقت " رسائل شیخ جواهری ص49

محقق حلی در شرایع والمعتبر ، فتوا بر سقوط نماز ، از فاقد الطهورین دارد ، اداءاً وقضاءاً . قاله :

" یسقط الفرض اداءاً وقضاءاً ؛ وهو الاشبه "     شرایع

وقال فی المعتبر : " فاقد الطهورین تسقط عنه الصلاة ، لقوله ع " لا صلاة الا بطهور " وفی وجوب القضاء قولان ؛

احدهما : الوجوب ، وبه قال الشیخ وعلم الهدی ؛ والاخر : السقوط ، وهو احد قولی الشیخ والمفید وهو اشبه .

لانها صلاة سقط وجوبها فی وقتها ، فلا تجب بعد خروجه ، ولان القضاء تکلیف مبتدء علی دلالة الشرع وحیث لا دلالة فلا قضاء ؛ نعم یستحب القضاء تفصیا " من الخلاف " وهو مرادنا هنا بالاحتیاط ." 2/405

سید محمد صاحب مدارک ، قضای نماز را برای فاقد الطهورین ، اقوی میداند . 2/243مدارک الاحکام

بنظر نگارنده ؛ تاویل آیه 103نساء" ان الصلاة کانت علی المومنین کتاباً موقوتاً "

 هم این معنا را بذهن متبادر کند که " الصلاة لا تسقط بحالٍ"

از طرف دیگر ، علامه هم در المیزان موقوت را در وقت داشتن معنا نکرده وهمین ثابت ولا یتغیر بودن را می گیرند . ( المیزان 5/101)

ابن عاشور هم گوید: " والموقوت ، المحدود باوقات . وقد یستعمل بمعنی المفروض علی طریق المجاز،

والاول اظهر هنا "       التحریر والتنویر 4/244

قرطبی در تفسیر خود برای فاقد الطهورین چند صورت را نقل کند : اول – " لا یصلی ولا شیء علیه "

 ( قول مالک است . نه اداء دارد ونه قضا ء )  .دوم – اداءاً بخواند وبعد از تمکن طهارت اعاده کند .

( قول شافعی است و ابو حنیفه  )

البته در یک قول از ابوحنیفة گویند : نماز را بخواند واعاده هم ندارد .      فقه السنة 1/82

سید یزدی هم در عروه گوید : " فاقد الطهورین فیه سقوط الاداء ووجوب القضاء وان کان الاحوط الاداء ایضاً "

سوالی مهم : اگر کسی نماز صبحش قضا شده وحالا میخواهد نماز ظهر را بخواند ، باید اول قضای صبح را بجا آورد ویا میتواند نماز ظهر را در اول وقت – حتی وقت فضیلت- بجا آورد ؟

ج= در این خصوص بحث مفصلی تحت عنوان وقت مواسعة( عدم فوریت ) ومضایقة( فوریت) در بین قدما ی فقها وجود دارد . شیخین وابی الصلاح وابن البراج وسلارو سید مرتضی وابن ادریس  ؛ به مضایقه فتوا داده وعلامه ی حلی هم در مختلف الشیعه این نظر را برگزیده وتقویت میکند , هر چند که در « منتهی المطلب » از آن عدول میکند . فقهاء اخیر ومراجع فعلی به وقت مواسعه فتوا داده ولی شرط آنرا میکنند که بحدّ تهاون به نماز نرسد . سید یزدی در عروه-م27- گوید :

" لا یجب الفور فی القضاء ؛ بل هو موسع مادام العمر اذا لم ینجر الی المسامحة فی اداء التکلیف والتهاون به "

ودر م 28گوید : " لا یجب تقدیم الفائتة علی الحاضرة ؛ فیجوز الاشتغال بالحاضرة فی سعة الوقت لمن علیه قضاء ؛ وان کان الاحوط تقدیمها علیها خصوصاً فی فائتة ذلک الیوم ( همین مثال نماز صبح ) . بل اذا شرع فی الحاضرة قبلها استحب له العدول منها الیها اذا لم یتجاوز محلّ العدول "

مرحوم بروجردی هو در حاشیه « ان کان الاحوط»  می فرماید : " لا یترک مع الامکان وکذا العدول "

آیت الله مکارم هم می فرمایند " لا یترک الاحتیاط " این احتیاط ترک نشود .

سید خوئی هم در حاشیه بر این دو فرع ؛ هیچ اظهار نظری نمیکنند . ( فتوای ایشان وسید سیستانی را می آوریم)

واما حاصل معنا را تا اینجا بگوئیم وسپس نظرات اساطین فقه شیعی را بیاوریم .

در چنین مثالی که زدیم در باب قضا شدن نماز صبح ورسیدن وقت نماز ظهر ، قدما قائلند به اینکه ؛ اگر وقت وسعت دارد ؛ باید اول قضای نماز صبح را بجا آورد وبعد نماز ظهر ش را بخواند ؛که اگر در وسعت وقت شروع بنماز ظهر کند ، اگر در جای عدول است ، باید فورا ً به قضای نماز صبح عدول کند ؛ ولی اگر جای عدول گذشته – مثلاً در رکعت سوم است – نمازش باطل است ؛ بشکند ؛ قضای صبح را بجا آورده ودوباره نماز ظهر را بخواند . اگر سهواً نماز ظهر را تمام کرد ویادش آمد که نماز صبح را قضا نکرده , اشکالی ندارد . حالا نماز صبح را قضا کند . این مذهب محقق حلی در معتبر و مختصر النافع است .

ولی مراجع فعلی چنین فتوائی نداشته وخواندن نماز ظهر را حتی در وقت فضیلت وبا علم وآگاهی از قضای نماز صبح اشکالی ندارد . تقدم قضای نماز صبح بر نماز ظهر ، استحباب دارد .

هر دو گروه به اخباری متمسک میشوند . اهل سنت هم بنا بر نقل ابن رشد در کتاب « بدایة المجتهد » شبیه شیعه فتوا میدهند .     ج 1ص147

بنا بر این مقلدین مراجع فعلی اگر نماز صبحشان قضا شد ؛ نگران نباشند ؛ چه در آنروز قضا کنند وچه در فردای آنروز . ولی بهتر آنست که در همانروز اولاً قضای نماز صبح را بخوانند وبعد ؛ نماز ظهر وعصر را .

طرفداران مقت مضایقه به خبر نبوی متوسل میشوند که سنیان هم این خبر را نقل وبر طبق آن فتوا میدهند .

قال رسول الله ص : " من نام عن صلاة او نسیها فلیصلها اذا ذکرها "   عوالی اللئالی 1/201

در حاشیه بر این حدیث می نویسد : " وهذا یدل علی ان وقت القضاء وقت الذکر وفیه دلالة علی فوریة القضاء کما هو مذهب جماعة من العلماء . استناداً علی هذا الحدیث .

قال فی المعتبر : " وفی وجوب ترتیب الفوائت علی الحاضرة تردد؛ اشبهه : الاستحباب "1/405-مختصر ص60

ودر ادامه گوید :" ولو قدّم الحاضرة مع سعة وقتها ذاکراً اعاد ، ولا یعید لو سها. ویعدل عن الحاضرة الی الفائتة لو ذکر بعد التلبس ."

قال فی شرایع : " قضاء الفائتة وقت الذکر ؛ ما لم یتضیق وقت حاضرة "

معنای وقت ذکر ؛ این خبر نبوی است که در قبل آوردیم ؛ یعنی بمحض اینکه متوجه شد نمازش قضا شده در اولین

فرصت ، قضای آنرا بجا آورد . مشروط بر اینکه نماز ادا ء در  ضیغ وقت نیفتاده است . مثلاً نماز ظهر وعصر را هنوز نخوانده ، آخر وقت شده وفقط به اندازه خواندن قدر واجب این دو نماز وقت دارد ، دیگر فرصتی برای خواندن نماز صبحش نیست . در چنین حالتی ، فوریت در قضای نماز صبح وجود ندارد .

قال فی الجواهر الکلام : " یجب قضاء الفائتة من الفرائض المتحدة مرتبة علی الحاضرة وقت الذکر ان کان فواتها

بنسیان ما لم یتضیق وقت الفریضة حاضرة لا الفوائت المتعددة فانه لا یجب فیها ذلک "    33/17

صاحب جواهر می فرماید اگر نماز قضا شده متعلق به همان روز است ؛ اول قضای آنرا بجا آورد وبعد نماز ادا را بخواند . یعنی در همین مثال نماز صبح ؛ اول قضای نماز صبح را بجا آورد وبعد نماز ظهر را بخواند .

( کلمه متحده یعنی یک نماز ومتعدده یعنی چندین نماز اروزهای قبل ) .

حاصل فتوای محقق حلی وصاحب جواهر اینست که در قضا شدن نماز صبح ؛ اول آنرا بجا آورد وبعد نماز ظهر را بخواند . ولی اگر نمازهای فراوانی از روزهای قبل بر عهده دارد ؛ فوریت ساقط است .

جناب شیخ جواهری در کتاب رسائل می فرماید : " یجب الترتیب من الفوائت اما العدول من الحاضرة الی الفائتة فغیر واجب نعم هو جایز بل مستحب "  ص72

شهید ثانی در مسالک گوید : " المراد بالفائتة هنا المتحدة ، فان مذهبه وجوب تقدیمها علی الحاضرة مع السعة مطلقاً

والاصح ان وقت قضاء الفائتة موسع . وان تقدیمها علی الحاضرة مع سعة الوقت مستحب . ولا فرق فی ذلک بین فائتة یومها وغیرها "    مسالک الافهام 1/302

نکته : مراجع فعلی از همین فتوای شهید ثانی تبعیت کرده واستحباب را گویند .

علامه حلی در مختلف الشیعه در بحث قضای نماز ها می گوید :

" ان ذلک الفائتة فی یوم الفوات وجب تقدیمها ( همین مثال نماز صبح است ) علی الحاضرة اذا لم یتضیق وقت الحاضرة . سواء اتحدت ام تعددت . وان لم یتذکر ها حتی یمضی ذلک الیوم جاز له فعل الحاضرة فی اول وقتها "

... الظاهر من کلام الشیخین القول بالمضایقة ؛ وهو وجوب ترتب الفائتة علی الحاضرة ما لم یتضیق وقت الحاضرة

                             مختلف الشیعه 3/3

شیخ در المبسوط می گوید :" در خبر زراره از امام صادق ع دارد که " لا صلاة لمن علیه صلاة "  1/126-7

بر همین اساس فتوا میدهد به مضایقه در نماز قضا شده . با آگاهی از نماز قضای صبح اگر شروع در نماز ظهر کند ؛ وجای عدول باشد ؛ باید عدول کند والا نمازش باطل است . مادامی که وقت حاضره مضیق نشده باشد .

علامه حلی در «منتهی المطلب » گوید : " تر تیب الفوائت علی الحواضر وان لم یکن واجباً علی ما بیناه

لکنه مستحب لما تقدم من الاحادیث "        1/422

ودر همان کتاب گوید : " والاقرب عندی تقدیم الفائتة سواء تعددت او اتحدت وسواء کانت فوائت یوم او اکثر استحباباً لا وجوباً وبه قال الشافعی وبالاول قال ابو حنیفة ومالک واحمد . ... ایشان می فرماید ؛ دلالت آیه " اقم الصلاة لدلوک الشمس الی غسق اللیل " بر موسعه بودن- اتیان نماز قضا – است.     منتهی المطلب 1/422

این فقیه بزرگ – علامه – در قواعد گوید :

 " فلو فاته مغرب یوم ثم صبح آخر قدم المغرب وکذا الیوم الواحد یقدم صبحه علی ظهره" 1/311

ولو صلی الحاضرة فی اول الوقت وذکر الفائتة عدل بنیته ان امکن استحباباً عندنا وجوباً عند آخرین "

( منظورش از وجوب عند آخرین ، شیخ در خلاف 1/300و النهایه است )

محقق کرکی در جامع المقاصد فی شرح القواعد علامه ؛ با فتوای علامه موافق است .( 2/496)ودر رسائل خودش می گوید :

 " والاصح عدم وجوب الفوریة وان اتحدت الفائتة او کانت من یومه ؛ ولا ریب انه احوط " 1/120

سید محمد صاحب مدارک خودش با استحباب تقدم قضا بر اداء فتوا میدهد واز صدوق وپدرش چنین نقل کند :

" ذهب ابنا بابویه- ر0 – الی المواسعة المحضة ؛ حتی انهما استحباً تقدیم الحاضرة علی الفائتة مع السعة "

واز سید مرتضی وابن ادریس حلی ؛ بطلان تقدم حاضر بر قضا را با علم وآگاهی بیان میکند . 4/298-302

سید مرتضی در رسائل 1/364با استناد به خبر " لا صلاة لمن علیه صلاة " فتوا به مضایقه دهد .فتوای ابن ادریس حلی هم در « السرائر » جلد اول ص272 ؛ مبنی بر مضایقه وارد شده است .

شیخ صدوق در من لا یحضر گوید ؛ اگر نماز قضا داشتی ووقت نماز اداء رسید ؛ اول نماز اداء را بخوان وبعد نماز قضا را .     « فقیه 1/355»

فاضل هندی در کشف الثام هم دقیقاً فتوای علامه ی حلی را از قواعد نقل کرده وموافقت خود را با عدم تعریض اعلام کند . ( رک : کشف اللثام در شرح قواعد علامه 4/438)

سید محسن حکیم در مستمسک العروه بعد از بیان ادله ی طرفین وطرفداران مواسعه ومضایقه می گوید :

" والجمع العرفی یقتضی الحمل علی الاستحباب " – تقدم قضا بر اداء -      ج7ص95

میرزای قمی در جامع الشتات می گوید : " اظهر جواز کردن نماز حاضره است در اول وقت " _ در صورتیکه  نماز قضا داشته باشد -  1/96

شیخ محمد جواد مغنیه در فقه امام صادق ع گوید : لا یجب الفور فی قضاء الفائتة ، ویجوز الناخیر ، لان الامر لا یدل علی الفور ؛ واصل البراءة ینفی وجوبه ؛ وعلی هذا المشهور قدیماً وحدیثاً . وقال الشیخ الهمدانی فی مصباح الفقیه:" الاقوی ما هو المشهور بین المتاخرین من القول بالمواسعة " مغنیه در معنای خبر امام ع که فرمود :

" یقضی الفائتة فی آیة ساعة ذکرها من لیل او نهار " گوید : خبر دلالت بر وجوب اتیان نماز دارد ونه در فوریت.

« یدل علی وجوب اتیانها وعدم جواز ترکها ؛ لا علی الفور والتعجیل "    1/224

قال السیستانی : " لا یجب تقدیم القضاء علی الحاضرة ؛ فیجوز الاتیان بالحاضرة لمن علیه القضاء ولو کان لیومه ؛ بل یستحب ذلک اذا خاف فوت فضیلة الحاضرة ؛ والا استحب تقدیم الفائتة – وان کان الاحوط تقدیم الفائتة ؛ خصوصاً فی فائتة ذلک الیوم – بل یستحب العدول الیها من الحاضرة اذا غفل وشرع فیها ما لم یوجب فوات وقت فضیاتها "    منهاج  1/248 م 730

آیت الله سیستانی نه تنها تقدیم نماز فائت را بر حاضر واجب نمیداند ، بلکه می فرماید ؛ اول در وقت فضیلت ؛ نماز حاضر را بخوانید وسپس نماز قضا را .

بلی مستحب است که اول نماز قضا ی همان روز را بخوانید ؛ مشروط بر اینکه وقت فضیلت نماز حاضر فوت نشود .

 فتوای سید خوئی وامام راحل و شیخ وحید خراسانی و دکتر شیخ فاضل المالکی  هم مشابه همین فتواست .

آیت الله مکارم در خصوص نماز صبح قضا شده ، می فرمایند ؛ فالاحوط وجوباً ... نماز قضا صبح را اول بخواند وبعد نماز ظهر را.

خلاصه ی مطلب از کتاب « النضید فی شرح روضة الشهید» :     ج 3ص300

در باب تقدم ویا تاخر نماز قضا بر نماز اداء کلاً 4 قول وجود دارد :

1- واجب نیست ترتیب بین آنها مطلقاً . ( قول شهید در روضه ومسالک ومراجع فعلی – قول مواسعه گویند )

2- ترتیب واجب است ؛ مطلقاً . ( در وسعت وقت اداء – قول مضایقه است - ).

3- اگر نماز قضا شده یکی باشد ومربوط بهمان روز باشد ؛ مقدم نماز قضاست . )

4- اگر نماز گزار بخواهد نماز قضای همان روز را بخواند ؛ ترتیب قضا بر اداء واجب است .)

شهید ثانی ، حتی در باب نماز قضای همان روز وحتی یک نماز هم گوید " اقوی عدم وجوب ترتیب است "

امام احمد المرتضی از فقیهان اهل سنت در شرح الازهار گوید : "

یستحب عندنا تقدیم الفائتة ما لم یخش فوت الحاضرة . وقالت الحنفیة ومالک انه یجب تقدیم الفائتة "  1/340

شیخ النووی در « المجموع » ترتیب را واجب نمیداند بلکه مستحب گوید .   3/70

ابن قدامه در « المغنی » گوید : " فیجب تقدیم الفائتة علی الحاضرة "      1/267

عبد الکریم الرافعی در فتح العزیز گوید :

" ولم یجز تقدیم الحاضرة مع تذکر الفائتة الا ان یخشی فوت الحاضرة فله تقدیمها وان تذکر ها فی خلال صلاة الوقت بطلت ان وسع الوقت فیقضی الفائتة ثم یعید صلاة الوقت وان کان الوقت ضیقاً فلا تبطل ..." 3/527

ومی گوید ، قول مالک هم به قول ما نزدیک است .

با استناد به بعض اخبار وارده از نبی مکرم ص ، باید قضای هر نمازی را به نماز مشابه آن بجا آورد . مثلاً صبح با صبح وظهر با ظهر . البته نماز قضا را قبل از اداء بخواند . روایت جابر دارد که از نماز قضا سوال کرد و پیغمبر ص فرمود : « صل مع کل صلاة مثلها » این خبر ظهور در عدم مضایقه نماز قضا دارد . میرزا حسین نوری در مستدرک خبری را نقل کند که از پیغمبر ص سوال کردند ، نماز قضا را قبل از اداء بخوانیم ویا بعد از آن ؟ « قیل یا رسول الله ص ...قبل ام بعد ؟ قال ص : قبل »     مستدرک 6/430

اهل سنت از عمر نقل کنند که گفت : " لا تصلوا علی اِثر صلاة صلاة مثلها " وایضاً " عن عمر قال : لا تصلین دبر کل صلاة صلاة مکتوبة مثلها "     کنز العمال 8/169ح22417و22418

 

مکتب القران فجر  -  بروجرد – محمد رضا فروزان       23/5/1389 -- 09369319570

 

+ نوشته شده در  یکشنبه بیست و چهارم مرداد 1389ساعت 17:6  توسط محمدرضا فروزان  | 

خمس وفلسفه آن

 

 

«بسم الله الرحمن الرحیم»

« خمس وفلسفه آن »

قال الله تعالی : " واعلموا انما غنمتم من شیئ فللله خمسه وللرسول ولذی القربی والیتامی والمساکین وابن السبیل " انفال 41

در وسائل الشیعه بابی تحت عنوان ما یجب فیه الخمس  ترتیب داده که 10 حدیث را نقل می کند از جمله :

"الخمس بعد المؤنه" .    وسائل الشیعه   6/354 و  المستدرک الوسائل 7/286

عن ابی بصیر قال : قلت لابی جعفر(ع) ما ایسر ما یدخل به العبد النار ؟ قال :" من اکل من مال الیتیم درهما و نحن الیتیم"

 وسائل الشیعه 6/337

قال الصادق (ع) :" و الخمس لنا فریضة ".  وسائل الشیعه 6/337

قال الباقر (ع) : لایحل لاحدان یشتری [1]  من الخمس .  وسائل الشیعه 6/337

عن الرجل یکون فی داره البستان فیه الفاکهة یاکله العیال انما یبیع منه الشی بمأة درهم او خمسین درهما هل علیه الخمس ؟

فکتب اما ما اکل فلا ، و اما البیع فنعم هوکسائر الضیاع .  وسائل الشیعه 6/351

قال الشیخ : و الخمس واجب فی کل مغنم .  تهذیب الاحکام 4/121( هر آنچه که تحصیل شود از اموال ؛ خمس دارد )

الافادة یوماً بیوم( در آمد روزانه را منظور است )   تهذیب الاحکام 4/121

مقدمه :

این نوشتار اجمالی از مباحث خمس است که در کتب فقهی شیعی مطرح شده و فقهاء عظام بدان فتوی داده اند . سعی راقم بر آن است که خواننده محترم با احکام خمس آشنائی اجمالی پیدا کرده و برای معرفت تفصیلی به تحقیق بیشتر بپردازد .

تذکر این نکته لازم است که در عمل ، فتوی مرجع تقلید ملاک است .

« حول الخمس – مالیات اسلامی یک پنجم مال  »

" و اما الخمس و الانفال فکونها للامام بما انه امام ، و حیثیة الامامة فیها ثقییدیة لا تعلیلیة"

فریضه [2] ی خمس یکی از فروع دین ما و نص صریح قرآن شریف است . خداوند در آیه 41 سوره انفال می فرماید :

"و اعلموا انما غنمتم من شئ فان لله خمسه و للرسول و لذی القربی و الیتامی و المساکین و ابن السبیل ".

آیه مدنی بوده وگویند در بدر نازل شد . قال فی الکشاف : " ان هذه الایة نزلت ببدرٍ" 2/222

 

قال الانصاری (ره) : لذی القربی ،امام است .( سهم امام ) .

قال فی الکشاف : "وعن الحسن رض فی سهم رسول الله ص : انه لولی الامر من بعده "     ج2ص222

قال مالک : " الامر فی الخمس مفوض الی رای الامام  ( مطلقاً)"    مفاتیح رازی 15/485

مسلم است که دلیل این امر ، ضمانت زمامدار اسلامی در برابر مردم است . که از آن به « ضمان اعاله » تعبیر کنند .

ابن عاشور در شرح لذی القربی  گوید : اذ جعل لاهل قرابته حقاً فی مال الله ، لان حرم علیهم اخذ الصدقات والزکاة . فلا جرم انه اغناهم من مال الله ، ولذلک کان حقهِم فی الخمس ثابتاً بوصف القرابة ، فذو القربی مراد به کل من اتصف بقرابة الرسول الله ص "

تفسیر التحریر والتنویر 9/105

« تفسیر کلمه غنیمت »

این تنها آیه کریمه است که دلالت بر وجوب خمس دارد . هر چند که ظهور لفظ آیه در غنیمت جنگی است ، لیکن اکثر دانشمندان شیعه آنرا به کل درآمد و اکتسابات تعمیم داده اند که امثله ی آن در ذیل آمده می آید :

محقق کرکی در خصوص کسی که خمس نمی پردازد می فرماید :" و حاله اشبه شئ ِ بحال عمر بن الخطاب".2 ( انتهی کلامه)

در روایات خمس را حق الامارة نیز گویند [3] .( یعنی باید در اختیار امام باشد )

1 – المیزان : کلمه ی غُنم و غنیمت به معنای رسیدن به در آمد از راه تجارت و یا صنعت و یا جنگ است [4] .

2 – فخر رازی :" الغُنم الفوز بالشئ ."

3 – التبیان: قال اصحابنا ان الخمس واجب فی کل فائدة تحصل للانسان من المکاسب و ارباح التجارات و فی الکنوز و المعادن و الغوص و غیر ذلک مما هو مذکور فی الکتب و یمکن ان یستدل علی ذلک بهذة الآیة ، فان فی عرف اللغة یطلق علی جمیع ذلک اسم الغَنم [5] و الغنیمة [6] .

4 – مجمع البیان : مرحوم طبرسی کلامی شبیه طوسی دارند . البته ظاهر کلام ایشان ، تمایل به اطلاق دارد .

5 – الکاشف : الغنیمة لغة الفوز بالشئ [7] .

6 – تفسیر نور الثقلین : در تفسیر غنمتم به نقل از امام صادق (ع) می فرماید : هی والله الافادة یوماَ بیوم یعنی بهره و درآمدی که هر روز نصیب انسان می شود.

7 – تفسیر القرطبی : الغنیمة فی اللغة مایناله الرجل او الجماعة بسعی ، الی ان قال : واعلَم ان الاتفاق حاصل علی ان المراد بقوله تعالی : غنمتم من شئ مال الکفار اذا اظفر به المسلمون علی وجه الغلبة و القهر . و لا تقتض اللغة هذا التخصیص علی ما بیناه ، و لکن عرف الشرع فیه اللفظ بهذا النوع . 8 / 201

« الخمس فی الفقه و الروایات »

 

الخمس : و هو یجب فی غنائم دارالحرب و الکنائز و المعادن و الغوض [8] ، و ارباح التجارات و ارض [9] الذمی اذا اشتراها من مسلم ، و فی الحرام اذا اختلط بالحلال و لم یتمیّز .

اهل سنت با اصل وجوب خمس  در 4 مورد با ما موافق بوده و 3 فقره دیگر ، که از آن جمله خمس ارباح مکاسب است مخالف بوده و هیچ فقیه سنّی آنرا قبول ندارد .

کما قال الطوسی ره : یجب الخمس فی جمیع المستفاد من ارباح التجارات ، و الغلات و الثمار علی اختلاف اجناسها بعد اخراج حقوقها و مؤنتها و اخراج مؤنة الرجل لنفسه و مؤنة عیاله سنة . و لم یوافقنا علی ذلک احد من الفقهاء [10] .

البته 2 نفر از فقهاء شیعه با اهل سنت در عدم وجوب خمس ارباح مکاسب موافق هستند . ابن الجنید و ابن ابی عقیل عمانی که از فقهاء سده ی چهارم هستند [11]

اما 4 مورد مقبول اهل سنت عبارتند از : غنائم دارالحرب ، کنوز ، معادن و جواهری که با غواصی بدست می آید.

قال المفید ره : و الخمس واجب فی کل مغنم [12] ، قال الله عزوجل : "و اعلموا انما غنمتم من شئ ِ فان لله خمسه و للرسول و لذی القربی ..." الی آخر 41 انفال .

و الغنائم کل ما استفید بالحرب من الاموال ، و السلاح ، و الثیاب ، و الرقیق ، و ما استفید من المعادن [13] ،

و الغوص ، و الکنوز [14] و العنبر و کل ما فضل من ارباح التجارات [15] و الزراعات و الصناعات عن المؤنة و الکفایة فی طول السنة علی الاقتصاد .  المقنعه : 276

قال ابن بابویه : و روی ان الله عزوجل مهر فاطمه علیها السلام خمس الدنیا ، فما کان لها صار لولد ها علیها علیهم السلام [16] .

قال المحقق الحلّی : و الغنیمة اسم للفائدة و کما یتناول هذا اللفظ غنیمة دار الحرب باطلاقه یتناول غیرها من الفوائد ، و یدل علی ذلک من طریق اهل البیت (ع) روایات منها

روایة محمد بن الحسن الاشعری قال : کتب بعضی اصحابنا الی ابن جعفر الثانی اخبر نی الخمس علی جمیع ما یستفید الرجل من قلیل و کثیر من جمیع الضروب و علی الضیاع ؟

فکتب بخطه : الخمس بعد المؤنة . (یعنی ، خمس در مطلق فائده سرایت دارد ؛ لیکن بعد از کسر هزینه ها در طول سال خمسی )

و در روایت علی بن مهزیار فرمود : الخمس بعد مؤنته و مؤنة  عیاله و بعد خراج السلطان [17] .

محقق اول تفسیر« غنمتم» را کلام امام صادق (ع) می داند که فرمودند :

هو و الله الافادة یوما بیوم [18] .( درآمد روزانه بعد از کسر هزینه ها )

قال العلامة الحلّی : المشهور بین علمائنا ایجاب الخمس فی ارباح التجارات و الصناعات و الزراعات .

مسألة : قال ابو الصلاح : یجب الخمس فی المیراث و الصدقة و الهبة و منعه ابن ادریس و هو الاقرب .

لنا : ان الاصل براءة الذمة [19] .  ( علامه حلی وابن ادریس ، خمس هدیه را قبول ندارند ؛ خلافاً ل- ابی الصلاح )

نکته :

چیزی که مورد اختلاف فقهاست و عامل صدور فتاوای مختلف در زمینه عیدی و پاداش و بعضی دیگر از افادات شده ، برداشت ایشان از روایات وآیه خمس  است . که ذیلاً به شرح آن می پردازیم .( ملاک را قصد واراده برای اکتساب ویاعدم آن گیرند)

فقهاء در خصوص خمس افادات بر دو گروه اند :

گروه اول طرفدار اطلاق هستند . که هر در آمدی را مشمول خمس می دانند حتّی هدیه .( تکسب اتفاقی ، قصد معتبرنیست)

گروه دوم طرفدار عدم اطلاق و از باور مندان قصد و اختیار در کسب درآمد هستند.( در کسب ،قصد واراده معتبر است)

دقت کنید علامه حلّی در کلام فوق الذکر از باور مندان عدم اطلاق است . طرفداران این گروه ، خمس را در هدیه و پاداش اداری واجب نمی دانند . ( با این قول ، در حقوق مستمری بگیران ؛ خمس واجب نیست .به بیان دیگر ؛ بین اعطاء واکتساب فرق است)

قال الامام الجواد (ع) :" فاما الغنائم و الفوائد فهی واجبة علیهم واجبة فی کل عام".

 قال الله تعالی :

و اعلموا انما غنمتم من شئ فان لله خمسه و للرسول ...

 الی ان قال و الغنائم و الفوائد – یرحمک الله – فهی الغنیمة یغنمها المرء ، و الفائدة یفیدها ... .

قسمتی از روایات علی بن مهزیار [20] .

شیخ انصاری ره بر مطلق فائدة صحه می گذارند:

"بناءاً علی ان ما غنمتم عام لکل ما استفید و اکتسب ".

و در موضع دیگر می فرماید : عموم الحکم لانواع الاستفادات و الصناعات و الزراعات کما هو الغالب – و لذا اقتصر علیها – ام کان من غیر ها من انواع الاکتسابات و الاستفادات علی المعروف بین الاصحاب ... الاجماع علیه[21] .

به نظر این فقیه ، میزان کسب مال است ، چه با اراده وحرکت شخص وچه بدون آن ؛ حتی اگر از آسمان مالی بیفتد .( اطلاق)

قال السید فی العروة الوثقی : بل الاحوط ثبوته فی مطلق الفائدة و ان لم تحصل بالاکتساب ، کالهبة و الهّدیة و الجائزة و المال الموصی به و نحوها ، بل لایخلوا عن قوّة .

 سید یزدی هم از طرفداران اطلاق است و بزرگانی از محشین عروه با ایشان موافق هستند .

در بحث هدیه از ایشان نام برده می شود .

س – خمس بر چه کسانی واجب است ؟

ج – عده ای عقل و بلوغ را شرط می دانند و عده ای خیر .

آنانی که بلوغ و عقل را شرط می دانند :

1 – مرحوم خوئی   

2 – آیت الله بهجت

"الظاهر اشتراط  البلوغ و العقل فی ثبوت الخمس فی جمیع ما یتعلق به الخمس من ارباح المکاسب "[22] .

استدلال ایشان به حدیث رفع قلم از طفل است .

قال الخوئی : فلا یجب الخمس فی مال الصبی و المجنون علی الولی، و لا علیهما بعد البلوغ و الافاقة .

هر چند که این بزرگان در خصوص مال حلال به حرام طفل ، اشکال وارد کنند.

اما آنانی که بلوغ و عقل را شرط نمی دانند عبارتند از :

سید یزدی در عروة ، آقای خامنه ای ، آقای سیستانی ، فاضل لنکرانی ، نوری همدانی ، گلپایگانی ، اراکی ، وحید خراسانی .

 ایشان می فرمایند :" یجب علی الولی اخراجها من مالهما ." ( عدم اشراط البلوغ و العقل) یعنی ولی طفل باید از مال ایشان بپردازد .

مسالة 84 :

الظاهر عدم اشتراط التکلیف و الحریة فی الکنز و الغوصی و المعدن و الحلال المختلط بالحرام ، و الارض التی یشتریها الذمّی من المسلم فیتعلقّ بها الخمس و یجب علی الولّی و السید اخراجه ، و فی تعلّق بارباح مکاسب الطفل اشکال . و الاحوط اخراجه بعد بلوغه

 قال الخوئی ره :

لایبعد عدم الوجوب علی الوجوب علی غیر المکلف .

قال الحکیم ره : ضعیف .

س – خمس مال کیست ؟

ج – کل خمس از دو قسم تشکیل شده است :

1 – سهم امام علیه السلام     

2 – سهم سادات [23] (الایمان معتبر فی المستحق علی تردد و العدالة لا تعبتر علی الظهر. مسالک الافهام 1/473)

قال الانصاری ره : لا یبعد بانّ تمام الخمس للامام علیه السلام .

مالک می تواند خود مباشرت در پرداخت سهم سادات به مستحقین بنماید . ولی در سهم امام علیه السلام باید حتماً به دست مرجع تقلید یا وکیل ایشان برساند . هر چند که در میان فقهاء عده ای را نظر بر عدم مراجعه به مرجع تقلید در قسمت سهم امام (ع) است . از جمله ، شیخ مغنیه د رکتاب فقه الامام .و فاضل بحرانی در « الحدائق » .

 

نظر شیخ انصاری در خصوص سهم امام (ع) :

قاله : جواز التصرف مع العلم برضی الامام .

ثم ان مقتضی ما ذکرناه : جواز صرف المالک لها بنفسه بعد علمه برضی الامام من الامارات التی ذکرناها . فان حصول العلم منها بالرضی لا یختص بالمجتهد .

قال : و من هنا یظهر انه لا یجب دفعها الی الفقیه .

... و ان فرضنا فی شخص الواقعة تساوی بصیرتهما او ابصریة المقلد.

شخص الواقعه : یک موضوع مشخص را گویند .

در کلام فقهاء قدیم دارند که سهم امام باید به دست فرد صالح و اهل فقه برسد. محقق اول و علامه حلّی گویند به دست فقیه جامع شرایط فتوی برسد .

محقق اول و علامه ی حلّی گویند : لا یحمل الخمس عن بلده مع الوجود المستحق . ( نقل خمس از شهر محل وصول جایز نیست)

قال المغینة :" المشهور علی وجوب الی الحاکم ، و لکن هذا من المشهورات التی لا اصل لها ، و لا دلیل علیها من کتاب او سنة ، او عقل ، بخاصة اذا صادف الانفاق کله الواقعی ، مع نیة القربة المفروض تحققها ، بل قام الدلیل علی ضد و عکس هذه الشهرة

 ذلک ان الواجب هو الاداء و الوفاء بسهم الامام ، و الاشتراط الرجوع الی الحاکم قید زائد.

فینفی بالاصل ، هذا الی انّه لا واسطة فی الاسلام بین الله و الانسان ، و ان الله جل وعلا یتقبل من العبد عباداته و اعماله بدون شفیع مادام مخلصاً فی قصده . مؤدیاً لحقه ، مطیعاً لاوامره .

و حیث لا دلیل علی وجوب الرجوع الی الحاکم فی سهم الامام و مصرفه ، فقد ذهب جماعة من الفقهاء الی ما قلناه ، منهم الشیخ المفید ، و صاحب الحدائق و السید الحکیم .

الی ان قال – امّا من قال : ان الحاکم الشرعی اعرف بالمواضع التی یجب ان یصرف فیها سهم الامام فنجیبه بان هذا تسلیم و اعترف بان العبرة بمعرفةالمواضع المطلوبة ، لا بالرجوع الی الحاکم [24] .  

سال خمسی چیست ؟

مالک باید بعد از گذشت یکسال از کسب درآمد ، محاسبه کرده و مازاد بر مؤونه را تخمیس کند . البته یکسال من باب ارفاق بوده و گویند جایز است نه واجب .

قال الحلّی : لا یعتبر الحول فی شئ من الخمس ، و لکن یؤخر ما یجب فی ارباح التجارات احتیاطاً للمکتسب [25] .

قال السید العاملی : و اما الارباح فالمشهور عدم اعتبار فیها (حول) [26] .

س – فایده ارفاق چیست ؟

ج – لاحتمال زیادة مؤنته بتجدد ولد او مملوک او زوجة او حصول غرامة غیر متوقعة او خسارة فی تجارة و نحو ذلک [27] .

یعنی ذخیره ای باشد برای حوادث مالی احتمالی و جبران آن از سود .

سال خمسی شمسی و قمری فرقی ندارد .

س – سال خمسی کسبه ، کارمندان و کارگران چگونه است ؟

ج – برای کسبه ، یک سال بعد از شروع بکار کردن است که فعلاً در عرف جامعه پایان سال است .

ولی برای کارمندان و کارگران ، اولین حقوق دریاقتی است .

س – آیا تغییر سال خمسی چایز است ؟

ج – فرموده اند اگر ضرری بر ارباب خمس وارد نیاورد ، جایز است .

( خمس هدیه واجب است . رک : وسائل الشیعه 6/351)

س – آیا عیدی و پاداش کارمندان خمس دارد یا خیر ؟

ج – همانطور که در صفحات قبل عنوان شد ، هر فقیهی که طرفدار اطلاق است ، هدیه را مشمول خمس می داند و غیر آن ، مشمول خمس نمی داند .

اما مراجع عصر حاضر که قائل بوجوب خمس در هدیه و پاداش عیدی کارمندان و کارگران هستند :

خوئی – گلپایگانی – سید صاحب عروة – صاحب جواهر – تبریزی – وحید خراسانی – بهجت وسیستانی

مراجعی که خمس را در هدیه و پاداش واجب نمی دانند :

امام راحل – آقای خامنه ای – فاضل لنکرانی – شیخ جواد مغنیة – علامه حلّی – ابن ادریس – صاحب مدارک الاحکام .

قال صاحب الجواهر :

"فالاحتیاط لا ینبغی ان یترک بل قدیدعی دخول الهبة فی الاکتسابات" [28] .

س – رعایت سال خمسی در هدیه جایز است یا خیر ؟

ج – آری .(یعنی میتواند صبر کند تا سال خمسی فرا رسد ویا همین الان هدیه را مخمس کند . در هر صورت مختار است ).

ارث خمس ندارد . مگر بدانیم که مُوَرّث ، خمس متعلقه را پرداخت نکرده است .

« تعریف موؤنة »

قال فی الشرایع : " ما یفضل عن مؤنة السنة "  خمس ؛ بعد از صرف مونه واجب است .

موؤنة چیست ؟

هر آنچه که در طول سال خمسی برای گذران زندگی مصرف می شود و یا در کسب صاحبان حَرِف بکار می رود تا کسب درآمد کنند  موؤنة گویند .( به اصطلاح هزینه های جاری را گویند – برق وآب ..؛ البته در بعض موارد ؛ هزینه های ثابت را هم شامل است )

در واقع میزان لیاقت و شأن شخصی را در مقدار مؤونه دخیل دانند که از خمس کسر میشود .

« لیس للمؤنة و النفقة المستثناه طوال السنة معنی خاص فی الشریعة ، المرجع فی تحدیدها هو العرف ، و المؤنة فی نظر العرف تختلف باختلاف الاشخاص و الضابط الجامع ان مالا یعد انفاقه سفهاً و تبذیراً فهو من المؤنة [29]

قال صاحب الجواهر :

لایمکن الاحاطة ببیان ذلک جمیعه ، خصوصاً مع ملاحظة الاشخاص و الازمنة و الامکنة و غیرها ، فالاولی ایکال معرفة النفقة الی العرف [30] . ( یعنی ، ملاک در بر آورد موونه ؛ عرف است ، که به زمان ومکان وحال شخص بستگی دارد . )

شیخ جعفر کاشف العظاء هم در کشف العظاء می فرماید :

"هر آنچه که مطابق شأن و لیاقت فرد باشد ، جزء ِ مؤنة است ".

س – موونة بر چند قسم است ؟

ج – بر دو قسم است .

1 – موؤنة شخصی

2 – موؤنة اقتصادی .

مؤونة شخصی ، همان است که عنوان شد ، مایه ی قوام زندگی خصوصی انسان است . ولیکن موؤنة اقتصادی ، در مورد کسبه وصاحبان مشاغل است .

مثل پرداخت حق بیمه ، مالیات ، عوارض ، خرید مواد اولیه ، اجاره محل ، فرد کارگر و غیره .

موؤنة باید بالفعل باشد ، یعنی هر آنچه که برای سال خمسی در همان راه کسب درآمد خرج شود البته تفصیل دارد که در آتی بررسی می شود .

مثال –

از درآمد امسال برای حج ثبت نام می کند ، ولی شایدتا 5 سال دیگر به حج مشرف نشود ، آیا این پول از موؤنة محسوب می شود ، تا مشمول خمس نباشد یا خیر ؟

ج – عده ای از فقهاء قائلند که خمس دارد زیرا موؤنة باید در همان سال خمس برای همان سال باشد از جمله : مرحوم خوئی .

در مقابل عده دیگری می فرمایند : هر چند سال بعد مشرف شود ، لیکن امسال جزء موؤنة می باشد از جمله آقایان : گلپلایگانی – خامنه ای – صافی – مکارم – سیستانی ( در حج تمتع ؛ ولی در واریز عمره ی مفرده باید خمس آنرا بدهد)

مثال : تهیه جهاز عروس به مرور زمان و طی چند سال ، آیا خمس دارد یا خیر ؟

ج – مرحوم خوئی  گوید :اگر عرف محل باشد خمس ندارد . رساله فارسی خوئی ، امام راحل ، سیستانی وتبریزی می فرمایند خمس دارد . ولی آقایان گلپایگانی ، صافی ، خامنه ای بهجت می فرمایند خمس ندارد .

 میرزای قمی در جامع الشتات هم می فرمایند : "خمس ندارد ".

س – پولی که برای ثبت نام ماشین به حساب شرکت واریز می شود آیا خمس دارد یا خیر؟

ج – دقت کنید جواب تفصیل دارد ؛

اگر با واریز پول ماشین را می خرد و فقط تحویل ماشین سال دیگر است ، که خمس ندارد و موؤنة است ولی اگر واریز پول ، صرفاً برای شرکت در قرعه کشی است ، پایان سال خمسی ، مشمول خمس می شود .

باید محاسبه شود . لذا در این مورد هم فرق فتوی وجود دارد .

 

« تعریف سرمایه »

سرمایه چیست ؟

هر آنچه که قوام زندگی و چرخه اقتصادی انسان بدان بستگی دارد ، سرمایه است .

بنحوی که بدون آن امور زندگی به پیش نمی رود و یا در عسرت واقع می شود .

برای مثال ، سواری شخصی مناسب شأن انسان ، مغازه ای برای کاسب ، کامیون برای راننده و هکذا .

در بعضی صور مشمول خمس و در بعضی دیگر معاف از خمس است .

اقسام سرمایه :

1 – لاعاشة – خمس ندارد .

2 – للانتفاع – خمس ندارد . مثل کاشتن درخت برای بهره بردن از میوه آن (عروه م 54 )

3 – للتکسب – خمس دارد . با شرایط .

قال الحکیم : کانه : لعدم قصد التکسب و الاسترباح به [31] .

س – آیا خمس را باید از اصل بپردازد و یا خیر ؟

ج – مخیر است . [ و یتخیر المالک بین دفع خمس  العین او دفع قیمته من مال آخر نقداً او جنساً [32] .]

 

س – مال مخمس ، خمس مجدد دارد یا خیر ؟

ج – الخمس فی جمیع الاموال مرّة واحدة . خمس یکبار واجب است .( برای مثال ، مال مخمس شده در بانک گذاشت ؛ هر چند سال که بر آن بگذرد ؛ خمس نداشته ، ولی سود حاصله از آن ؛ اگر از درامد سال اضافه آمد ؛ خمس دارد )

ولی در خصوص سهام خریداری شده حکم آن فرق میکند . افزایش قیمت آن ؛ مشمول خمس است ، وباصطلاح گویند :

 در زیاده ی حکیمه ، یعنی اضافه ارزش بهای سوقیه ، در زمان فروش تفاوت قیمت خرید و فروش خمس دارد که باید پرداخت شود

ولی تا قبل از فروش خیر ، ندارد . ( زیادی عینیه در مثل گوسفند ، نگهداری شده برای فروش ، خمس دارد ).

« خمس وصرفه جوئی ویا اسراف وتبذیر»

س – اگر شخصی بر خود و عیالات سخت بگیرد و صرفه جوئی کند ، آیا در آن قسمت هم ، خمس واجب است یا خیر ؟

ج – این قسمت مهم بوده و بحث اسراف و تبذیر است که باید دقیقاً مطالعه و مراعات شود .

فتامل ؛ « باب تقتیر » ، یعنی خِسَّت بخرج دادن . و لو قتّر یمکن الاستثناء فلا یخرج خمس ما قتر فیحسب له القوت المتعارف و یخرج من الفاضل لو کان ، و یحتمل عدم اعتبار ذلک [33] .( هرچه صرفه جوئی شده وپس انداز شود ؛ مشمول خمس است )

« خمس به عین مال تعلق دارد »

و جوب خمس به عین است ، لدلالة الکلمة : او فیه الخمس ، او الخمس علیه او فیه ، و نحو ذلک مما یظهر منه التعلق بنفس الموضوعات و الاعیان الخار جیة دون الذمة [34] .

و لواسرف حسب علیه ، و لو قتّر حسب له [35] .

یعنی صرفه جویی مشمول خمس است . ( نظریه احتساب ) [36] .( پول پس انداز شده از راه خسّت ، مشمول خمس است )

حسب له : ای : لیس فیه خمس [37] .

قال السید فی العروة الوثقی :

المناط فی المؤنة ما یصرف فعلا لا مقدار ها ، فلوقتّر علی نفسه لم یحسب له .

سید یزدی هم قبول ندارند . یعنی مشمول خمس است . ( هرچندکه صرفه جوئی شود بنفع ارباب خمس است )

قال الحکیم : کما فی کشف  الغطاء و قواّه فی الجواهر تبعاً لکاشف العظاء [38] .

آیت الله شیخ مرتضی حائری در کتاب خمس به نظریه احتساب تمایل دارند ص 205 .

قال الخوئی : فیجب الخمس فیما قتّر لزیادته علی المؤونة [39] .

قال الگلپایگانی :

"المدار فی المؤونة علی ما یصرف فعلا لا علی مقدار ها ، فلو قتّرعلی نفسه لم یحسب له (مخالف احتساب) [40] .

قال زین الدین :

فلا تحسب له اذا قتّر علی نفسه فلم ینفعها ... فیجب علیه اداءِ خمسها (مخالف احتساب)[41].

موافقین احتساب عبارتند از :

شهید اول – شهید ثانی – علامه حلّی – محقق حلّی

و مخالفین احتساب :

خوئی – امام راحل – گلپایگانی – مکارم – حکیم – مغنیة – سیستانی و... .

فتوی آقایان سیستانی ، صافی هم چنین است .

قال صاحب الجواهر : الخامس : مما یجب فیه الخمس مما یفضل عن موؤنة السنة علی الاقتصاد له و لعیاله من ارباح التجارات و الصناعات و الزراعات بلاخلاف معتد به اجده فیه . الی ان قال :

قال الاستاد فی کشفه : (لواقتصر فی قوت او لباس او آلات مساکن او ایضاع و لم یفعل ما یناسبه لم یحسب التفاوت من الؤونة

علی لاقوی)(مخالف احتساب).

بل ظاهره ذلک حتّی فیما یحتمل النقص تبرکه ، فلو فضل من مؤونته حینئذ بسبب التقتیر مما لم یتخذ للقنیة کالحبوب و حب الخمس فیه و اولی منه الفاضل لاللتقتیر [42] .

قال الانصاری : المناط هو المؤونة المتعارفة ثم انه لا اشکال فی ان المخرج من الربح هو المؤونة المتعارفه فلو اسراف حسب علیه .

لانه اتلف حق ارباب الخمس ، و لو قتّر فظاهر المصنف و الشهید بن و المحقق الثانی انه یحسب له ، بل عن التذکرة الاتفاق علیه .

و استظهر فی المناهل عدم الخلاف فیه . الی ان قال – و تأمل فی ذلک المحقق الاردبیلی و بعده جمال الدین الخوانساری و صرح باختیار خلافه – کاشف العظاء و لعل و جهه ان الظاهر من المؤونة فی الاخبار : 

ما انفقها فعلا فی حوائجه [43] .

قال القمی : فلو اسراف حسب علیه مازا دوان قتّر حسب له ما نقض و الاحوط عدم احتساب الاخیرة [44] .

قال النراقی : ﻫ : هل یعتبر فی صدق المؤنة علی ما ذکرناه تحقق الانفاق و الصرف ایضاً . حتی انه لو قتّر علی نفسه مع الحاجة لم یحسب له ، اولا یعتبر فیحسب ؟

صرح فی الدروس و البیان و الروضة و المدارک بالثانی ، بل الظاهر انه مذهب الاکثر . و هو الاظهر [45] .

ای : لیس فیه الخمس .

قال الکرکی : و لا اسرافاً [46] .

قال الاردبیلی : و الظاهر ان الاعتبار بجمیع ما یخرجه من غیر اسراف . فلوا خرج مالا بحیث تحقق الاسراف المحرم فعل حراماَ و یضمن خمسه [47] .

و لو اسرف و جب فی الفائت بسبب الاسراف [48] .

و اما لو اسرف وجب علیه خمس الزائد قطعاً کما صرح به جماعة ، بل لااعرف فیه خلافاً [49] .

یعنی حتی اگر بر خلاف تقتیر ، اسراف کند باید ، خمس اضافی را بپردازد .

برای مثال ، اگر خط تلفن همراه را بخرد 400 میلیون ریال ، باید حتماً 5/1 (یک پنجم) آنرا بعنوان خمس بپردازد. زیرا اسراف است

خلاصه مطلب احتساب وغیر احتساب : اگر مالک در مصرف هزینه ها صرفه جوئی کرده وپولی پس انداز کند ؛ نمی تواند بگوید ؛ اگر صرف میشد ؛ خمسی نداشت ، میزان در پایان سال خمسی ، باقیمانده از مال است که هزینه نشده است . اینرا نظریه غیر احتساب گویند ، ولی در نظریه احتساب گویند ، اگر واقعاً صرفه جوئی کرده ؛ نباید در ردیف مشمول خمس بیاید . فلذا آنمقدار صرفه جوئی شده را از باقیمانده کسر میکنند .

افزایش قیمت بازار ( الزیادة الحکمیة )

 

قال الحائری ره : ما یتحقق فی المال أو بسسب المال مما یوجب ارتفاع القیمة علی اربعة اقسام :

الاول : النمائ المنفصل ، کنتاج البقر و الغنم .

الثانی النماء المتصل ، کنمو الاشجار و سمن الغنم .

الثالث : وجود وصف فی المال ، کصلاحیة الارض للزراعة الحاصله برفع الاحجار عنها و بالاعمال الموجبة لقابلیتها للاستقاء والحرث و الغرس او تحقق استحکام فی الشجر مثلاً .

الرابع : ارتفاع القیمة السوقیة من دون زیادة متصلة او منفصلة علیه او حکمیة فی اصل الملک .

و جمیع الاقسام الاربعة قد یکون مقصوداً بالا سترباح به اصالة ، فیشتری الغنم للاسترباح و الانتفاع بنتاجه ، او یشتری الاشجار للانتفاع بنمائها او یشتری الارض لان یهئیها للزراعة و الغرس فیبعها من جهة ایجاد ذلک الوصف فیها ، او یشتری الارض لان یحصل فیها ارتفاع القیمة السوقیة و قد لا یکون مقصوداً بذلک الابتعا ، فیرید مثلاً للاسترباح بما یحصل مندلا بنفس النماء و هذا تیمشی فی القیمة السوقیة ایضاً ، فیرید ان ترتفع القیمة السوقیة للدار المشتراة للانتفاع بأجرتها ، فانه کلما – ارتفعت القیمة السوقیة للدار ارتفعت اجارتها مثلاً – و قد لا یکون مقصوداً اصلا ، لا بالذات و لا مقدمة لفائدة اخری .

 و ما قصد به الاسترباح قد یکون الاشتراء لذلک و قد یکون اصل الحال میراثاً مثلاً  فیقصد الاسترباح به .

و الظاهران جمیع ذلک مورد لتعلق الخمس [50] .

 

« تشریح انتفاع از شئ »

 

مسأله 55 عروة الوثقی :اذا عمر بستاناً و غرس فیه اشجاراً و نخیلاً للانتفاع بثمر ها و تمر ها لم یجب الخمس فی نموتلک الاشجار و النخیل و اما ان کان من قصده الاکتساب باَصل البستان فالظاهر وجوب الخمس فی زیادة قیمة و فی ثمر اشجار و نخیله .

قال الخوئی ره : فصل قدس سره بین ما اذا کان من قصده الاتّجار و الاکتساب باصل البستان و بین ما اذا کان الانتفاع بثمره .

ففی الاول یجب الخمس فی مطلق الزیادة من النماء المتصل او المنفصل او زیادة القیمة لصدق الربح فی الجمیع کما تقدم .

(زیرا مُعِد برای تکسب هستند )

و اما الثانی فقد نفی قدس سره الخمس فی مطلق الزیادة . ( زیرا مصرف شخصی است )

... اعده بستان للانتفاع به شخصاً لنفسه و عائلته بحیث کان من المؤونة نظیر البقرة التی اشتراها لینفع بلبنها فان هذا هو الذی لاخمس فیه مطلقا لا فی الزیادة الفعلیة من المتصلة و المنفصلة و لا فی الزیادة الحکمیة نظراً الی استشناء المؤونة .

س – آیا ترقی قیمت بازار- زیاده حکمیه – خمس دارد یا خیر ؟

ج – در فقه اسلام ، بحثی وجود دارد تحت عنوان زیاده ی عینیه و زیاده حکمیه ، زیاده ی عینیه را زیادی متصل و منفصل گویند که در اشیاء بوجود می آید و مشمول خمس است .

لیکن زیادی حکمیه . افزایش قیمت بازار ( السوقیة ) یا ترقی ارزش فعلی کالاست .

بین فقهاء در این خصوص اختلافات فتوائی وجود دارد :

که نظریه ی غالب چنین است :

« در حال حاضر واجب نیست محاسبه و خمس آن را بپردازد . لیکن هر گاه همان کالا به پول تبدیل شود ، باید تفاضل قیمت اولیه و فعلی که همانا زیاده ی حکمیه است ، محاسبه و خمس آن پرداخت شود .

مرحوم خوئی در کتاب الخمس و منهاج الصالحین بیان مسبوطی در این خصوص دارند که نقل و در ادامه نظرات فقهاء بزرگ نیز آورده می شود .

ظاهر کلام ایشان به تفصیل چنین است :

شئ مورد نظر یا مخمس بوده و یا اصلاً مشمول خمس نیست . و یا خمس آن پرداخت نشده است .

 دقت کنید :

حالت اول :

اگر مشمول خمس بوده  لی خمس آنرا نپرداخته ، که باید تخمین زده شده و زیادی قیمت بازار محاسبه و پرداخت شود.

حالت دوم :

اگر خمس آن پرداخت شده ، زیادی قیمت سوقیه ی فعلی خمس ندارد . ولی در زمان فروش باید اضافه قیمت ، محاسبه و پرداخت شود .

حالت سوم :

شئ مورد نظر اصلاً مشمول خمس نیست ، مثل ارث و هبه؛ هر قدر که بماند . خمس ندارد .

س – دلیل چیست ؟

ج – ایشان می فرمایند هر گاه چیزی بطور معوضه منتقل نشده بلکه شبیه هدیه به ایشان رسیده زیادی قیمت سوقیه خمس ندارد و لو به بیشترین قیمت روز فروخته شود .

مهریه زن هم چنین است .( خمس ندارد )

حالت چهارم :

شئ از طریق عقد معاوضی( شراء ) به انسان منتقل شده ، در این حالت اگر بقصد استرباح خریده ، که زیادی سوقی خمس دارد ، باید پرداخت شود .

ولی اگربقصد انتفاع خریداری شده که زیادی قیمت سوقیه ، خمس ندارد . مگر در زمان فروش [51] .

قال الخوئی ره فی منهاج الصالحین :

الاول :

مایجب فیه الخمس فی الزیادة و ان لم یبعد و هو ما اشتراه للتجارة .

الثالث :

مالا یجب فیه الخمس فی الزیادة ، الّا اذا باعه ، و هو ما ملکه بالشراء او نحو ذلک ، بقصد الاقتضاء لا التجارة 1/319

ملاحظه کنید که میزان قصد مالک است . اگر برای استبراح خریده و یا نگهداری کرده زیادی قیمت سوقیه خمس دارد .

 (تجارت است )

ولی اگر قصد انتفاع دارد ، زیادی قیمت سوقیه خمس ندارد ( مگر در زمان فروش )

قال الصافی :

و اما اذا کان المقصود الا تجاربها فالظاهر و جوب الخمس ارتفاع قیمتها بعد تمام السنة اذا امکن بیعها [52] .

قال گلپایگانی : لو کان مقصوده الاصلی هوا لا قتناء بمنا فها لم یتعلق الخمس بارتفاع قیمتها ما لم یبعها اذا لم یتعلق باصلها الخمس او تعلق بها و خمسها [53] .

میرزای قمی در جامع الشتات گوید : و اما ارتفاع قیمت سوقیه، پس در آن خمس نیست .

فتوی آقای سیستانی هم مشابه فتوای میرزا ی قمی  است .

قال علامه فی التحریر الاحکام :

فلو غرس غرساً فزادت قیمة لزیادة غائد وجب الخمس فی الزیادة و لوزادت القیمة لتغیر السعر لا لزیادة فیه لم یجب [54] .

قال الشهید الثانی :

و لو زاد مالا خمس فی زیادة متصلة او منفصله وجب الخمس فی الزائد و فی الزیادة لارتفاع السوق نظر .

و قطع العلامة فی التحریر بعدم الوجوب فیه [55] .

قال الانصاری ره :

ثم ان مما ذکرنا یظهرانه لا یبعد و جوب الخمس فیما یحصل للانسان بسبب زیادة القیمة ، فان باعها ، فالظاهر تعلق الخمس بالزائد علی اشکال . حیث انه فی مقابل ماله ، فلا یحسب فائدة و ان لم یبعه ، فالظاهر عدم ثبوت الخمس فیه ، لان رغبة الناس امراً اعتباری لا یؤثر فی العین و لا یوجب صدق الفائدة الغنیمة [56] .

قال کاشف الغطاء :

"ان ما لم یقصد الاستبراح به  و الفائدة؛ و انما الغرض الانتفاع بها فالظاهر انه کسابقه و فوائده کفوائده؛

ای :یتعلق الخمس بها دون اعیانه ."

 قال فی الجواهر : بل و بعد مه ایضاً فی زیادة اعیانه اذا لم یقصد الاکتساب بها [57] .

بعد از نقل مطالب فوق می خواهیم به دو سوال مهم پاسخ گوئیم :

سوال اول :

سهام خریداری شده در صورت افزایش قیمت ، خمس دارد یا خیر ؟

ج – طبق بیان بزرگان ، اگر به قصد استرباح خریده ، افزایش قیمت سوقیه خمس دارد ولی اگر بقصد انتفاع از سود آن است ، خمس ندارد . مگر در زمان فروش که باید پرداخت شود .( شبیه مغازه ی کاسب است )

سوال دوم :

فرق سپرده های بانکی باسهام خریداری شده از نظر خمس چیست ؟

ج – همانطور که در سوال اول مطرح شد ، سهام خریداری شده ، افزایش قیمت سوقیه پیدا می کند که به تفصیل مشمول خمس است  لیکن سپرده های بانکی ، افزایش سوقیه ندارند . فلذا از این نظر مشکلی در آینده پیدا نمی کنند ، زیرا ارزش ظاهری آن ثابت است .

سوال مهم دیگر : خمس واقساط بدهی  «  و الدین المتقدم »

اگر برای موونه سال ربح قرض کند آیا می تواند اقساط پرداختی را از در آمد کسر کند یا خیر ؟

قال الخوئی : "اذا اشتری ما لیس من المؤنة بالذمة ، اواستدان شیئاً لاضافة الی راس ما له و نحو ذلک ، مما یکون بدل دینه موجوداً ، و لم یکن من المؤونة لم یجز له اداء دینه من ارباح سنة . بل یجب علیه التخمیس و اداء الدین من المال المخمس او من مال آخر لم یتعلق به الخمس ."

خلاصه کلام اینست که با شرایط ذیل پرداخت بدهی از درآمد جایز نیست :

1 – اضافی بر نیاز است .

2 – جزء سرمایه محسوب می شود .

3 – اصل آن مال موجود است .

4 – نسیه خریداری شده است .

5 – جزء مؤونة شرعاً محسوب نمی شود .   مسئله 1232 منهاج

شهید ثانی در روضه و مسالک می فرماید :

قرض کردن باید برای مخارج واجب باشد .

اگر برای اضافه کردن مال و یا خریدن ملکی باشد که به آن احتیاج ندارد و یا برای کارهای مستحبی مثل حج مستحبی باشد اداء قرض از موونه محسوب نمی شود .

 

« الخمس فی المذاهب الاربعة »

 

هر چند که خمس 7 چیز در فقه شیعی و اجب بوده و فقهاء عظام برآن صحه گذاشته اند که همانا استنباط و استدراک کلام خدا و اهل بیت پیامبر (ص) است . لیکن فقهاء اهل سنت با 4 مورد از آن موافق بوده و 2 مورد ، مال حرام مخلوط به حلال و منفعت کسب را قبول ندارند .

( اهل سنت غنیمت جنگی را زیر مجموعه گنج می دانند .)

 ما برآنیم تا کلام ایشان را در خصوص 4 مورد قبول درگاهشان که شامل :

( 1 – گنج  ،  2 – معدن ،  3 – غوص ،  4 – زمینی که کافر ذمی از مسلمان بخرد ) را بیان کنیم :

1 – گنج :

قال رسول الله (ص) :

فی الرکاز الخمس . ( رکَاز : گنج )

احکام القرآن الجصاص 3/73 – خلاف 2/118 – کتاب الام 2/47 – المجموع النووی 6/91 .

قال ابو حنیفه :

ان الکنوز لا یجب فیها الخمس الا اذا بلغت الحد الذی تجبا فیه الزکات .

و قال الشافعی فی الام : ان الواجب ربع العشر .

قال ابو حنیفه :

یجب فیه الخمس ان کان فی دار الاسلام و ان کان فی دارالحرب لا شئ علیه [58] .

قال القاری :

و انما یجب فیه الخمس للکثرة نفعه و سهولة [59] .

 

قال المناوی :

مذهب الائمه الاربعة ان فیه الخمس [60] .

اعنی : فی الرکاز

قال الرخسی : باب ما یوضع فیه الخمس .

قال من اصاب رکازاً و سعه ان یتصدق بخمسته علی المساکین و اذا اطلع الامام علی ذلک امضی له صنع لا ان الخمس حق الفقراء ، و المساکین و قد اوصله الی مستحقه ...

لقول علی رضی اله عنه و ان و جدتها فی قریة خربت علی عهد فارس فخمسها لنا و اربعة اخماسها لک [61] .

مسأله : قال او ما کان من الرکاز و هو دفن الجاهلیة قَل او کثیر ففیه الخمس لاهل الصدقات و باقیة له [62] .

قال القرطبی : فیه الخمس . و هو الصحیح لعوم الحدیث و علیه جمهور الفقهاء [63] .

اعنی : فیه الرکاز

عن سفیان الثوری : قال : الغنیمة : ما اصاب المسلمون عنوة بقتال فیه الخمس و اربعة اخماسه لمن شهدها . (مبارزان) [64] .

اقول : 5/1 ( یک پنجم ) ازخمس غنائم به حاکم تعلق دارد .

2 – معدن :

و قال الشافعی :

لا یجب فی المعادن شئ الاّ الذهب و الفضة فان فیهما الزکاة  .

و قال ابو حنیفه :

یجب فی المعادن الخمس [65] .

3 – غوص :

و یجب فیه الخمس عند علمائنا – و به قال الزهری و الحسن و عمربن عبدالعزیز .

و قال الشافعی و ابو حنیفه و مالک ...

لا شئ فی الغوص و عن احمد روایتان : هذه احداهما و الاخری : فیه الزکاة [66] .

و قال الحسن فی العنبر و اللّؤلؤ الخمس [67] .

4 – خمس زمینی که کافر ذمی از مسلمان بخرد .

قال احمد فی الروایة : فوجوب علیه الخمس [68] .

س – آیا به سپرده های بانکی اعم از کوتاه مدت یا بلند مدت ، خمس تعلق می گیرد یا خیر ؟

ج – تفصیل دارد . اگر شخصی سپرده گذار از سود حاصله در راه مؤنه زندگی مصرف کرده و خرج اهل وعیال خود را فقط و فقط از آن راه تأمین می کند ، با توجه به اینکه خمس به عین مال تعلق می گیرد ، اگر خمس آن سپرده را بپردازد با سود حاصله از مابقی سپرده نمی تواند زندگی خود را تأمین کرده و دچار عسرت می شود ، فعلاً خمس بر او واجب نیست . شبیه سرمایه کاسب است که اگر خمس آنرا بدهد با بقیه نمی تواند کاسبی کند .

ضمناً اصل سهام خریداری شده و یا اوراق مشارکت نیز بر این نهج هستند .

 

 

 

 

" خمس ارباح مکاسب بر طفل واجب است یاخیر؟

بعبارت دیگر آیا وجوب خمس دائر مدار بلوغ است یاخیر ؟

قال فی العروة الوثقی :

مسئله 84باب الخمس " ... وفی تعلقه بارباح مکاسب الطفل اشکال،

والاحوط اخراجه بعد بلوغه ."

سید یزدی در وجوب خمس مکاسب طفل اشکال وارد می کند . لیکن از باب احتیاط وجمع بین روایات واقوال فقهاء وترس از خرق الاجماع ، می فرماید " احتیاطا ً بعد از بلوغ بپردازد .

 مرحوم خوئی وتبریزی وآیت الله بهجت می فرمایند بر طفل؛ خمس ارباح مکاسب واجب نیست.

مرحوم خوئی در منهاج می فرمایند ؛ در ثبوت خمس ، شرط بلوغ وعقل لازم است .( بر خلاف سیستانی)

قال البهجت : " فی تعلق الخمس بالارباح الحاصلة فی اموال الطفل اشکال ، والظاهر عدم تعلق الخمس فی مال الطفل "          م 1409

بفتوای فاضل لنکرانی ؛ ولی طفل باید خمس مال طفل را بپردازد .فتوای گلپایگانی هم شبیه نظر فاضل است .

امام خمینی می فرماید : اگر بچه صغیر سرمایه ای داشته باشد واز آن منافعی بدست آید بنا بر احتیاط واجب بعد از آنکه بالغ شد ، باید خمس آنرا بدهد. "       م 1794

واما سایر اقوال فقهاء عظام چنین است :

قال الانصاری "عدم الفرق بین البالغ وغیر ه "

" واما الغنیمة ، فالظاهر انه کذلک ، لما ذکروا فی الجهاد : من اخراج الخمس من الغنیمة اولا ً ثم تقسیمه بین من حضر القتال حتی الطفل "       کتاب الخمس الانصاری ص273

قال الوحید الخراسانی : اگر بچه صغیر سرمایه ای داشته باشد واز آن منافعی بدست آید .خمس به آنها تعلق می گیرد وبر ولی است که خمس آنرا بدهد . واگر نداد ،آن صغیر بعد از بلوغ باید بپردازد .

قال السید علی سیستانی :بر صغیر خمس واجب است .قاله :" الظاهر عدم اشتراط البلوغ والعقل فی ثبوت الخمس فی جمیع ما یتعلق به الخمس من ارباح المکاسب و....فیجب علی الولی اخراجه من مال الصبی والمجنون ؛ وان لم یخرج فیجب علیهما الاخراج بعد البلوغ والافاقة "     منهاج سیستانی 1/403م 1243

قال العراقی : بل الاقوی تعلقه ، لا طلاق الادلة .

قال الشیخ زین الدین : بر بچه صغیر خمس واجب است .

آیت الله بروجردی در حاشیه بر عروه ، با نظر سید یزدی موافق است. یعنی با شرط بلوغ در وجوب خمس موافق نیست .

قال النراقی :" فالظاهر عدم ثبوت الخمس فی مال الیتیم والعبد مطلقا ً "

                              مستند الشیعه 10/76

قال البهجت : در تعلق خمس به سودی که به مال طفل تعلق می گیرد اشکال است . وظاهر عدم تعلق خمس است .به مال طفل . ولی احوط ادای خمس بعد از بلوغ است .ووقت تعلق آن گذشتن سال بر اولین سودی است که علم به وقت آن دارد .

قال الفاضل : ( الطفل اشکال )  غیر قوی ، والاحوط اخراج الولی قبل بلوغه ، بل لا یخلو عن قوة .( یعنی برما ل طفل واجب است ؛ ولی طفل ؛ اخراج کند ) .

                         حاشیه بر عروه الوثقی 2/200

( مکاسب الطفل )  قال الحکیم : ضعیف .  ( حاشیه بر عروه )

فتوای آیت الله صانعی :" وان کان التعلق لا یخلو من قوة فعلی الولی الاخراج کغیره ".

( حاشیه بر عروه)

یعنی بر طفل واجب است .وباید ولی طفل از ما ل طفل ؛ اخراج کند .

فتوای آیت الله مکارم  شیرازی هم شبیه آیات عظام خوئی ، بهجت وتبریزی است . ایشان هم در وجوب خمس بر مال طفل اشکال وارد می کنند . ( رک حاشیه ایشان بر عروه )

البته در رساله فارسی شبیه سید یزدی قائل به احتیاط شده ومی فرمایند:

" بعد از بلوغ به احتیاط واجب ، خمس را بپردازد" .م 1521

صاحب جواهر نیز با عصای احتیاط حرکت کرده وگوید :

"... فی افادة تعلق الخمس بالمال نفسه ، وان لم یکن صاحبه مکلفا ً ".                           جواهر 16/78

محقق حلی درشرایع راجع به خمس ، کنز و معدن و غوص می فرماید ؛ فرقی بین مکلف وحر وعبد وصغیر وکبیر وجود ندارد . معنای کلام محقق اینست که موارد دیگر ؛ مثل ارباح مکاسب ، مال حلال مخلوط بحرام ،... نسبت به طفل ، خمس ندارد . ( خمس خوئی ص304).

قواعد علامه هم شبیه شرایع است .

نتیجه : اقوال فقهاءدر باب خمس مال طفل 3تا است :

1-                                                                                    واجب نیست .   2-  واجب است( ولی طفل بپردازد) .

2-                                                                                    3-  فعلا ً واجب نیست ، ولی بعد از بلوغ باید بپردازد .

نکته : نظر به این که قصد قربت از طفل متصور نیست ، بر ولی طفل پرداخت خمس واجب است .

فلذا : قول مشهور فقه شیعه چنین است :

 

" اذا کان للطفل الصغیر راس مال وحصل منه ربح ، فالاحوط وجوبا ً ان یخمسه بعد بلوغه ، بل الاقوی وجوب الدفع الولی خمس ارباح الصغیر والمجنون بعد اخراج موونتها ."

نکته :نقل خمس از شهر محل دریافت به شهر دیگری ، مادام که در محل دریافت فقیر ومستحق وجود دارد ؛ حرام است .

این فتوای محقق حلی در شرایع است . قال : " لا یحل حمل الخمس الی غیر بلده مع وجود المستحق " ( فوریت مقدم است )

صاحب مسالک در شرح این قول گوید : " الاصح جواز الحمل مطلقاً "    1/473

صاحب جواهر گوید : هر آنچه در خصوص نقل زکات وجود دارد – از احکام – در خمس هم ثابت است .     16/114

سوال : در باب نقل زکات چه می گویند : " المحکی عن جماعة تحریم نقل الزکاة من بلد الی آخر مع التمکن من صرفها فی المنقول عنه ، بل قیل : انه : المشهور ، بل عن التذکرة : نسبته الی علمائنا اجمع وعن الخلاف الاجماع علیه "  کتاب الزکات لانصاری ص360

در صحیح الحلبی دارد که : " انه لا تحل صدقة المهاجرین للاعراب ولا صدقة الاعراب للمهاجرین "   همان مدرک قبل

واما مراجع فعلی گویند : حمل جایز است – مطلقاً – لیکن در صورتی وجود مستحق در محل، هزینه حمل بر شخص ناقل بوده واگر تلف شود ، ضامن است .  ( رک : منهاج سیستانی وخوئی وفتاوای سایرین )

سید یزدی هم در عروه گوید : " الاقوی جواز النقل الی البلد الاخر ولو مع وجود المستحق فی البلد . وان کان الاحوط عدمه "

سید حکیم در مستمسک خبری را از امام اباالحسن الثالث ع نقل کند در مقابل سوالی برای اخراج زکات از شهری وبردن به شهر دیگر ، جهت صرف نودن در حق برادران دینی فرمود : نعم . ( جایز است )      مستمسک   9/326

همین حکم در باب خمس هم قابل اجراست .        رک : مستمسک العروه 9/586

خمس وزکات در بسیاری از احکام ؛ مشترکند . الا در عزل . در زکات هرچند که عزل جایز بوده ، مثل کنار گذاشتن زکات فطره

ولی در خمس ،عزل کفایت نکرده وباید حتماً بدست مستحق رساند . در باب عزل زکات گویند :

 " اذا عزلها جاز تاخیرها الی شهر او شهرین "       جواهر 15/457

سید یزدی در عروه گوید : " لا تبرء ذمته من الخمس الا بقبض المستحق او الحاکم ؛ سواء کان فی ذمته او فی العین الموجودة و فی تشخیصه بالعزل اشکال . "

 

« مستحق خمس »

خمس به دوقسمت تقسیم شده ونصف آن که سهم امام است ، در حال حاضر باید بدست مرجع تقلید رسانده شود ونصف دیگر که سهم سادات است ، مالک مخیر است ، یا خود به سید مومن فقیر برساند ویا آنراهم به مرجع تقلید تحویل دهد .

در خصوص فقر سید گیرنده خمس بین ابو حنیفه و شافعی فرق فتوا وجود دارد . شافعیان فقر را شرط نمی دانند ولی حنفیان گویند ، سید باید فقیر باشد . قال ابو حنیفة : " سهم ذوی القربی ، وانما یعطون لفقرهم ولا یعطی اغنیاؤهم " .

قال الشافعی : " وسهم ذوی القربی من اغنیائهم وفقرائهم "         مفاتیح الغیب رازی 15/485

واما شرایط سیدِ مؤمن فقیر گیرنده خمس وتعریف کلمه سید از ارباب لغت ومفسرین قران :

قال فی الشرایع : " مستحق الخمس ؛ وهو من ولَدَهُ عبد المطلب ؛ وهو بنو ابی طالب والعباس والحارث وابی لهب ؛ الذکر والانثی ، وفی استحقاق بنی المطلب تردد ؛ اظهره المنع . "

گیرنده ی خمس باید سید بوده واز ناحیه ی پدر به هاشم ابن عبد مناف جد اعلای پیامبر ص برسد . تمامی فرزندان عبد المطلب  مشمول خمس بوده ومجاز در دریافت هستند ، هر چند که اولاد زهرا ع ، مخصوصاً سادات رضوی مقدم هستند .

مُطلب برادر هاشم بوده وسرپرست شیبه فرزند هاشم است . حضرت هاشم در زمان مرگ به برادر خود « مطلب » وصیت کرد :

" ادرک عبدک شیبة "  نام اصلی عبد المطلب ؛ شیبة است ؛ از اینزمان به عبد المطلب معروف شد .

برای توضیح کلمه سید به این مقدمه دقت بفرمائید :

نیکان پیامبر به ترتیب عبارتند از : عبدالله ، عبد المطلب ، هاشم ، عبد مناف ، قُصّی ، کلاب ؛ لُوی ؛ غالب ، فهر ، مالک ؛ نضر ، کنانه، خزیمه ؛ مُدرکه , الیاس ؛ مُضر ، نزار ، معد ، عدنان "        فروغ ابدیت – سبحانی 1/122

تمام اولاد نضربن کنانه از نظر عرب ، سید هستند . فقط از نظر گیرندگی خمس ، فرزندان هاشم بن عبد مناف ؛ حق گرفتن خمس را دارند . والا اولاد نضربن کنانه ، از نظر لغوی سید محسوب میشوند " القرشی من کان من ولد النضربن کنانة " (فقه السنة2/147)

قریش در مکه به ده قبیله تقسیم میشد . هر یک از قبایل دهگانه ی قریش در امور داخلی استقلال داشتند . یکی از قبایل موسوم بود به هاشم که عبد المطلب جد رسول خدا ریاست آنرا بر عهده داشت . ( قبیله هاشمی ) محمد پیغمبری که از نو باید شناخت .ص15

عبد المطلب روزی خورا چنین معرفی کرد : " انا ابن سید البطحاء " منم فرزند آقای مکه .     فروغ ابدیت 1/117

عبد المطلب ، بزرگ مکه ، رئیس قوم و سیاستمدار مکه بود. مردم در حل مشکلات به او رجوع میکردند ( مثل داستان ابرهه).

ارباب لغت گویند : " والسیّد : المتولی للسواد " ای : الجماعة الکثیرة . = سید کسی است که رئیس جمع کثیری باشد .

شیخ طریحی در مجمع البحرین گوید : " السیّد : الرئیس الکبیر فی قومه المطاع فی عشیرته وان لم یکن هاشمیاً ولا علویاً "

والسیّد : الذی یفوق فی الخیر . والسیّد : المالک ، ویطلق علی الرب والفاضل والکریم والحلیم والمتحمّل اذی قومه

 والزوج والمقدّم "  ( پیشرو ) . از نظر سیادت – آقائی وزعامت ، هاشمی وغیر آن ؛ علوی وغیر علوی فرقی نمیکنند .

در میان اعراب به دو نفر سیّد گویند ؛ شخص رئیس ومدیروشوهر .

 قران هم در آیه 39 آل عمران از حضرت یحیی ع با نام" سیدآ وحصوراً " یاد میکند که بواسطه سیادت دینی او است .

ودر آیه 25 یوسف ، از شوهر زلیخا با نام سید یاد میکند " والفیا سیدها لدی الباب "

دلیل آنراهم ریاست وسیاست بر زن توسط مرد می گویند . ابن عاشور در تفسیر « التحریر والتنویر » می گوید ؛

" اعراب جاهلی به کسی سید می گفت که امور مردم را کفایت نموده ؛ بار مردم را بر دوش کشیده وخود از بابت ایشان در زحمت

قرار داشت . به مردم بذل وبخشش داشته واز نظر خصال نیکو سر آمد دیگران بود . بعد گوید" والسید فی اصطلاح ؛ من یقوم باصلاح حال الناس فی دنیاهم واخراهم معاً . وفی الحدیث : انا سید وَلدَ ِآدم ولا فخر "  پیغمبر ص فرمود ؛ من سید اولاد آدم هستم .( التحریر)

ولا فخری ، یعنی ؛ به صرف اولاد آدم بودن افتخاری ندارد .افتخار به تقواست( ان اکرمکم عند الله اتقیکم ) .  حجرات 13

فلذا بدلیل اینکه اجداد پیامبر ص از بزرگان وزعمای قوم بودند ، به سید معروف شدند . سیادت از این نظر ، مزیت است . واز نظر احکام خمس ، باب قرابت . " قل لا اسئلکم علیه اجراً الا المودة فی القربی " .    شوری 23

واما فرزندان عبد المطلب : حارث – حمزه – عباس – ابوطالب – عبد الله – ابی لهب – زبیر – عاتکه – برة – امیمة –

از میان اینان ؛ طالبیین مقدم بر بقیه هستند واز طالبیین اولاد زهرا ع .     جواهر 16/104

واما دلیل اینکه سید باید از ناحیه ی پدر به عبد المطلب برسد ؛ دو چیز است : استعمال اهل لغت ونص ( روایت از معصوم ع)

در خبری از امام کاظم ع نقل است که فرمود : " من کانت امه من بنی هاشم وابوه من سائر القریش فان ّالصدقة تحل له ولیس له من الخمس شیء لان الله تعالی یقول : ادعوهم لابائهم " .       احزاب 5

در مقابل این قول ، فتوای سید مرتضی است که سید از ناحیه مادر را هم مستحق خمس میداند . دلیل هم خبر نبوی است که در حق حسنین ع فرمود : هذان ابنای امامان قاما او قعدا "در ضمن ، آیه مباهله هم مؤید قول سید مرتضی است . کما قال : فقل تعالوا ندع

ابنائنا وابنائکم – منظور از ابناء ؛ امام حسن وامام حسین ع است .

سوال : سیادت مزیت است ویا قرابت ؟

علی ع فرمود : " السید لا یصانع ولا یخادع ولا تغره المطامع "     غرر الحکم ح7794

سید کسی است که ریاکاری نمی کند ، گول نمیزند وطمع او را از پای در نمی آورد – طمعکار نیست .

پیغمبر ص فرمود : " سید القوم خادمهم "    مکارم الاخلاق ص251

سید وبزرگ قوم کسی است که خدمتگزار مردم باشد .

روی ایندلائل به اجداد پیغمبر ص سید خطاب می کنیم ؛ چرا که خدمتگزار مردم بوده وریاست قوم را بر عهده داشتند .

پیغمبر ص در باب سادات فرمود ؛ خوبان ایشان را برای خدا وبدان را بخاطر من احترام کنید . قاله ص :

" اُحبوا اولادی ؛ الصالحون لله والطالحون لی "         مستدرک الوسائل 12/376

این از باب حق قرابت است ونه مزیت . که در اسلام ارزش واعتبار وافتخار وملاک برتری ، فقط از باب تقواست .

در جای دیگری هم فرمودند ، ثواب سادات دوبرابر وعقاب ایشان هم دو برابر است . شبیه آیه 30احزاب ، که راحع به زنان پیغمبر ص فرمود " یا نساء النبی من یات منکن بفاحشة مبینة یضاعف لها العذاب ضعفین  وکان ذلک علی الله یسیرا"

یعنی ، هر چند که همسر پیامبر بودن – ام المومنین – محسوب شده وافتخار بزرگی است ، لیکن در صورت ارتکاب گناه ، دو برابر

دیگران عذاب میشوند . واین بر خلاف عدالت نبوده ، بلکه عین عدالت است . هر امتیازی ؛ مسؤلیتی بدنبال دارد . گناه از آن کسی که امتیازات بیشتری دارد ، اقبح از ماسوای او ست . داستان سادات هم بر همین منوال قرار دارد . قاضی نعمان مغربی در کتاب دعائم الاسلام از علی ع نقل کند که ایشان روزی در کوفه خطبه خواند وفرمود : "

" ... ان الحق لا یجری لاحد الا جری علیه ولا یجری علیه الا جری له "      ج2ص541

هر حقی که بنفع کسی جاری شود ، بر علیه او هم چیزی ثابت میشود ( مسؤلیت دربرابر اختیار ) وهر گاه پرسشی باشد ؛ قبل از آن حقی بوجود آمده است . به اصطلاح امروزیها ، اول تفویض اختیار کن و مسؤلیت بده وسپس ؛ سوال کن .

سید بودن فی نفسه مزیت نبوده ، بلکه قرابت است . مزیت فقط برای هاشم بن عبد مناف و... رسول الله ص ومعصومین ع است .

بیاد آوریم آیه قران را که در حق کنعان فرزند حضرت نوح ع فرمود : " لیس من اهلک انه عمل غیر صالح "   هود 46

هر چند که فرزند صلبی نوح ع بود ، ولی او را از اهلش نخواند ؛ چرا که راه او جدا از پدرش بود .

پیامبر ع در حق سلمان فرمود :  سلمان منا اهل البیت "    عیون اخبار الرضا ع 1/70

 

عامه از پیغمبر  ص نقل کنند که فرمود : کل بنی آدم سیدُ ، فالرجل سیدُ اهله ِ والمراة سیدة ُ بیتها "

ویا اینکه فرمود: ان سید المجالس ما استقبل القبلة " سید محل نشستنها – بهترین جای نشستن - ، رو به قبله است .

آری ؛ خواننده محترم ، سیادت از باب تسوید  است ؛ یعنی بهترین بودن . حالیه هرکس بهترین بود ؛ او سیّد است .

به تعاریف سید از کلام طریحی در سطور قبل مراجعه کنید . هرکسی که دارای مجد وشکوه وعزت وسالاری در میان قوم خویش بوده وحرفش خریدار دارد ، سید است ؛ ولو هاشمی ویا علوی نباشد .فلذا گویند : العلماء سادة " علما سیادت دارند . ( ساد یسود سیادة )

 فخر رازی در تفسیر کلمه سید در آیه « سیدا» گوید : " السید ، فیدخل فیه جمیع الصفات المذکورة من العلم والحلم والکرم والعفة والزهد والورع " سید کسی است که واجد صفات – کمالیه- علم وحلم ؛ کرم وعفت ؛ زهد وورع باشد . ( مفاتیح الغیب 8/213)

سوال : چرا باید  خمس مال را پردخت کرد؟

ج=  خداوند در آیه 24و25سوره معارج می فرماید : " والذین فی اموالهم حق معلوم . للسائل والمحروم "

در مالی که بدست می آوریم ؛ سهمی برای فقرا محسوب داشته که باید رسانده شود . واین شکرانه ی عنایات خداوند است .

در منظر الهی ؛ هیچ چیز جدای از معنویت ؛ اخلاقیات ؛ عبادت وتهذیب نفس نبوده ونباید باشد ؛ ولو مسائل اقتصادی ومادی .

پیامبر ص فرمود :" ملعونٌ کلُ مالٍ لا یزکی "از خیر وبرکت ورحمت خدا بدور است ، مالی که تزکیه نشده است .کافی 2/258

خداوند جهاد رادر دو بُعد مالی ونفسی خلاصه کرده وحداقل در 7آیه از قران  جهاد مالی را برجهاد نفسانی مقدم داشته است .

به آیات : نساء 95- انفال 72 – توبه 20و44و81و88و حجرات آیه 15 مراجعه کنید .

اهمیت این موضوع در اینست که خداوند میخواهد ریشه دلبستگی به زخارف دنیوی را از قلب مومنین کنده ویا حداقل زمینه را برای دل کندن از آن در مواقع گذشت وایثار فراهم آورد . فلذا گوئیم ، شاید فلسفه وجودی خمس وزکات و صدقات و سایر امور مالیلتی در اسلام مرهون سه چیز باشد : اول – علل اقتصادی    دوم -  علل اخلاقی ومعنوی      سوم – عبادی ( قصد قربت واجب است )

گفتیم که دین اسلام ، خمس وزکات را مالیا ت میداند . اما نه ازنوع ظالمانه ویکطرفه ، بلکه عین عدالت اجتماعی وبا رضایت کامل پرداخت کننده ( مؤدی مالیاتی ) . بنابر این در حالی که مومن را مکلف به پرداخت میداند با شرایط ، ولی از او سازندگی نفس را انتظار دارد ؛ برگشت منافع  آنرا به فرد وجامعه میداند ، روی همین اصل به خمس « وجه الامارة » خطاب میکند ( وسائل 9/490)

شما به این روایت امام کاظم ع دقت کنید که فرمود : " علی الوالی ان یَمونَهُم من عندهِ بقدرِ سَعتَهِِم حتی یستغنوا" کافی 1/541

بیاد آورید که در ابتدای مقاله گفتیم ؛ تمام خمس مال امام است . حالیه امام می فرماید ، باید به فقرا کمک کرد تا کجا؟

تا جائی که مستغنی شود . !!! پس آن اسلامی که دستور خمس را میدهد ، در اینجا هم چنین دستوری به زمامدار جامعه میدهد

ویا بدستور علی ع به مالک اشتر در آن نامه معروف بنگرید که فرمود :

" جبایة خراجها ، عمارة بلادها ؛ جهاد عدوها واستصلاح اهلها "

ای مالک ؛ از مردم مالیات بگیر ، ولی با آن شهرها را آباد کن ؛ با دشمنان داخلی وخارجی ، خواه در جبهه های مادی وخواه فرهنگی

مبارزه کن تا زمینه ی صلاح ورستگاری مردم فراهم شود . ( استصلاح اهلها : فراهم شدن زمینه ها) .

علت اقتصادی تشریع خمس وزکات وما شابه ؛ یعنی بحث تعدیل ثروت ؛ رسیدن بعدالت اجتماعی .

در سوره حشر می فرماید " ما افاء الله علی رسئله من اهل القری فلله وللرسول ولذی القربی والیتامی والمساکین وابن السبیل

کی لا یکون دولة بین الاغنیاء منکم "      حشر 7

یعنی تا مال در نزد یکعده خاص تمرکز پیدا نکند ( کی لا یکون دولة بین الاغنیاء منکم)

انباشت ثروت در دستان عده ای خاص ، فساد وفحشاء و فقر را بدنبال دارد . علی ع فرمود :

" ان الفقر منقصة للدین ، مدهشة للعقل ؛ داعیة للمقت " حکمت 311 نهج – فیض الاسلام

نتیجه فقر ، نقصان در دین ، سرگردانی عقل ( پریشان احوالی ) وعامل دشمنی وستیز با دیگران است . واما علت اخلاقی مثل اینکه ، مال را مال خدا میداند وانسان را امانت دار . مال را وسیله تقرب میداند ونه عامل دوری از خدا . در آیه 33نور چقدر زیبا می فرماید : " وآتوهم من مال الله الذی آتاکم " ؛ یعنی ای بشر خاکی ؛ این چیزی که در نزد تو است ؛ مال خداست ،

واما علت عبادی ؛ فرمود : " وما خلقت الجن والانس الا لیعبدون "    الذاریات

مسلمان باید تمام کارهایش جنبه عبادی داشته باشند تا به ارزش و بازتاب آن در عینیت زندگی خودش وجامعه برسد .

فراموش نکنیم که فرق است بین رقم کلان ثروت با عنصر خیر وبرکت . لذا در روایات دارند که با دادن خمس ؛ مال خود را پر از خیر وبرکت وبیمه کنید . این آن چیزی است که غیر موحد از درکش عاجز است .

حالیه بعد از این اصول کلی انسانهای مستمند وفقیر را که صالح برای گرفتن صدقات – واجبه – هستند به دو گروه تقسیم کند :

" سادات و غیر سادات " شما کافیست به احکام فقهی مراجعه کنید تا برایتان مبرهن شود که امتیازات غیر سید از سید بیشتر است .

آیه 60توبه در حق غیر سادات است " انما الصدقات للفقراء والمساکین والعاملین علیها والمؤلفة قلوبهم وفی الرقاب والغارمین وفی سبیل الله وابن السبیل فریضة من الله والله علیم حکیم "

وآیه 177 بقره در باب سادات واقربای پیغمبر ص است : " وآتی المال علی حبه ذوی القربی "

در زمان پرداخت خمس ، به سید فقیر نمیتوان بیشتر از هزینه ومؤنه یکسال او پرداخت کرد . ولی به فقیر غیر سید از باب زکات ؛ میتوان آنقدر پرداخت کرد تا مستغنی شده واصلاً نیازی نداشته باشد .

با این بیان پرداخت خمس به سادات فقیر ، تبعیض است ویا اعطای ّحق .؟!

سوال : باید لحاظ این موضوع که گفته آمد ؛ خمس وزکات مالیات اسلامی هستند ؛ پرداخت پول به اداره دارائی از چه باب است ؟

ج= نگارنده هم با شما موافق است . شارع مقدس نوعاً مالیات را یکبار در اموال مردم واجب کرده ونه دوبار .!!!

لازم می باشد که مجتهدین و دانشمندان فکور ومدقق ما در این خصوص کنکاش نوینی آغازیده و تشنگان معارف دین را سیراب سازند

درست است که در قانون اساسی حق تقنین مالیات به ارکان قانونگذاری داده شده ؛ لیکن در موادی هم « ضمان اعاله » دولت تشریع شده و مکلف به اجرای تامین اجتماعی برای تمام اقشار ملت است . یعنی همان خبر امام کاظم ع که نقل کردیم . تمام مردم حق دارند از رفاه نسبی برخوردار بوده واز مواهب مملکتی بهره مند  شوند . واین مهم میسر نشود ؛ الا با پرداخت وجوهات  .چه از باب احکام اولیه وچه از باب احکام ثانویه .

قاعده ی " الناس مسلطون علی اموالهم " از مسلمات فقه اسلامی بوده ودخل وتصرف در اموال مردم تحت هر عنوانی باید در چارچوب شرع انور بوده وخدا ی بزرگ بدان راضی باشد .

آری خواننده محترم ؛ اگر وجوهات بنحو صحیح پرداخت شود ، ودر محل درست مصرف شده وبجا واقع شود ؛ نمی گوئیم صددرصد

ولی گوشه ای از فقر مستمندان کاسته شده ودیگر هیچ فقیری کینه ی ثروتمندی را به دل نمی گیرد . بزرگترین مشکل ما در نداشتن و نپرداختن نیست ، بلکه در بجا واقع نشدن وتوزیع ناعادلانه ثروت است .

خدائی که فرمود : " وآتاکم من کل ما سالتموه  وان تعدوا نعمة الله لا تحصوها ان الانسان لظلوم کفار "   ابراهیم 34

یقیناً خداوند برای تمام مردمان افریقا هم آنقدر نعمت در سرزمینشان نهاده که سیر شوند ، لیکن دقت کنید به آخر آیه که فرمود ؛

همانا انسان ظالم است و کفران نعمت دارد . یعنی شاکر نیست .

 

من الله التوفیق

مکتب القران فجر بروجرد – محمد رضا فروزان  21/5/1389

09369319570



[1] - معامله ی فضولی است . اگر مالک خمس امضاء کند صحیح است .

2-وسائل الشیعه 6/383

[3] - وسائل الشیعه  6 / 383

[4] - المیزان   9 / 117

[5] - التبیان 5 /123 . قال الشهید الاول:"  و هو بشهادة الاستقراء؛ سبعة داخلة فی  اسم الغیمة" . البیان 213

[6] - و لا یعتبر فی الغنیمة مقدار علی الاصح . البیان 213  اقول : خلافاً للمفیدره ؛ قال المفید فی الغریة یعتبر فیها بلوغ عشرین دینارا .

[7] - تفسیر الکاشف  3/481

[8] - الغوص و هو اخراج الجواهر من البحر  المهذّب البارع الحلّی 1/555

[9] - المراد بها ارض الزراعة کما هو المبتادر . جامع المقاصد 3/52  قال فی المعتبر : و الظاهر ان مراد الاصحاب ارض الزراعة لا المساکن . و هو جید . مدارک الاحکام 5/ 386 

قال فی الجواهر  و العروة : عدم الفرق بین ارض المزرع و المسکن و غیرها . جواهر 16/65

[10] - خلاف 2/118

[11] - مدارک الاحکام 5/378

[12] - مفید در این قول به خمس ارض اعتقادی ندارد ولی در جای دیگر ، گوید واجب است .

[13] - و لا یجب فی الکنز حتی یبلغ قیمته عشرین دینارا و کذا یعتبر فی المعدن . کشف الرموز الآبی 1/268

[14] - 11

[15] - و ظاهر ابن الجینه و ابن عقیل العفو عن هذا النوع و انه لا خمس فیه ، و الاکثر علی وجوبة و هو المعتمد. البیان شهید اول 218

[16] - فقه الرضا : 293

[17] - المستدرک الوسائل 7/284 – وسائل الشیعه 6/348 - 350 – المقبر 1/623 .

[18] - المقبر 1/624 و تهذیب 4/121

[19] - مختلف الشیعه 3/315

[20] - مدارک الاحکام 5/382

[21] - کتاب الخمس الانصاری 71

[22] - منهاج الصالحین

[23] - المنتسب بالاب دون امه. هذا اصح . جامع المقاصد 3/54

[24] - فقه الامام جعفر الصادق 2/120

[25] - شرایع الاسلام

[26] - مدارک الاحکام 5/390

[27] - مدارک الاحکام 5/390

[28] - جواهر الکلام 16/56

[29] - فقه الامام جعفر الصادق 2/190

[30] - جواهر الکلام 16/59

[31] - مستمسک العروة 19/529

[32] - عروة 75

[33] - مجمع الفائده الاردبیلی 4/318

[34] - کتاب الخمس الخوئی 282

[35] - الدروس 1/258

[36] - الرسائل العشر 361

[37] - شرح اللحمة 2/72

[38] - مستمسک العروة 9/541

[39] - کتاب الخمس خوئی 256

[40] - هدایة العباد 1/324

[41] - کلمة التقوی 2/272

[42] - جواهر الکلام 16/45

[43] - کتاب الخمس الانصاری 98

[44] - غنائم الایام 4/330

[45] - مستند الشیعة 1/69

[46] جامع المقاصد 3/53

[47] - مجمع الفائده الاردبیلی 4/318

[48] - البیان 219

[49] - جواهر الکلام 16/63

[50] - کتاب الخمس 159 - 161

[51] - کتاب الخمس الخوئی ص 230

[52] - هدایة العباد 1/323

[53] - ارشاد السائل

[54] - تحریر 1/75

[55] - مسالک الافهام 1/465

[56] - کتاب الخمس انصاری 195

[57] - جواهر الکلام 16/57

[58] - خلاف  الطوسی 2/117

[59] - شرح مسند ابی حنفه 159

[60] - شرح الجامع الصغیر 4/592

[61] - المبسوط السرخسی 3/17

[62] - المغنی ابن قدامه 2/612  و  المبسوط السرخسی 3/17

[63] - تفسیر القرطبی 3/323

[64] - جامع البیان الطبری 10/3

[65] - خلاف الطوسی 2/116

[66] - تذکرة الفقهاء 5/419

[67] - صحیح البخاری

[68] - المغنی ابن قدامه 2/590

+ نوشته شده در  یکشنبه بیست و چهارم مرداد 1389ساعت 12:36  توسط محمدرضا فروزان  | 

ترجمه معاویه ویزید و فتوای غزالی

«بسم الله الرحمن الرحیم»

 

عنوان مقا له : تحقیقی پیرامون زندگی معاویه ویزیدوحکم لعن یزید بفتوای غزالی

 

قال الله تعالی " واذ اخذالله میثاق الذین اوتواالکتاب لتبیننه للناس ولا تکتمونه "       آل عمران آیه 187

مقدمه :

شناخت زوایای زندگی افراد ، مخصوصا بوجود آورندگان وقایع بزرگ اجتماعی وهمه آنانی که در تاریخ تاثیر گذار هستند ، ما را با علل وزیر ساختهایاین حوادث بهتر آشنا ساخته واز خرافات واوهام نگه میدارد .

با کمال تاسف ، یکی از مشکلات ما ، آمیخته بودن تاریخ با حشو .زوائد ؛ خرافات ومطالب غیر واقعی است  که در نگرش انسانهای متعمق وفرهیخته تاثیر گذار است . نقل خرافات اطمینان عمومی را سلب کرده وباور مردم را متزلزل میسازد .

این امری طبیعی است که افراد تحصیلکرده ،اهل تحقیق ومطالعه ، خریدار مطاع دروغگویان نیستند ونباید هم باشند ؛ چرا که پیامبر رحمت فرمود : : "من اصغی الی ناطق فقد عبده "  هر کس به حرفهای گوینده ای گوش فرا دهد ، کانه او را پرستیده است .                   عیون اخبار الرضاع 2/273

در واقع مستمع فهیم بدنبال گوینده ای می رود که از او کسب معارف کند . همه شنوندگان طرفدار گریه تنها نبوده ودوست دارند مطالب منطقی ، مستدل ونوینی بشنوند .

 انسان متفکروزیرک هرگز دقایق عمر گرانبهای خود را با مهملات وخرافات تلف نمی کند .در دنیای کنونی که عصر ارتباطات است ، جائی برای مهملات باقی نمیماند ؛ مگر اینکه ما خودرا گول بزنیم .

  با عرض پوزش، تعدادی از گویندگان ما بدلیل ضعف معلومات ، توان بر آورد کردن این امر

طبیعی ومعقول؛ یعنی مستدل سازی ومستند سرائی مطالب را ندارند.فلذا شما با عدم نسبی حضور انسانهای با بصیرت وتحصیلکرده ومتخصص در مجالس روضه خوانی وسایر محافل مذهبی مواجه هستید ...

بواقع در حال حاضر مهمترین هدف تعدادی از گویندگان ، گلاب گیری ( اشک) از مستمعینی است که نوعا ً پیر مردان وپیرزنان از پای افتاده است .مخلصینی که بدلائل عدیده در مرحله ای از عمر بوده وفقط به کسب ثواب وروشن نگه داشتن چراغ مجلس امام حسین ع می نگرند .وغالباً هم سرا پا گوش نیستند .

در خصوص این قبیل گویندگان تهی از کوله بار علمی  باید بگوئیم :

 ذات نا یافته از هستی بخش

                                  کی تواند که شود هستی بخش

هر چند که در میان طبقه گویندگان مطالب مذهبی ، انسانهای با سواد ؛ ملا ، دانشمند و پژوهشگران پرتوان وجود داشته ودر واقع اینان فر وزندگان خیمه های  اهل بیت ع هستند . " کثر الله امثالهم "

شما ملاحظه کنید که شناخت انسانها ، قبل وبعد از وقایع بزرگ

چه تاثیر شگرفی در بینش ما می گذارد .

چطور انسان در تحول اوضاع؛ رنگ عوض کرده و به منافع خویش بیش از منافع جمع اهمیت می دهد .شناخت جامع از گذشته وسیر حرکتهای انسانهای ستمگر؛ گناهکاروجنایتکار ما را با چه نکات ارزشمندی آشنا می سازد .چه عواملی باعث شد تا یزید دست به این جنایت هولناک بزند .

همان چیزی که امروزه روانشناسی جنائی می گویند .

حدود 600سال پیش ابن خلدون در کتاب مقدمه ، علمی را تاسیس

کرد بنام علم العمران وبه تابیر امروزیها؛ فلسفه تاریخ .

با کاربرد این علم شناخت وقایع بهتر میسر است . محقق خبیر با شناخت علل واسباب بروز حوادث ورخدادها

در تحلیلهای خود راه درست را پیموده وبهتر عبرت میگیرد . به بیان دیگر به مسائل عمقی می نگرد .

بنابراین بر ما حتم است که نه تنها چهره های خوب وارزشمند مان را در حد توان بشناسیم ، بلکه  بر حال جبهه مخالف وظالم هم اجمالا ً واقف شده که فرمود: " تعرف الاشیاء باضدادها " هر چیز را با ضدش بشناسید .

. ولی چه شود که انسانهای عالم ومحقق ، نوعا ً اهل منبر ومجالس  نبوده ودر انزوا بسر برده ودر صدد روشن نمودن راه برای دیگران هستند . با خدای خود خلوت گزیده واز هیاهو بدورند .عوام الناس هم که تمایل چندانی به مطالب علمی وفنی از خود بروز نداده  وبه دلیل  خسته کننده  بودن نوع مطالب ، طالب شنیدن نیستند .

 

 

 علی ع فرمود :

« المرء-الانسان - عدوٌ لما جَهِلَه »     علی "ع"       شرح کلمات امیر المومنین – عبد الوهاب ص30

انسان دشمن نادانی خود است . ( معنای خبر چنین است ؛ معمولاٌ  انسانها با مطالبی که آشنا نبوده وقدرت درک وفهم آنرا ندارند بدشمنی برخاسته وگوینده را خوش ندارند . بهمین دلیل فرموده اند که از گفتن حرفهائی که مورد قبول واقع نمیشود بپرهیزید . زیرا شما را درغگو میپندارند . ویا همان کلام رسول الله ص که فرمود:

" انا معاشر الانبیاء امرنا نکلم الناس علی قدر عقولهم "  کافی 8/268و تحف العقول ص36

 

همیشه در جوامع انسانی ، ثابت شده که ؛ منفعت طلبان وطالبان استعمار دیگران از علم وکنکاش علمی  وتنویر افکار دیگران گریزان بوده  وسعی در اطفای نور اینرا ه دارند .

 اینان خفاش صفتانی هستند که حیات خود را در مرگ حیات معقول دیگران میدانند . تاریکتد وتاریکی را دوست دارند. تنویر جامعه مساوی با مرگ این قبیل خفاشان است .چشمان ایشان از نور کور میشود

بهترین وصف ایشان چنین است :

ایها العایب قولی عبثا *** ان طیب الورد موذ بالجعل

« زندگی سراسر ننگین یزید بن معاویة بن ابی سفیان »

ترجمه :یزید بن معاویه

( در اصطلاح رجال به شرح حال فرد مورد نظر از بد وتولد تا موت ، ترجمه ی او ؛ گویند )

هو یزیدبن معاویة بن ابی سفیان صخربن حرب بن امیة الاموی . وانما ولد بعد العشرین من الهجرة .( البدایةوالنهایة)

نام مادرش میسون بنت بحدل است .

میسون یزید را بارداربود که معاویة اورا طلاق داد . فلذا به شکلی یزید فرزند طلاق است .

بنا بر نقل ذهبی میسون شاعره بوده است .کما قال :

میسون بنت بحدل ام یزید بن معاویة . شاعرة .

              سیر اعلام النبلاء ج7ص339

گویند ، میسون در خواب دید که  :فرات کان قمرا ً خرج منها،گفتند فرزندی می آوری که خلیفه می شود .

فقیل : تلدین خلیفة .      سیر اعلام النبلاء ج4ص36

یزید 34ساله بود که به سلطنت رسید .کنیه او ابو خالد است .

 

در رجب سال 60با مردن معاویه ، حا کم ودر صفر سال 64-

به درک- واصل شد .    ( تاریخ یعقوبی ج2ص241).

یزیدبا سه سال وهشت ماه سلطنت خود

سه جنایت بزرگ را بوجود آورد ، سال اول قتل عام امام حسین ع ویاران او ؛ سال دوم قتل عام مدینه ومباح نمودن آن شهر

برای سه روز برای سپاه شام ، که اعمال خلاف عفت فراوانی

ببار آمد. سال سوم قتل عام مکه وبه آتش کشیدن کعبه ، برای

شکست دادن عبد الله بن زبیر بود که در اثنای نبرد ، خبر مرگ یزید را دادند .وجنگ فروکش نمود .

یزید را در مقبره باب الصغیر شام دفن کردند .

 

کما قال فی تاریخ الیعقوبی ج2ص253:

« فی السنة الاولی قتل الحسین بن علی واهل بیت رسول الله –ص- والثانیة استبیح حرم رسول الله –ص-وانتهکت حرمة المدینة ، والثالثة سفکت الدماء فی حرم الله وحرقت الکعبة »

قال الذهبی فی تاریخه :

" کان (یزید) قویا شجاعا ذارای وحزم ؟! وفطنة وفصاحة وله شعر جید وکان ناصبیا ً ، فظا غلیظا ً ، جلفا ً یتناول المسکر ویفعل المنکر .

( من الناصبیة = هم المنافقون المتدینون ببغضه علی –ع-سموا بذلک لانهم نصبوا له وعادوه . ناصبی یعنی دشمن علی ع ، ویزید هم بنا به گفته ذهبی ، ناصبی بوده است . مردی عصبانی المزاج

وبسیار جلف وبی تربیت ، اهل مسکر وتمام منکرات بوده است .

 این آقای ذهبی که از بزرگان سنیان است ، چنین ادامه می دهد

که، یزید دولت خود را با کشتن حسین بن علی –ع- شروع کرد .

افتتح دولته بمقتل الحسین ، واختتمها بواقعة الحرة ، فمقته الناس . ولم یبارک فی عمره وخرج علیه غیر واحد بعد الحسین . کاهل المدینة ...

انصافا ً ذهبی مرد معتدلی است ، با صراحت کامل اعلام می دارد که یزید عمر مبارکی نداشته ودر سه سال حکومت خود جنایات بزرگی را پدید آورد . وبعد از حسین –ع- بر علیه او افراد دیگری قیام کردند .   ( سیر اعلام النبلاء ج4ص37-38)

 

بهترین تعریف برای وصف یزید کلام امام حسین ع است :

«یزید رجل فاسق شارب الخمر قاتل النفس المحترمة »

به سگ وبوزینه وزن وشراب وشعر ، علاقه وافری داشته

وروزگار خود را با اینها سپری می کرده است .

 « از فعل بدش هر چه بگوئی کم است »

فرزند ارشد معاویه بوده وپدر نا نجیبش برای او از مردم بزور سر نیزه ، برق طلا ، وعده پست ومقام وخلاصه هر تر فندی که فکرش کنی ، بیعت گرفت .

در سال 60هجری که معاویه بدرک واصل شد ویزید قدرت را بدست گرفت . از جمله افرادی که بیعت ایشان اخذ نشده بود ، امام حسین ع وعبد الله بن زبیر بن عوام است .

یزید خود اقدام کرد که موفق هم نشد .

احساس حقارت در مقابل عظمت شخصی حسین بن علی ع ومقبولیت عامه این امام بزرگ در میان مردم از یک طرف و

قدرت مردمی عبد الله زبیر واقبال بسیاری از مردم به او ، باعث شد که یزید با غلیان غرور وتکبر وبغض درونی نسبت به خاندان علی ع دست به جنایت بزرگی بزند .

البته عبد الله بن زبیر هر چند از نظر اهل بیت مورد تائید نیست

وایشان هم برای بدست آوردن خلافت می جنگید ، لیکن افراد زیادی از او حمایت می کردند .

ولی هر چه بود حسین بن علی ع اورا تائید نمی کرد .

 

واما زنان واولاد یزید بن معاویة بن ابی سفیان علیه لعنة والعذاب:

 

ایشان 15پسر و5دختر داشته اند که در کتب معتبر تاریخی ثبت شده است .

همسر اول او« ام هاشم بنت ابی هاشم بن عتبة بن ربیعه» است

که مادر سه تن از پسران او می باشد :

1-        معاویة بن یزید ، یکنی ابا لیلی ، جانشین او که فقط 40روز حکومت کرده ، استعفا داد ، آل امیه او را مسموم نمودند .

2-        خالدبن یزید یکنی ابا هاشم .

3-        ابو سفیان بن یزید .

واما پسران دیگر او :

4-        عبد العزیز بن یزید که مادر او ام کلثوم بنت عبد الله بن عامر الهمدانی است .

5-        عبد الله الاصغر .

6-        ابوبکر بن یزید

7-        عتبة بن یزید

8-        عبد الرحمن بن یزید

9-        الربیع بن یزید

10-   محمد بن یزید

11-   یزید بن یزید

12-   حرب بن یزید

13-   عمر بن یزید

14-   عثمان بن یزید

15-   ....

فهولاء خمسة عشر ذکرا وکان له من البنات عاتکة ورملة .ام عبد الرحمن .ام یزید وام محمد ، فهولاء خمس بنات وقد انقرضوا کافة فلم یبق لیزید عقب .   ( البدایة والنهایة ج8ص260)

همسر اول او یعنی ام هاشم بعد یزید با مروان بن الحکم ازدواج کرد .

قال الیعقوبی :

وتوفی یزید بن معاویة فی صفر سنة 64 بموضع یقال له حوارین وحمل الی دمشق ، فدفن بها وصلی علیه معاویة بن یزید وکان له

من الولد الذکور اربعة :

معاویة وخالد وابو سفیان وعبد الله .

نام پسران دیگر را نمی آورد .

ودر خصوص معاویة بن یزید می گوید :

توفی وهو ابن ثلاث وعشرین سنة . ( یعنی 23ساله مرد )

قال الذهبی :    معاویة بن یزید بن معاویة ین ابی سفیان ، ابو لیلی

الخلیفة ، بویع بعهد من ابیه وکان شابا دینا ، خیراً من ابیه وامه ام هاشم بنت ابی هاشم بن عتبة بن ربیعة ، فولی اربعین یوما ً ومات وله ثلاث وعشرون سنة وقیل صلی علیه مروان ودفن الی جنب قبر ابیه ولم یعقب . وامتنع ان یعهد بالخلافة الی احد .

یعنی مُرد وهیچکس را برای بعد خود معرفی نکرد .

       سیر اعلام النبلاء ج4ص139

 

 یزید معاویة بن یزید با ایرا د خطبه ای در مسجد بزرگ شام ، استعفای خودرا اعلام کرد .مادرش شنید وگفت "ای کاش

لکه حیضی بودی ودفع میشدی ولی این کار را نمی کردی "

در خصوص این جوان23 ساله چند نکته را بدانید خوب است :

 

قال ابن کثیر : وکان رجلا صالحا ناسکا ولم تطل مدته .

              قال الیعقوبی :

وکان ( معاویة بن یزید) له مذهب جمیل ، فخطب الناس ، فقال :

اما بعد حمدالله والثناء علیه ، ایها الناس فانا بلینابکم وبلیتم بنا فما نجهل کراهتکم لنا وطعنکم علینا ...

بعد در مورد پدرش یزید می گوید :

وقد قتل عترة الرسول واباح الحرمة وحرق الکعبة وما انا المتقلد امورکم ، ولا المتحمل تبعاتکم فشانکم امرکم ...

                          تاریخ یعقوبی ج2ص254.

الدمیری هم در حیاة الحیوان دارد که بعد از ایراد خطبه گفت :

« فلقد خلعت بیعتی من اعناقکم ، والسلام »  1/59

با ایراد این خطبه وعدم اعلام جانشین مردم با عبد الله بن زبیر

بیعت کردند که البته اوهم دوامی نیاورد وقدرت به مروان بن الحکم  رسید .همان کسی که پیامبر ص در مورد او فرمود :

«هو الوزغ ابن الوزغ الملعون ابن الملعون »

          حیاة الحیوان الدمیری 1/60

آری این معاویة بن یزید معروف به« ابا لیلی» است .

دلیل آن هم چنین است که او در واقع مجرد بوده واصلا قدرت

بر  تاهل وتصاحب زنان را نداشته واز باب استهزا به او

« ابا لیلی » می گویند .

قال المسعودی فی التنبیه والاشراف ص267:

"وانما کنی ابا لیلی تقریعا ً له لعجزه عن القیام بالامر ،

 وکانت العرب تفعل ذلک بالعاجز من الرجال ."

یعنی :

در میان اعراب کسی که چنین حالتی را داشته باشد ؛ ابا لیلی

می خوانند . شبیه عبد الله بن معاویه بن ابی سفیان که شیرین عقل بوده وبه او« ابا الخیر» می گفته اند . داستانش را می آوریم .

در نقل دیگری دارند که معاویة بن یزید مدام مریض بوده ودر جمع مرد م  حاضر نمی شده است .

وکان فی مدة ولایته مریضا ً لم یخرج الی الناس .

ثم مات وصلی علیه اخوه خالد .

                   البدایة والنهایة ج8ص260

لازم به تذکر است که مدت خلافت او چند نقل متفاوت دارد .

40روز -20روز- 60روز- 45روز- 3ماه و20روزو حداکثر4ماه.

طبری هم در تاریخ خود تمام این موارد را می آورد (ج4ص386).به تاریخ طبری رجوع کنید .

از مسلمات تواریخ است که در باب معاویةبن یزید می گویند :

« وقیل سقی شربة مسمومة »

اورا مسموم کردند .

نماز اورا هم سه قول دارند : 1- مروان 2- برادرش خالد

3- ولیدبن عتبه ابن ابی سفیان ، که این نفر سوم در بین نماز افتاد و ادامه نماز را عثمان بن  عتبة بن ابی سفیان ادامه داد.

« زندگی نا مبارک معاویة بن ابی سفیان »

در باب معاویة بن ابی سفیان ؛

معاویه را باید بحق رجلی حیله گر ومنفعت طلب وکسری عرب  نامید .« کان عمر اذا نظر الی معاویة ، قال :

هذا کسری العرب »       سیر اعلام النبلاء ج3ص134.

بنابر نقل ذهبی در کتاب سیر اعلام النبلاء معاویه در روز فتح مکه اسلام آورد ، که البته از روی ترس ونفاق  بود .

سن اورا از 73سال تا 78سال گفته اند .سال موت او رجب 60است. سال41را "عام الجماعه" می گویند که در آن سال با صلح امام حسن ع مردم بنام خلیفه با این معاویه ،رجل حقه باز بیعت کردند.

ذهبی دروغی را از لسان پیامبر ص در مورد معاویه نقل کند ، مبنی بر این که معاویه را پیامبر ص تائید کرده است .

قال النبی ص : "اللهم علمه الکتاب والحساب وقه العذاب ."

ودر جای دیگر گفت : اللهم علمه الکتاب ومکن له البلاد .

                         سیر اعلام النبلا ء ج3ص124

از این دروغهای بزرگ سنیان زیاد می بافند .

مادر معاویه بنام هند بنت عتبه از زنادهندگان مشهور عرب است ، مادر اوهم بنام حمامه چنین بوده ومعروف به صاحب الرایة .

زمخشری نسب معاویه را به 4نفر وصل می کند 1-مسافربن ابی عمرو2- عمارة ابن ولید 3- عباس ...4- صباح ( صباح کارگر ابی سفیان وزیبا بوده ، برعکس ابی سفیان که بسیار زشت بوده است)

ربیع الابرار زمخشری 1/363

جنایات معاویه وپدرش وپسرش بر هیچکس پوشیده نیست .

سنیان اورا خال المومنین می نامند .واین در حالی است که محمد بن ابی بکر را خال المومنین نمی دانند ، زیرا مرید علی ع است.( حیث کان ملازما ً لعلی ع )

البته نسبت فامیلی در بارگاه الهی ملاک نیست بلکه تقوا میزان است .بنگرید به آیات قران ،

 خداوند به نوح نبی ع ،در باب پسرش فرمود :

"انه لیس من اهلک انه عمل غیر صالح "   هود 46

کسی که پیرو راه دیگری باشد ودر واقع قدم جای پای او بگذارد ؛ او را از اهل آنشخص محسوب دارند .

 ابوسفیان ، انصافا ً ماکیاول عرب است .چقدر برای پیغمبر ص زحمت آفرید ؛ فقط خدا میداند وبس .

مادر معاویه هند بنت عتبة بن ربیعة بن عبد شمس ، معروف به هند

جگر خوار است . زیرا در جنگ احد ، وحشی را مامور کشتن ومثله نمودن حمزه سید الشهدا نمود . ولی زمانی که جگر حمزه را در دهان قرار داد ، بسان زهر مار تلخ شد .

بعض اعضای حمزه را جداکرده وبر گردن آویخت .

چه خوب گفت حکیم سنائی :

داستان پسر هند مگر نشنیدی

                               که از او وسه کس او به پیمبر چه رسید

پدر او دو دندان پیمبر بشکست

                              مادر او جگر عم پیمبر بمکید

او بناحق حق داماد پیمبر بستاد

                                     پسر او سر فرزند پیمبر ببرید

بر چنین قوم تو لعنت نکنی شرمت باد

                               لعن الله یزید اً وعلی آل یزید

                        ( الکنی والالقاب القمی ج1ص204)

قیس بن سعد بن عباده در مورد معاویه فرمود :

« دخلت فی الاسلام کرها ً وخرجت منه طوعا ً »

یعنی با زور به دین داخل شدی ؛ لیکن با رغبت مرتد شدی .

                            المناقب الخوارزمی ص258

حدود 20سال بر اریکه قدرت تکیه زد واسلام را با مشکلات

بزرگی متوجه ساخت .

افرادی زیادی بواسطه قدرت طلبی های او کشته شدند . بدعتهای

خطرناکی در اسلام گذاشت .که شاخص ترین آن ولا یتعهدی یزید

ونهایتا ً قتل عام کربلا ست .واقعه حره ومکه هم مزید بر آن .

رسم لعن بر علی ع را این نانجیب باب کرد.وبالاخره ،

در سال 60هجری بدوزخ رهسپار شد .

پیامبر ص در مورد معاویه فرمود :

"لعن الله معاویة الطلیق ابن الطلیق ، وقال اذا رایتم معاویة

علی منبری فاقتلوه ".   ( المنتخب الطریحی ص14)

                  وایضا ً (کتاب کشف الحق علامه حلی ص309)

شرح طلیق :

طلیق یعنی بنده آزادشده ، اشاره به روز فتح مکه است .

که رسول الله ص مکیان را بخشید وفرمود :

«انتم الطلقا ء» .

ای :ابو سفیان ومعاویه آزاد شده رسول الله ص هستند .

حضرت زینب "س" در مجلس یزید هم اشاره نمود که :

یابن الطلقا ء ...

یعنی : ای پسر آزاد شده جد من ....

معاویة بن ابی سفیان ،

دومین پادشاه اموی بوده وافراد نا صالحی را بر رقبات مردم

مسلط ساخت .از حیله گری اوست که می گفت :

تا جائی که بتوانم از زبانم استفاده می کنم ، اگر نشد از سکه طلا ، نشد از پست ومقام ودست آخر از شلاق .

تا جائی که بتوانم از شمشیر استفاده نمی کنم .

در روز اخذ بیعت عمومی ، مردی بر خاست وگفت ، ای معاویه من از بیعت با تو کراهت دارم ؛

معاویه هم بسیار خونسرد وار گفت : تو بیعت کن ، همانا خداوند در مکروهات خیر کثیر قرار داده است .

"بایع ، فان الله قد جعل فی المکروه خیرا ً کثیرا ً "

ابن عساکر در تاریخ مدینه دمشق ، خبر دروغی را از قول پیامبر ص نقل می کند که حضرت ایشان ، معاویه را امین می دانسته اند .لذا کاتب وحی شدند .

گوید: جبرئیل به پیامبرص گفت : "استکتبه فانه امین "

                      (  تاریخ مدینه دمشق ج4ص349)

               و سیر اعلام النبلاء ج3ص130

از همسران او میسون بنت بحدل بن انیف ...می باشد که مادر یزید

است ودر زمان حمل این عنصر خلافکار « مطلقه »بوده ا ست .

گویند دختری هم از میسون داشته که در خردسالی مرده است .

همسر دیگر او ، فاخته نام دارد که برای معاویه دو پسر آورد :

1- عبد الرحمن     2-  عبد الله

عبد الله شیرین عقل بوده ومقداری« کَم» داشته است .

روزی به سراغ آسیابانی می رود . می بیند نشسته واستراحت می کند از او سوال می کند که ؛ آسیابان چطور می فهمی که حیوان در حال چرخش است .( قدیم با حیوانات آسیاب می کردند ).؟

آسیابان می گوید از صدای زنگوله ها که بر گردن حیوان بسته ام

می فهمم که در حال کار است .

عبد الله بن معاویه می گوید ؛ حالا اگر بایستد وفقط سرش را تکان

داده وصدا تولید کند چی ؟

آسیابان فوری می گوید ، آخر مثل شما ای امیر عقل قوی ندارد .!!!!!!

قال :" ان بغلی هذا اصلح الله الامیر لیس له عقل مثل عقل الامیر "    شرح معتزلی 18/162

 قال الطبری فی تاریخ الطبری ج4ص243:

« وکان عبد الله محمقاً ضعیفا ً وکان یکنی ابا الخیر»

  عبد الرحمن در خردسالی می میرد

همسر دیگر معاویه « نائله بنت عمارة الکلبیه » است .که معاویه

 اوراهم بدلیلی طلاق می دهد .!

همسر دیگر او ، « کتوة بنت قرظة » است .

تاریخ طبری ج4ص243

تحقیق یک حدیث :

با امعان نظر سن یزید که حداکثر 39سال گفته اند ، منظور از اسم یزید در خبر منقول در تاریخ طبری ج8ص185کیست ؟

خبر این است :« ومنه قول الرسول علیه السلام وقد رآه مقبلا علی حمار ومعاویة یقود به ویزید ابنه یسوق به لعن الله القائد والراکب والسائق »

ج= همین  خبر در کتب شیعی هم وارد شده وبعضاً بعنوان یزید بن معاویه قلمداد شده که اشتباه محض است .یزید در سال 64فوت کرده وبا سن 39سال که جور نمی آید .ظاهرا یزید در زمان عثمان متولد شده است .در الغدیر امینی ج10ص139خبر را علاوه بر نقل طبری چنین می آورد :

" خرج رسول الله من فج الی ابی سفیان وهو راکب ، ومعاویة واخوه احدهما قائد والاخر سائق ، فلما نظر الیهم رسول الله قال :

اللهم العن القائد والسائق والراکب . "

قطعا ً نفر سوم برادر معاویه بوده ونه پسرش . که در خبر دیگری نام نفر سوم را « عتبه برادر معاویه » ذکر می کنند .   الغدیر ج10ص139

وشاید منظور طبری از "یزید ابنه " ابن ابی سفیان باشد .

در خبر دیگری دارد که ابوبکر معاویه وبرادرش یزید بن ابی سفیان را بولایت شام برگزید . یزیدمُرد ومعاویه جانشین او شد .

عمر هم اورا در پست حکومت شام ابقاء کرد . عثمان هم چنین کرد .وعلی "ع" او را خلع کرد .

« بحث لعن در قران وروایات وفقه اسلام »

نکته ای مهم : در این قسمت به این مطلب میپردازیم که  اصولاً لعن فرستادن بر دیگران جایز است ویا خیر ؟ 

آیا این فتوای غزالی ، مبنی بر غیر جایز بودن لعن یزید بن معاویه ؛ صحیح است ویاخیر؟

ما ابتدا بنحو کلی در باب لعن در قران شریف مطالبی آورده وسپس نقض کلام غزالی را هم بیان میداریم .

ابتدای معنای لعن : " اللعن : الطرد والابعاد علی سبیل السخط وهو فی الاخرة عقوبة وفی الدنیا انقطاع من قبول رحمته وتوفیقه "     مفردات راغب اصفهانی

اللعن فی اللغة : الابعاد والطرد من الخیر "    الموسوعة الفقهیة

دور افتادن از خیرات را لعن گویند .

لعن در دنیا مانع رسیدن توفیق الهی است ؛ شخص ملعون از رحمت خدا ومغفرت الهی در آخرت محروم است .

خداوند از شخص ملعون ؛ سلب توفیق میسازد . فلذا بر خیرات وعبادات موفق نمیشود .

ذات اقدس الهی در کتاب مبینش 9گروه را ملعون خطاب کرده است .

اول- کفار : بل لعنهم الله بکفرهم "   بقره 88- آل عمران 87

قال الله تعالی : " لعن الذین کفروا من بنی اسرائیل علی لسان داود وعیسی بن مریم ذلک بما عصوا وکانوا یعتدون"

                                               مائده 78

آقای کیاهراسی ( سنی مذهب ) در احکام القران می گوید : " فیه دلیل علی جواز لعن الکافرین وان کانوا من اولاد الانبیاء ؛ وان شرف النسب لا یمنع من اطلاق اللعن فی حقهم "        ج3ص86

دوم -  منافقین : " وعد الله المنافقین ....لعنهم الله ولهم عذاب  مقیمٌ "  توبه 68

سوم – ابلیس : " ان علیک لعنتی الی یوم الدین "   ص87

چهارم – آزار دهندگان رسول الله " ان الذین یؤذون الله ورسوله لعنهم الله فی الدنیا والاخرة "  احزاب 57

پنجم – قاطع رحم " وتُقطعوا ارحامکم  اولئک الذین لعنهم الله "     محمد 22

ششم – کتمان کنندگان حقایق " ان الذین یکتمون ما انزلنا من البینات ... اولئک یلعنهم الله ویلعنهم اللا عنون" یقره159

هفتم – ظالمین وستمگران " الا لعنة الله علی الظالمین "    اعراف 44وهود 18

هشتم – آل بنی امیه ؛ که در قران به شجره ملعونه خطاب شده اند ؛ " والشجرة الملعونة فی القران "

اسراء 60

نهم – آنانی که به زنان پاکدامن تهمت زنا بزنند ( لِعان ) ." والخامسة ان لعنت الله علیه ان کان من الکاذبین "

نور 6-7

دقت کنید که آیه 61 آل عمران " ثم نبتهل فنجعل لعنت الله علی الکاذبین " را میتوان در زیر مجموعه هفتم قرار داد ، زیرا هر گناهکاری ( در اینجا دروغگویان ) ظالم به نفس خویش است . که فرمود : " ومن یتعدّ  حدود الله فقد ظلم نفسه "   طلاق 1و بقره 229

بنابر این اصل قضیه در قران وجود داشته( آیه مباهله مستند لعن بر اعداء دین است ) ، شرعی بوده وشارع مقدس خودش در موارد متعدد افرادی را لعنت کرده است . بعلاوه معمولاً از فعل مضارع هم بهره برده که استمرار را میرساند . دقت کنید روی کلام " یلعنهم الله ویلعنهم اللاعنون " یعنی تا قیامت ؛ هر کس بیاید ولعنی بفرستد ، این ملعون امروزی هم بی نصیب نمیماند. ( رک : المیزان 1/587ومجمع البیان 2/136)

ابن عاشور در تفسیر « التحریر » گوید :

" اللاعنون للاستغراق وهو استغراق عرفی ای: یلعنهم کل لاعن "  ج2ص67

« اللاعنون کل من آمن بالله من الانس والجن والملائکة » . ( رک: مفاتیح الغیب رازی 4/141)

در اخبار که لا تعد ولا تحصی است . شخص پیغمبر ص وعلی ع در قنوت نماز های خویش عده ای خاص را لعن می کردند .

طبری در تاریخ خود نقل کند که : " کان علی –رض- اذا صلی الغداة تقنت بقول : اللهم العن معاویة وعمراً "

 ج6ص40

برای اطلاع بیشتر به این منابع اهل سنت مراجعه کنید : طبری 4/53و ابن خلدون 2/178.و ینابیع الموده 2/27و شرح ابن ابی الحدید 2/260و انساب الاشراف ص352

ملا محسن فیض در « المحجة البیضاء » گوید :

" علی ع در بعض نوافل می گفت " اللهم العن معاویة وعمراً وابا موسی "   ج6ص222

قال الکاظم ع : " لعن الله ابا حنیفة ، کان یقول : قال علیٌ وقلتُ ؛ قالت الصحابة وقلت ُ "

المحجة البیضاء 6/222و کافی 1/56

 ابن قدامه در المغنی چنین می نویسد : " اللهم العن کفرة "     ج1ص788

بنابر این در نفس عمل ، یعنی لعنت فرستادن بر اشخاص معین ویا بنحو کلی ؛ هیچ شک وشبهه ای وجود نداشته وکتاب وسنت برآن دلالت دارد . سیره ی اصحاب وائمه ی هدی علیهم السلام بر آن قرار گرفته است .

میرزای نوری در مستدرک الوسائل ، بابی را تحت عنوان :

" باب استحباب لعن اعداء الدین عقیب الصلاة باسمائهم " ج4ص1037

ترتیب داده واز امام باقر ع نقل کرده " اذا انحرفت عن صلاة مکتوبة فلا تنحرف الا بانصراف لعن بنی امیة "

: مستحب است بعد از نماز بگوئید :" اللهم العن بنی امیة قاطبة "

علامه حلی هم در کتاب « منتهی المطلب » می گوید : پیامبر ص وعلی ع در نماز بر عده ای لعن می فرستادند ؛

پس بطریق اولی خارج از نماز ؛ اشکالی ندارد . « ففی خارجها اولی »   ج1ص306

ابو سفیان پیامبر ص را هجو نمود ؛ نبی اسلام عرض کرد :

" اللهم انی لا احسن الشعر ولا ینبغی لی ؛ اللهم اللعنة بکل حرف الف لعنة "  االمحجة البیضاء 5/221

یعنی ؛ خدایا ؛ بعوض هر حرفی ، هزار بار او را لعنت کن .

نکته ی مهم : « باب حد لعن »

در روایتی از لعن نهی شده است . قال رسول الله ص : " لا یکونوا لعّانین "       مستدرک 12/306

یعنی ؛ لعّان نباشید . دقت کنید ، بین لعّان با لاعن فرق فاحش وجود دارد . لعّان ؛ کسی را گویند که زبانش به لعن فرستادن به هر چیز وهر کسی عادت کرده است . ملا محسن فیض در « المحجة البیضاء » در شرح این خبر گوید : " فلعله نهی عن ان یکون السبّ خُلقاً لهم سبب المبالغة فیه والافراط "      ج5ص221

فلذا در خبر فرمود , لا تکونوا لعّانین ( صیغه مبالغه ) ونه ، « لاعنین » .

در عوالی اللئالی نقل کند که : " من لعن شیئاً لیس له باهل رجعت اللعنة علیه "   ج1ص173

یعنی : لا یجوز اللعن الا من ورد الاذن من الشارع بلعنه "

اگر کسی دیگری را لعن بفرستد واو مستحق این لعن نباشد ؛ به خودش بر می گردد .

 اسلام فکر همه چیز را کرده وتمام حدود وقیود را مرئی داشته است . هیچ چیزی بدون ملاک نیست .

شارع مقدسی که دستور لعن را داده ؛ حدود آنرا هم مشخص کرده است . اینکه فردی را ه افتاده وبه زمین وزمان وافراد مظلوم لعن بفرستد که شرعی نیست . ما حد ومستحقین لعن را بیان کردیم .

علی ع در تفسیر آیه 55اعراف : " ادعوا ربکم تضرعاً وخفیة انه لا یحب المعتدین "

فرمود : " فمن تعدی بدعائه بلعنٍ او خزی فهو من المعتدین "   مستدرک 5/273

یعنی ، هر کسی که در لعن افراط کند ؛ مشمول « معتدین » است .

یهمین خاطر گوئیم ؛ در دوران امر بین لعن وذکر خدا ؛ حق تقدم با ذکر خداست . که فرمود :

" یا ایها الذین آمنوا اذکروالله ذکراً کثیراً وسبحوه بکرة وعشیراً "  احزاب 41

ویا در سوره نساء آیه 103فرمود " فاذکروالله قیاماً وقعوداً وعلی جنوبکم "

ویا اینکه در خبری فرمود : ذکر الله علی کل حال " ذکر خدا در تمام احوال مستحب است .

از نقل اخبار هم مشخص شده که لعن فرستادن معصومین , یا در قنوت نماز بود ویا بعد از سلام نماز .

ولی ذکر خدا در تمام لحظات حیات آدمی ، وارد شده است . از عادت نمودن زبان به لعن نهی شده ولی از ذکر خدا

نه تنها نهی نشده ، بلکه فرموده اند که , لسان خود را به آن عادت دهید . داستان فضه خادمه فاطمه ع را هم که شنیده اید , جز با زبان قران ؛ به چیز دیگری تکلم نمیکرد . !!!

« واما داستان فتوای معروف ابو حامد محمد غزالی در باب حکم لعن یزید بن معاویه »

غزالی در کتاب « احیاء علوم الدین » ج 9ص19 در بحث آفات زبان ( 15آفت دارد ) قسمت هشتم را به

« اللعن » اختصاص داده وفروعی برای آن بیان داشته ؛ که بغیر از اشارت بر منع از لعن بر یزید

کار خوبی صورت داده است . ملا محسن فیض در شرح این قسمت ، سکوت اختیار کرده وبه نقل روایات معصومین ع در تجویز لعن بر اشخاص وعین ویا بنحو کلی در حق سه گروه ( کافرین ؛ ظالمین وفاسقین )

بسنده کرده ودر خصوص فتوای غزالی گوید : " فینبغی ان یطوی ولا یروی "  5/223

ابن الجوزی الحنبلی در رد بر فتوای غزالی کتابی نوشته بنام « الرد علی المتعصب العنید المانع من لعن یزید »

ابن الجوزی در این کتاب ، غزالی را متعصب عنید ی معرفی کرده که از لعنت فرستادن بر یزید ممانعت می کند .

نکته بسیار جالب اینجاست که معاویة بن یزید ؛ پدر خودرا قاتل عترت رسول الله ص معرفی می کند ، ولی غزالی می گوید ؛ یزید ، نه تنها قاتل نیست ، بلکه به این امر هم راضی نبوده است !!!

یعقوبی در تاریخ خود به نقل از معاویة بن یزید بن معاویه  می نویسد :

" وقد قتل عترة الرسول واباح الحرمة وحرق الکعبة "     تاریخ یعقوبی 2/254

از او استفتاء کردند : « هل یجوز لعن یزید » ؟ وآیا کسی که بر او لعنت بفرستد ، فاسق است ؟ مرخص است ؟

آیا یزید ؛ قاتل امام حسین – ع – بود ویا خیر ؟ آیا میشود برای یزید طلب استغفار وترحم کرد ؟ فضیلت با سکوت است ویا لعنت فرستادن ؟

 فا جاب – غزالی - : لا یجوز لعن المسلم اصلاً ، ومن لعن مسلماً فهو الملعون وقال رسول الله ص :

المسلم لیس بلعّان " وکیف یجوز لعن المسلم ولا یجوز لعن البهائم . وقد ورد النهی عن ذلک . وحرمة المسلم اعظم من حرمة الکعبة ... ویزید صح اسلامه وما صح قتله الحسین –رض- ولا امره لا رضاه بذلک .

                    نقل از کتاب « وفیات الاعیان »   3/288 ابن خلکان  وایضاً کتاب الاربعین – الماحوذی ص379

 فتوای غزالی چنین است که یزید ؛ نه قاتل است ونه راضی به قتل امام ع ، مسلمان هم بوده ، فلذا لعن مسلمان جایز نیست . استرحام هم برای او ؛ مستحب است . بدلیل " اللهم اغفر للمومنین والمومنات " !!!

غزالی می گوید : لعن ؛ یا بوصف عام است ، مثل ، لعنة الله علی الکافرین والمبتدعین والفسقة .

ویا بوصف خاص است ، مثل : قولک لعنة الله علی الیهود والنصاری والمجوس والقدریة والخوارج والروافض

او علی الزناة والظلمة وآکلی الربا ؛ وکل ذلک جائز .

ودر مقابل جواب سوال از حکم لعن بر یزید – در احیاء – می نویسد : قلنا : هذا لم یثبت اصلاً .

قلنا : الصواب ان یقال : قاتل الحسین ان مات قبل التوبة لعنه الله . لانه یحتمل ان یموت بعد التوبة "

غزالی ؛ احتمال میدهد که یزید با توبه از دنیا رفته باشد . ( اشتباه بزرگ غزالی همین است که خیال کرده یزید با توبه مرده است . ، چیزی که هیچ مورخی نقل نکرده ، ظاهراً این سنی متعصب عنید ؛ دچار توهم بوده است )

واما اشکالات وارده بر فتوای غزالی :

اول – یزید قاتل امام حسین ع است ؛ نص کلام فرزندش ؛ معاویة بن یزید را آوردیم .

دوم – یزید ، فاسق بود . کلام امام حسین ع بر این امر صراحت دارد . کما قال : " یزید رجل فاسق شارب الخمر قاتل نفس المحترمة " امام فرمود ، یزید ، فاسق است ، شارب خمر است وقاتل نفس محترم . ( بحار 44/325)

قران هم لعن انسان فاسق ومرتکب کبائر را شرعی دانسته وخود در آیه 6و 7 سوره نور بر آن دلالت میکند .

منتظر توبه او نبوده وفی الحال می گوید " والخامسة انّ لعنت الله علیه ان کان من الکاذبین "

با قسم  پنجم ؛ در صورتی که دروغگو باشد ، مشمول لعن خداست . سوال کنیم ، آقای غزالی ، خداوند کجا منتظر نشسته ، شاید او توبه کند ؟ آقای غزالی تو از خدا وامام حسین ع شرم نمی کنی ؟ فردا ی قیامت جواب خدا را چه میدهی ؟ آقای غزالی ، مگر سرود ه های یزید را نخوانده ای که می گفت :

" لعبت هاشم با لملک فلا           خبر ٌ جاء ولا وحی نزل           لیت اشیاخی ببدر شهدوا

جزع الخزرج من وقع الاسل      لا هلوا واستهلوا فرحا      ثم قالوا یا یزید لا تشل   ( روضة الواعظین ص191)

اینها را که در قصر خود در مقابل سر بریده امام حسین ع سرود ؛ چطور منکر هستی ؟

مگر نمی گفت : " ان کان حرمت علی دین احمد             فخذها علی دین المسیح ابن مریم

اگر شراب در مذهب احمد حرام است ؛ ما بر دین عیسی مسیح می خوریم .!!!

آقای غزالی ؛ ایا اینها دلیل کفر وفسق یزید نیست ؟ بزرگان اهل سنت هم این حرفها را نقل کرده اند .

یزید با نبوت هم اعتقاد نداشته است . نشان این کفر هم شعر خودش است که گفت : فلا خبر جاء ولا وحی نزل !

آیا انکار نبوت عامه وخاصه ، او را در جرگه ی ؛ لعنت بر کافرین نمی آورد ؟ تو خودت می گوئی ، که لعنت بر کفار صحیح است . " لعنة الله علی الکافرین " ( در اول بحث لعن می نویسد ) .

طبری در تاریخ خود ، همین جملات یزید را نقل کرده ومی گوید : " هذا هو المروق من الدین "  8/188

 ابن کثیر ناصبی در تاریخ البدایة خود می نویسد : " بعض روافض این بیت را اضافه کرده اند ( منظور لعبت بالملک فلا خبر جاء ولا وحی نزل ) قال : فهذا ان قاله یزید بن معاویة فلعنة الله علیه ولعنة اللاعنین "

                                      ج8ص246

یعنی ، اگر یزید چنین شعری سروده باشد ؛ لعنت خدا وتمام لاعنین بر او باد ( چونکه کافر است ) .

ملاحظه فرمودید ، طبری سنی متعصب ؛ دشمن علی ع وابن کثیر ناصبی ، قائلند که یزید کافر بوده ؛ ولی غزالی متعصب عنید می گوید ، مسلمان بوده ، باید بپرسیم ؛ کوری باطن تا کجاست ؟!

به کلام « کیاهراسی » در سطور قبل مراجعه کنید .

" ومن  کان فی هذه  اعمی فهو فی الاخرة اعمی واضل سبیلا ً "     اسراء 72

قرطبی از بزرگان عامه چنین گوید که " یجوز لعن الفاسق المعیّن "

ایشان از ابن العربی نقل کند که : " واما اللعن العاصی مطلقاً فیجوز اجماعاً "     تفسیر القرطبی 2/190

دلیل را هم خبر نبوی گویند : قال : لعن الله السارق  یسرق البیضة فتقطع یده " 

قرطبی 2/190والمغنی10/242

قرطبی در تفسیر خود ، لعنت فرستادن پیامبر ص بر عمرو بن العاص را تائید می کند .( ج2ص188)

بنابر این در مجوز بودن لعن فاسق فاجر ظالم کافر قاتل بی حیائی ؛ چون یزید ، شک نکنید . غزالی سخت در گمراهی آشکار بسر میبرد . باید به او بگوئیم « انا لنراک فی ضلال مبین » ( مستفاد از آیه 60اعراف).

بخاری در صحیح خود از پیامبر ص چنین نقل کند : " عن الزهری حدثنی سالم عن ابیه انه سمع رسول الله ص اذا رفع راسه من الرکوع من الرکعة الاخیرة من الفجر یقول : اللهم العن فلاناً فلاناً فلاناً بعد ما یقول سمع الله لمن حمده

ربنا ولک الحمد ..."                         صحیح البخاری 5/35

احمد در مسند خود نقل کند که پیغمبر ص می گفت " اللهم العن الحرث بن هشام اللهم العن سهیل بن عمرو" 2/93

اگر سوال کنند که فلسفه وجودی لعن گفتن چیست ؟ چه جوابی دهیم ؟

ج= برای دو کار است , اول – للتنفیر عنه ( برای اظهار تنفر از ایشان )

دوم – التحذیر منه   ( برای پرهیز از دوستی وموالات ایشان )" ومن یتولهم منکم فانه منهم " مائده 51

سوال : لعن کافر زنده جایز است ؟ در مکتب خاصه ؛ آری . ( حدیث فوق الذکر از بخاری مستند قول ما است)

ولی در مکتب خلفاء ؛ تفصیل دارد . حنفیه ، شافعیه ، مثل غزالی گویند ، جایز نیست ، شاید توبه کند .

( استدلال ایشان ناتمام بوده وبر خلاف ظاهر قران است : رک : آیه 6نور).

آیه 161بقره ، " ان الذین کفروا وماتوا وهم کفار اولئک علیهم لعنة الله والملائکة والناس اجمعین " . که مستند فتوای ایشان است ؛ تفصیل داشته وشیخ المفسرین طبرسی می گوید :

" شرط مُردن بر کفر ، در خلود لعن اعتبار دارد ونه در اصل لعن "    تفسیر مجمع البیان 2/140

در اصول کافی ج4ص279 بابی دارند تحت عنوان « باب المباهلة » که مبیّن لعن دشمنان دین در حیات ایشان است . عمل شخص پیغمبر ص هم  در مبارزه با اساقف نجران گواه این عمل مباح است . ( آل عمران 61)

غزالی در کتاب « کیمیای سعادت » هم در خصوص لعن یزید گوید ؛" این قدر روا باشد که گوئی لعنت بر کشنده  حسین – ع - .... حال یزید خود معلوم نیست که وی کشت یا نه ".       ج2ص479

خلاصه کلام : غزالی با صدور این فتوای خلاف عقل وشرع ، آخرت خود را با مشکل مواجه ساخته و موجب گمراهی عده ای همچون خود شده است .یزید ملعون است ، همانطوری که پدرش ، جدش وجده اش و مادرش ملعون هستند . ما از غزالی خیلی انتظار نداریم که طرفدار ما باشد ، ناراحتی ما از دوستان ناآگاهی است که در سند ومتن زیارت عاشوراء ؛ صرفاً بدلیل وجود لعن ونفرین بر دشمنان دین واهل البیت ع ، اشکال وارد کرده وتحت القاءات سنیان قرار گرفته اند . زیارتی که از قدرت اِسناد بر خوردار بوده وبه ذات اقدس الهی منتهی میشود . آری ، خواندن این زیارت در اماکن شریفه ی مکه ومدینه ویا هر جائیکه خوف فتنه رفته وموجب طغیان آتش بین برادران شیعه وسنی شود ؛ جایز نیست . خداوند هرگز راضی نیست که در زمان حاضر ؛ در اطراف خانه کعبه نشسته وبگوئیم " اللهم العن اول ظالم ظلم حق محمد وآل محمد "

ولی چه مانع دارد که در خلوت تنهائی بین خود وخدا اینها را بخوانیم ؟!

 

سوال : چرا حضرت علی "ع" از سبّ ولعن اهل شام در جنگ صفین ممانعت بعمل آوردند ؟

ج=  لعن اهل یک شهر ؛ خلاف مقتضای عقل وشرع است . گفتیم که لعن شخص معیّن فاسق ؛ ظالم وکافر ،صحیح است ؛ ویا لعن فرد غیر معین ، مثل قول رسول الله  ص که فرمود :" لعن الله آکل الربا " یعنی ؛ خدا لعنت کند ، ربا خوار را . پیغمبر ص هر چند از قوم خویش ستمها کشید ، ولی هرگز آنها را لعن نکرد ، بلکه می گفت "

اللهم اهدِ قومی فانهم لا یعلمون "    رک : مناقب ابن شهر آشوب 1/166و الدر المنثور سیوطی 2/298

ولی در جائی فرمود : " لعن الله من خالف علیاً "     امالی صدوق 757

ویا فرمود " لعن الله المشتبهین بالنساء من الرجال "   المجموع النووی 1/295

اینها بنحو کلی واز باب قاعده هستند .

قال الطوسی فی التبیان : " فلا یجوز لعن ما لا یستحق العقوبة "   2/47

 

وآخر دعوانا ان الحمد لله رب العالمین

وصلی الله علی محمد وآله الطاهرین لا سیما بقیة الله فی الارضین

مکتب القران فجر – بروجرد -  محمد رضا فروزان 3/12/87

09369319570

با اصلاحات واضافات  17/5/1389

 

+ نوشته شده در  دوشنبه هجدهم مرداد 1389ساعت 9:9  توسط محمدرضا فروزان  | 

سرقفلی اماکن تجاری


« بسم الله الرحمن الرحیم » يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ وَلَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا (29)نسا عنوان مقاله :سرقفلی اماکن تجاری محقق : محمد رضا فروزان جلسه مکتب القران فجر بروجرد   قال رسول الله ص : " لا یحل ما ل امریِ مسلم الا بطیبة من نفسه " رک : المبسوط طوسی3/59- المجموع النووی 9/54--  المغنی ابن قدامه 5/374 قال المهدی ع : " فلا یحل لاحد ان یتصرف فی مال غیره بغیر اذنه"  مستمسک العروه 1/252 یعنی : برای احدی جایز نیست که بدون رضایت ما لک در مال دیگری تصرف نماید . معامله باید با رضا ورغبت طرفین صورت بگیرد .خداوند با قید " عن تراض " این دستور را بما می آموزد . نکته " تعریف رضایت : یعنی میل باطنی . فرق رضایت با موافقت چیست ؟ موافقت اعم است از این که مطابق میل باطنی باشد ویا خیر . فلذا قران از لفظ رضا یت استفاده کرده تا بفهماند که شرط اصلی میل باطنی طرفین است .هر چند که معیار ظاهر است وموافقت کفایت می کند ، اما چه بسا یک طرف معامله تحت شرایط خاصی مجبور باشد . مثل اضطرار شخصی برای تهیه پول وبناچار فروش ارزان قیمت لوازم منزل . تعریف کلمه باطل :" والباطل ضد الحق " " انه اسم لکل مالا یحل فی الشرع کالربا والغصب والسرقة ... هر چه که در شرع انورتصرف آن حرام است، باطل نام دارد . وَتَعْرِيفُ الْبُطْلاَنِ : هُوَ تَعْرِيفُ الْفَسَادِ بِعَيْنِهِ ، وَهُوَ : أَنْ تَقَعَ الْمُعَامَلَةُ عَلَى وَجْهٍ غَيْرِ مَشْرُوعٍ بِأَصْلِهِ أَوْ بِوَصْفِهِ أَوْ بِهِمَا . الْحُكْمُ التَّكْلِيفِيُّ لِلإِْقْدَامِ عَلَى تَصَرُّفٍ بَاطِلٍ مَعَ الْعِلْمِ وَعَدَمِهِ : 7 - الإِْقْدَامُ عَلَى فِعْلٍ بَاطِلٍ - مَعَ الْعِلْمِ بِبُطْلاَنِهِ - حَرَامٌ ، وَيَأْثَمُ فَاعِلُهُ ؛ لاِرْتِكَابِهِ الْمَعْصِيَةَ بِمُخَالَفَتِهِ الْمَشْرُوعَ ؛ لأَِنَّ الْبُطْلاَنَ وَصْفٌ لِلْفِعْل الَّذِي يَقَعُ مُخَالِفًا لِلشَّرْعِ ، وَسَوَاءٌ أَكَانَ ذَلِكَ فِي الْعِبَادَاتِ ، كَالصَّلاَةِ بِدُونِ طَهَارَةٍ ، وَالأَْكْل فِي نَهَارِ رَمَضَانَ ، أَمْ كَانَ ذَلِكَ فِي الْمُعَامَلاَتِ »   موسوعة الفقهیة الکویتیة 8/108   تعریف دیگر آن :" ما یوخذ من الانسان بغیر عوض " مبادله کالا بدون عوض .( در سطور آتی می آید ، مثل : گرفتن سرقفلی از مالک بدون این که قبلا ً پولی به او پرداخته  باشیم .در بعض حالات !) " الباطل " فی الشرع اخذ المال بدون عوض یعتد به ولا رضا ممن یوخذ منه او انفاقه فی غیر وجه حقیقی نافع " تفسیر المراغی ج5ص16 باطل ، یعنی گرفتن مال دیگری ، بدون اعطای عوض مناسب به او ویا بدون رضایت طرفین .ویا انفاق در مواردی که وجه شرعی نداشته ویا نافع نباشد . فکل من الباطل والفاسد یطلق ُعلی الفعل الذی یُخالفُ وقوعهُ الشرع ؛ ولا تترتّب ُعلیه آلاثار " ( موسوعه) شیخ مراغی گوید پیام آیه- لا تاکلوا اموالکم .. الا عن تراض- این است که : حرمت مال مردم و عدم تصرف بدون رضایت طرفین . "الا عن تراض : ای لا تکونوا من ذوی الاطماع الذین یاکلون اموال الناس بغیر مقابل لها من عین او منفعة " یعنی از کسانی نباشید که طمع در مال مردم دارند .آنانی که اموال مردم را بدون عوض شرعی تصاحب می کنند . قال الزمخشری فی الکشاف : معنای تراضی :" رضا المتبایعین بما تعاقدا علیه فی حال البیع وقت الایجاب والقبول ."    ج1ص502 تعریف تجارت :التجارة فی اللغة : عبارة عن المعاوضة " ان التجارة :"عبار ة عن کل معاملة یراد منها الربح " هر معامله ای که بقصد سود انجام می گیرد ، تجارت نامند. در قران شریف این لفظ در مورد سود بردن مادی ومعنوی استعمال شده است . " هل ادلکم علی تجارة تنجیکم من عذاب الیم " صف 10 " واذا راوا تجارة او لهوا انفضوا الیها وترکوک قائما "   جمعه 11 فرق تجارت با بیع : "بیع مطلق مبادله است ، خواه سود داشته باشد ویا زیان ؛بخلاف تجارت که همیشه بقصد سود است قران هم بیع را در کنار تجارت مشترکا ً می آورد . " لا تلهیهم تجارة ولا بیع عن ذکرالله "   نور  37 احکام سرقفلی ( خُلُو ). سرقفلی حقی که بازرگان وکاسب به محلی پیدا می کند بجهت تقدم در اجاره ، شهرت ، جمع آوری مشتری وغیره . نام دیگر آن : حق آب وگل است .  ( لغت نامه دهخدا ) یکی از مستحدثات در عصر حاضر، سرقفلی اماکن تجاری است . که در لسان فقهائ شیعه وسنی ب(خُلُو ) شهرت دارد  .( خُ لُ و) در فقه اهل سنت ، لفظ سرقفلی وجود نداشته وایشان از آن به« خلو»تعبیر می کنند . خلو : یقال فی اللغة : خلا الاناء مما فیه خلوا ً ، ای فًرَغ .. ُخلو المنزل من اهله ، ای صار خالیا ً . وخلا الشی من العیب خلوا ً ، ای بریٌ منه . ُخلو : خالی بودن شی را از چیزی گویند . مثلا ً خانه از اهل آن خالی است . ویا گویند ،هر زنی راکه خالی از موانع نکاح باشد ، می توان  خواستگاری نمود . ( ماده 1034ق مدنی ) البته بعض فقهاء اهل سنت حق خلو را ، مطلقا ً جایز ندانسته وآنرا اکل مال بالباطل می دانند . کما قالوا: ان القفلیة وهی تسمی فی بعض البلاد بخلو الرجل من قبیل اکل اموال الناس بالباطل . ( الفتاوی الاقتصادیة 1/481). الخلو : فهو عبارة ٌ عن شراء حق القرار والاقامة بها علی الدوام والاستمرار مقابل الاجرة فقط؛ دون جواز الاخراج منها" ( الفتاوی الاقتصادیه 1/80). ابن عابدین در « حاشیه رد المختار» باب" خلو الحوانیت " می گوید : " ویصیر الخلو فی الحانوت حقاً له ، فلا یملک صاحب الحانوت اخراجه منها ولا اجارتها لغیره ولو کانت وقفاً "   5/25 نظر به این که سرقفلی از آثار جانبی عقد اجاره است ، چند مسئله مهم ،مزید اطلاع خوانندگان  عرضه می داریم  .                           « تعریف اجاره »  تعریف اجاره :" هی تملیک المنفعة بعوض معلوم ویفتقر الی ایجاب وقبول " تَعْرِيفُ الإِْجَارَةِ : 1 - الإِْجَارَةُ فِي اللُّغَةِ اسْمٌ لِلأُْجْرَةِ ، وَهِيَ كِرَاءُ الأَْجِيرِ وَهِيَ بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ ، وَهُوَ الْمَشْهُورُ وَعَرَّفَهَا الْفُقَهَاءُ بِأَنَّهَا عَقْدُ مُعَاوَضَةٍ عَلَى تَمْلِيكِ مَنْفَعَةٍ بِعِوَضٍ . الإِْجَارَةُ مِنْ حَيْثُ اللُّزُومُ وَعَدَمُهُ : 4 - الأَْصْل فِي عَقْدِ الإِْجَارَةِ عِنْدَ الْجُمْهُورِ اللُّزُومُ ، فَلاَ يَمْلِكُ أَحَدُ الْمُتَعَاقِدَيْنِ الاِنْفِرَادَ بِفَسْخِ الْعَقْدِ إِلاَّ لِمُقْتَضٍ تَنْفَسِخُ بِهِ الْعُقُودُ اللاَّزِمَةُ ، مِنْ ظُهُورِ الْعَيْبِ ، أَوْ ذَهَابِ مَحَل اسْتِيفَاءِ الْمَنْفَعَةِ اتَّفَقَ الْفُقَهَاءُ عَلَى أَنَّ الإِْجَارَةَ تَنْتَهِي بِانْتِهَاءِ الْمُدَّةِ ، أَوْ بِهَلاَكِ الْمَعْقُودِ عَلَيْهِ الْمُعَيَّنِ ، أَوْ بِالإِْقَالَةِ . وَذَهَبَ الْحَنَفِيَّةُ إِلَى أَنَّهَا تَنْقَضِي أَيْضًا بِمَوْتِ أَحَدِ الْمُتَعَاقِدَيْنِ ، أَوْ طُرُوءِ عُذْرٍ يَمْنَعُ مِنَ الاِنْتِفَاعِ بِالْعَيْنِ الْمُسْتَأْجَرَةِ ، وَذَلِكَ بِنَاءً عَلَى أَنَّهُمْ يَرَوْنَ أَنَّ الأَْصْل فِي الأُْجْرَةِ أَنَّهَا تَتَجَدَّدُ بِتَجَدُّدِ الْمَنْفَعَةِ . انْقِضَاءُ الْمُدَّةِ : 60 - إِذَا كَانَتِ الإِْجَارَةُ مُحَدَّدَةَ الْمُدَّةِ وَانْتَهَتْ هَذِهِ الْمُدَّةُ ، فَإِنَّ الإِْجَارَةَ تَنْتَهِي بِلاَ خِلاَفٍ . ثَالِثًا - انْقِضَاءُ الإِْجَارَةِ بِهَلاَكِ الْمَأْجُورِ : 63 - تُفْسَخُ الإِْجَارَةُ بِسَبَبِ هَلاَكِ الْعَيْنِ الْمُسْتَأْجَرَةِ بِحَيْثُ تَفُوتُ الْمَنَافِعُ الْمَقْصُودَةُ مِنْهَا كُلِّيَّةً ، كَالسَّفِينَةِ إِذَا نُقِضَتْ وَصَارَتْ أَلْوَاحًا ، وَالدَّارِ إِذَا انْهَدَمَتْ وَصَارَتْ أَنْقَاضًا ، وَهَذَا الْقَدْرُ مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ .( موسوعة الفقهیة الکویتیة 1/295)                                        اجاره منافع اشخاص بر دو قسم است : عام وخاص .                   الأَْجِيرُ الْخَاصُّ 103 - الأَْجِيرُ الْخَاصُّ : هُوَ مَنْ يَعْمَل لِمُعَيَّنٍ عَمَلاً مُؤَقَّتًا ، وَيَكُونُ عَقْدُهُ لِمُدَّةٍ . وَيَسْتَحِقُّ الأَْجْرَ بِتَسْلِيمِ نَفْسِهِ فِي الْمُدَّةِ ؛ لأَِنَّ مَنَافِعَهُ صَارَتْ مُسْتَحَقَّةً لِمَنِ اسْتَأْجَرَهُ فِي مُدَّةِ الْعَقْدِ کارمندان ادرالت دولتی وخصوصی از مصادیق خاص هستند . اجیر عام مثل خیاط و نجار وآهنگر و.... که مالک منافع روزانه خود هستند .  ( شرعیت اجاره از آیات قران است : نساء آیه 24وطلاق آیه 6وزخرف آیه 32،قصص ایات 26و27داستان موسی ع واجیر شدن برای 10سال بعنوان مهریه دختر شعیب ع ). قران مهر زنان را اجرت ایشان میخواند ." فاتوهن اجورهن " طلاق6 ویا در سوره احزاب  " آتیت اجورهن "  ایه 50 قال الراغب فی المفردات : الاجر والاجرة ، ما یعود من ثواب العمل دنیویا ً کان او اخرویا ً . قال الخلیل الفراهیدی : الاجر ، جزاء العمل . مثل قوله تعالی : "فلهم اجرهم عند ربهم "  بقره 62( الایجار والاجارة بمعنی الکراء ( کرایه دادن)) کل ما یصح اعارتَهُ صح اجارتهُ .( با این فرق که عاریه مجانی واجاره معوض است ) هرچه , عاریه دادن آن صحیح است ؛ اجاره دادن آنهم صحیح است . ولا تبطل بالبیع . ( هرگاه مالک ، ملک را بفروشد ، مورد اجاره که در ید مستاجر است تا پایان مدت قرار داد ، بقوت خود باقیست ). " اذا باع الموجر العین المستاجره فلا تبطل الاجارة بالبیع، بل تنتقل العین الی المشتری مسلوبة المنفعة الی انتهاء امد الاجارة ، واذا کان المشتری عالما ً بالاجارة حین الشراء فلا خیار ، وان کان جاهلا ً فهو بالخیار بین فسخ البیع وبین امضائه بلا منفعة مدة الاجارة " فقه امام صادق ع 4/270 ولا تبطل بموت الموجر والمستاجر. ( فتوای خوئی، شهید ثانی ،سیستانی،سید مرتضی وصاحب جواهراست ). نکته : به فتوای شیخ طوسی در خلاف توجه کنید – چند سطر بعد – می آید . قال صاحب الجواهر : " المشهور بین الفقهاء المتاخرین انها لا تبطل بموت احدهما...لعموم اوفوا بالعقود والاستصحاب ، وکون الاجارة من العقود اللا زمة التی من شانها عدم البطلان بالموت " قال الشیخ المغنیة : " وهذا هو الحق ، لان الموت احد المتعاقدین لا یبطل العقد " ( تمام آثار اجاره به ورثه موجر ویا مستاجر انتقال می یابد . آری در موارد خاص که اجیر باید مباشرت کند وعمل از غیر او مقبول نمی باشد ، اجاره هم باطل می شود .) فقه امام صادق ع 4/269          قال الطوسی فی الخلاف ج3ص491: "الموت یبطل الاجارة ، سواء کان موت الموجر او المستاجر .وبه قال ابو حنیفة واصحابه . وقال الشافعی : الموت لا ینفسخ الاجارة من ایهما کان ".(فتوای مفید هم شبیه طوسی است ) یعنی : بفتوای شیخ طوسی با موت موجر ویا مستاجر ، اجاره باطل می شود .ابو حنیفه هم چنین گوید . اما شافعی بر خلاف طوسی فتوا دارد . قال ابن قدامه فی المغنی ج6ص42 ( 4200 ) مَسْأَلَةٌ قَالَ : ( وَإِذَا مَاتَ الْمُكْرِي وَالْمُكْتَرِي ، أَوْ أَحَدُهُمَا ، فَالْإِجَارَةُ بِحَالِهَا ) هَذَا قَوْلُ مَالِكٍ ، وَالشَّافِعِيِّ ، قال العلامة الحلی فی التذکرة الفقهاء : "الموت لا یبطل الاجارة سواء کان من الموجر او المستاجر . اومنهمامعا ً عند بعض علمائنا. (تذکره 2/325) قال المفید : والموت یبطل الاجارة .   ( المقنعه ص640) اجاره از عقود لازمه است ، یک طرفه قابل فسخ نیست . اجاره دادن عین مستاجره برای انجام کارهای حرام ، جایز نیست .( مثل شراب فروشی ) اگر ملک استیجاری خراب شود بر مالک واجب نیست که آنرا از نو بسازد. مستاجر مخیر است بین فسخ اجاره ویا انتظار سر آمدن مدت .کما قال الحلی : واذا انهدم المسکن کان للمستاجر فسخ الاجارة .( در چنین حالتی اگر مال الاجاره پرداخت کرده ، بمیزان مدت باقیمانده ، باید مالک بر گرداند) ودر مختصر گوید :" وله الزام المالک باصلاحه "یعنی مالک را بر ساخت دوباره ملک ،ملزم سازد . فقیه شهیر اهل سنت ، سرخسی درالمبسوط 16/136 گوید: ( وَطَرِيقٌ ) آخَرُ وَهُوَ الْأَصَحُّ أَنَّ الْعَقْدَ لَا يَنْفَسِخُ بِالِانْهِدَامِ وَقَدْ نَصَّ عَلَيْهِ كِتَابُ الصُّلْحِ . شرایط صحت این عقد هم از عمومات عقود، تبعیت دارد . ید مستاجر ید امانی است . در صورت عدم افراط وتفریط ، ضمانت وجود ندارد . اجاره بر دو قسم است : اعیان وابدان اعیان مثل : دکان ، خانه ، ماشین وحیوان و... ابدان فقط مختص انسان بوده ودایره استخدام واجیر شدن را شامل است .اجاره کننده در اعیان را مستاجر واجاره دهنده را موجر گویند .ودر ابدان اجاره کننده را مستاجر واجاره شونده را اجیر می گویند.( در کیفیت استفاده ازمنافع  اجاره ی اعیان وابدان بایدشفافیت موضوع کاملاً روشن باشد )  نکته : منافع اجیر وملک مورد اجاره در تمام مدت اجاره مخصوص  مستاجر است .  برای مثال کارمند ویا کارگر نمی توانند در مدت اجاره کاری کنند که با منافع کارفرما مغایرت داشته باشد . مثلا ً از محل کار بدون اجازه صاحب کار خارج شوند .که اگر چنین شود ، مستحق حقوق آن ساعات نمیشوند.ولی اگر معامله ای کنند مالک ثمن ومثمن می شوند . نکته : اگر در قرارداد اجاره مباشرت اجیر قید نشده باشد ، اجیر می تواند انجام کار را بدیگری واگذار کند ، که در اصطلاح روز بدان پیمانکاری گویند.در این حالت مشکل اصلی میزان پول پرداختی به اجیر دوم است که چقدر باید باشد ، کمتر از حق دریافتی نفراول ویا بیشتر ویا مساوی ؟ ج= قال المحقق فی الشرایع : " الثَّالِثَةُ " : مَنْ تَقَبَّلَ عَمَلًا لَمْ يَجُزْ أَنْ يَقْبَلَهُ غَيْرُهُ بِنَقِيصَةٍ ، عَلَى الْأَشْهَرِ ، إلَّا أَنْ يُحْدِثَ فِيهِ مَا يَسْتَبِيحُ بِهِ الْفَضْلَ ، وَلَا يَجُوزُ تَسْلِيمُهُ إلَى غَيْرِهِ ، إلَّا بِإِذْنِ الْمَالِكِ ، وَلَوْ سَلَّمَ مِنْ غَيْرِ إذْنٍ ضَمِنَ . می فرمایند : به کمتر جایز نیست مگر این که اجیر اول کاری کرده باشد ، تا این کسری در مقابل آن قرار گیرد .توضیح کلام محقق : مثلا ً ساختن پلی را متقبل می شود با شرط عدم مباشرت به مبلغ 100میلیون تومان . همین کار را به دیگری واگذار می کند به مبلغ 90میلیون تومان . در این حالت اگر کاری کرده باشد ، مثلا ً مقداری تستطیح ویا خاکبرداری ویا حتی امور اخذ مجوزات لازم ، آن 10میلیون تومان در مقابل این کارها قرار گرفته وحلال است . کما قال فی المسالک : هذا هو المشهور ...ولا فرق فی الجواز علی تقدیر الحدث بین قلیله وکثیره . ولا یخفی ان الجواز مشروط بعدم تعیین العامل فی العقد والا فلا اشکال فی المنع والضمان لو سلم العین .( معنا همان است که بیان کردیم ، عدم شرط مباشرت وانجام کار جدید ولو اندک باشد )         مسالک الافهام ج5ص222 قال فی الجواهر ج27ص317: ( الثالثة : من تقبل عملا ) فی ذمته من غیر اشتراط المباشرة ( لم یجز ان یقبله غیره بنقیصةٍ ) کما عن النهایة والسرائر والارشاد والتحریر بل فی المتن ( علی الاشهر ) بل فی المسالک المشهور ... همین نظریه در کفایة الاحکام ص 127هم وارد شده است . دقت کنید حتی در باب اماکن هم این قاعده حاکم است . برای مثال در مغازه بالکن احداث کند ویا دیوارها را رنگ بزند و...( خلاصه کار مفیدی در ملک صورت دهد تا اضافی در مقابل آن قرار گیرد ) قال فی الحدائق : " من تقبل عملا ً – الی قوله – یستبیح به الفضل " " المشهور فی کلام المتقدمین ان من تقبل عملا ً لم یجز ان یقبله غیره بنقیصةٍ ، الا ان یحدث فیه حدثا ً یستبیح به الفضل ، وقیل ، بالکراهة واختاره فی المسالک ، والظاهر انه قول اکثر المتاخرین  "            ( الحدائق الناضرة 21/631) « شرط صحت اجاره چیست ؟ » قال :" کلما یصح الانتفاع به مع بقاء عینه تصح اجارته ". ( شرط صحت اجاره ) در عقد اجاره شرط است که عین مورد اجاره ، باقی بماند واز بین نرود . مثلا ً اجاره خوردنی ها جایز نیست ، زیرا عین آنها باقی نمی ماند .  ( ابن رشد از علمای اهل سنت اجاره مواد استهلاکی را جایز می داند) . ---رک الموسوعة الفقهیة قال فی المختصر النافع : " وتثبت اجرة المثل فی کل موضع تبطل فیه الا جارة " در هر کجا که اجاره باطل می شود در صورت استیفای مستاجر از عین مستاجره ، ضامن اجرة المثل می گردد . نکته مهم : اگر شخصی با زنی ازدواج کند وبداند که او کارگر ویاکارمنداست ، بعد از عقد نمی تواند مانع کار کردن اوشود . نکته مهم : اگر کارمند در حین سرویس اداری معاملات شخصی انجام دهد ، هر چند با مقررات منافات داشته ودر صورت کم کاری مالک آن مقدار حقوق نمی شود ، لیکن مالک عوض ومعوض ؛ شده ومعامله صحیح است. اگر ماشینی را برای مسافر کشی اجاره کند ، حمل بار ممنوع است ؛الا میزان عرفی مثلا مسافر چمدان دارد . اگر اجیر ( مثلا ً کاسب ) به متاع مشتری زیان وارد کند ؛ مسئول است. باید جبران کند . کما قال : " کل صانع افسد ما فی یده فهو ضامن له متهاونا ً کان او غیر متهاون . حاذقا ً کان او غیر حاذق، لان التلف یستند الیه مباشرة . ومن اتلف مال غیره فهو له ضامن . قال الصادق ع : " کل عامل اعطیته اجرا ً علی ان یصح فافسد فهو ضامن " ( البته عوامل خارج از حیطه او ، مثل دزد وصاعقه و..(.با رعایت عدم افراط وتفریط ؛ از بحث موضوعاً خارجند ). فقه الامام الصادق ع - المغنیه 4/283 « سرقفلی ؛ از مستحدثات است » قال السید الروحانی:ان السرقفلیة علی نوعین : احدهما : ما یاخذه المالک. ثانیهما : ما یاخذه المستاجر الاول من غیره . والعناوین ثلاثة : -الملکیة – والحکم –والحق . اما الحق فی اللغة بمعنی الثبوت وبهذا الاعتبار یطلق علیه سبحانه الحق.واما بحسب الاصطلاح فهو عبارة عن اعتبار السلطنة علی شی او شخص فی جهة خاصظ – مثلا – حق الخیار عبارة عن السلطنة علی الفسخ والامضاء .وحق الشفعة عبارة عن السلطنة علی ضم حصة الشریک الی حصته بتملکه علیه قهرا ً ... واما (حق ) اقسامه فقد جعل الشیخ الاعظم ره له اقساما ً : الاول :مالا یقبل المعاوضة بالمال – ای لا یقبل النقل ولا اسقاط کحق الحضانة والولایة . الثانی :ما یقبل الاسقاط ، ولا یقبل النقل کحق الشفعة والخیار . الثالث :ما یکون قابلا ً للنقل والانتقال ، والاسقاط کحق التحجیر . " والعلامة "جعل ما یصح نقله واسقاطه الی قسمین : 1- ما یصح ذلک فیه بالعوض ومجانا ً .2- ما لا یصح ذلک فیه الا مجانا کحق القسم ( حق همخوابگی زن را گویند . می تواند اسقاط کند ولی معاوضه ، خیر ). دقت کنید که حق سرقفلی از قسم ثالث بوده ومی توان در مقابل نقل آن ، مال دریافت کرد .  (  المسائل المستحدثه ص 20-25) البته سید محمد صادق رو حانی در صحت این معاوضه اشکال دارند .کما قال : ان اخذ المال بازاء المالک حق الا یجار للمستاجر لا یصح .اذ لا یظهر من دلیل کونه من الحقوق القابلة للا نتقال . ایشان هم بهترین راه را، همانی می دانند که ما دراین مقاله اظهار می داریم . وآن چنین است که ، مالک ، مغازه ویا ملک مسکونی را به مستاجر واگذار ودر مقابل همان مبلغ مورد نظر را بعنوان ودیعه ویا قرض الحسنه دریافت ، تا در انقضای مدت اجاره به مشکلات گرفتار نشود . نکته :باید متوجه بود که برای فرار از افتادن در شبهه ربا ، اجاره را شرط قرض  قرار ندهد .که فرمودند ":کل قرض یجر نفعا ً، فهو حرام ٌ " ( اصل روایت چنین است :" اذا کان قرضا ً یجر نفعا ً فلا یصلح ." تهذیب طوسی 6/204ومختلف الشیعه علامه5/308). « حق سرقفلی»  پیشینه حق سر قفلی : در سال 1356قانون روابط موجر ومستاجر با 32ماده به تصویب مجلس وقت رسید وطی آن دفاتر اجرای ثبت وشعب دادگستری موظف به اجرای مفاد آن شدند . ماده 19 این قانون مربوط به " حق کسب وپیشه وتجارت " است . این ماده برای مستاجر حقی را می شناسد که بر اساس آن مالک قدرت تخلیه ملک را نداشته ، الا با پرداخت مبلغی تحت عنوان حق کسب وپیشه ویا همان سر قفلی معروف . بر طبق این ماده قانونی لازم نیست که مستاجر قبلا پولی بنام سرقفلی به مالک پرداخته باشد ، همین که مدتها در مغازه ساکن بوده وبرای خود اسم ورسمی یافته کفایت می کند . حق سرقفلی وفتوای مراجع : مراجع تقلید از ابتدا با این ماده مخالف بوده وبدین نحو کلی اباحت سرقفلی را قبول ندارند .در حال حاضر هم فتاوای مراجع چنین است .ایشان می گویند در صورتی که مستاجر سرقفلی پرداخت نکرده ، اخذ هر گونه وجهی تحت عنوان حق کسب وپیشه از مالک برای تخلیه واحد تجاری ، شرعیت نداشته وحرام است .ضمن این که اگر مالک راضی به توقف مستاجر نباشد ، عدم تخلیه ملک هم حرام وتصرف مستاجر غاصبانه وضامن مال الاجاره هم است . درمورخ 25/10/1369شورای مجمع تشخیص مصلحت نظام ماده 19را تائید وبدین وسیله حق کسب وپیشه را برای اماکن تجاری برسمیت شناخت ومستاجرین هم بپشتوانه این قانون از تخلیه مغازه ها اجتناب ورزیدند . ودر حال حاضر هم اماکن فراوانی وجود دارد که علیرغم عدم رضایت مالک در ید مستاجرین قرار دارد . واما اصل ماده  19ودو تبصره آن بدین شرح است : قانون روابط موجر ومستاجر ، فصل پنجم – حق کسب یا پیشه یا تجارت ماده 19- در صورتیکه مستاجر محل کسب یا پیشه یا تجارت بموجب اجاره نامه حق انتقال بغیر داشته باشد می تواند برای همان شغل یا مشابه آن منافع مورد اجاره را با سند رسمی بدیگری انتقال دهد . هر گاه در اجاره نامه حق انتقال بغیر سلب شده باشد یا اجاره نامه ای در بین نبوده ومالک راضی به انتقال بغیر نباشد باید در مقابل تخلیه مورد اجاره ، حق کسب یا پیشه یا تجارت مستاجر را بپردازد والا مستاجر می تواند برای تنظیم سند انتقال به دادگاه مراجعه کند .در این صورت دادگاه حکم به تجویز منافع مورد اجاره بغیر وتنظیم سند انتقال در دفتر خانه تنظیم کننده سند اجاره نامه سابق یا دفتر خانه نزدیک ملک ( اگر اجاره نامه رسمی در بین نباشد )صادر ورونوشت آنرا بدفتر خانه مربوط ارسال می نماید . ومراتب را بموجر نیز اعلام خواهد نمود . مستاجر جدید از هر حیث نسبت بتمام شرایط اجاره قائم مقام مستاجر سابق خواهد بود . تبصره 1- در صورتیکه مستاجر بدون رعایت مقررات این ماده مورد اجاره را بدیگری واگذار نماید موجر حق در خواست تخلیه را خواهد داشت وحکم تخلیه علیه متصرف یا مستاجر اجرا خواهد شد . ودر این مورد مستاجر ویا متصرف حسب مورد استحقاق دریافت نصف حق کسب وپیشه را خواهد داشت . تبصره 2 – انتقال حق کسب وپیشه فقط با سند رسمی معتبر خواهد بود . ماده واحده مجمع تشخیص مصلحت نظام : " در مورد " حق کسب یا پیشه یا تجارت " مطابق قانون روابط موجر ومستاجر مصوب مرداد 1356عمل شود ." ماده واحده الحاقیه به قانون روابط موجر ومستاجر مصوب 15/8/1365به قوت خود باقی است روزنامه رسمی ش13389مورخ30/11/69 واما این ماده واحده اشعار میدارد که " از تاریخ تصویب این قانون کلیه اماکن استیجاری که با سند رسمی بدون دریافت هیچگونه سرقفلی وپیش پرداخت به اجاره واگذار می شود در راس انقضائ مدت اجاره مستاجر موظف به تخلیه آن می باشد مگر آن که مدت اجاره با توافق طرفین تمدید شود . در صورت تخلف دوائر اجرای ثبت مکلف به اجرای مفاد قانون هستند .   روزنامه رسمی ش 12160مورخ 8/9/1365 لازم به ذکر است که ابتدای قانون روابط موجر ومستاجر به سال 1339برگشت دارد . ملاحظه فرمودید که با  مصوبه مجمع؛ حق کسب وپیشه اماکنی که حتی سر قفلی پرداخت نکرده اند در محاکم رسمی قانونی ؛ ولی در منظر فقهاء دارای اشکال است .( در این مورد لازم است مقلدین با مراجع خود مذاکره کنند ) سوال : اماکن خدماتی مثل مطب پزشکان هم مشمول حق کسب وپیشه است یا خیر ؟ "اماکن استیجاری مطب پزشکان که برای عرضه خدمات علمی وتخصصی پزشکی ومعالجه بیماران مورد استفاده واقع می شود محل کسب وپیشه وتجارت محسوب نمی گردد تا حق کسب وپیشه  یا تجارت به آن تعلق گیرد "         ( رای شماره 576مورخ 14/7/71)   معنای فقهی سرقفلی طبق فتوای آیت الله مکارم شیرازی : " السرقفلیة عبارة عن حق الاولویة للمستاجر علی الملک فی مقابل  مال یدفعه الی المالک فی بدایة المعاملة " رساله مکارم شیرازی . یعنی :سر قفلی عبارت است از حق اولویتی که مستاجر بر ملک پیدا می کند در مقابل پولی که به مالک در اول کار می پردازد . ودر ادامه می فرماید : ومطابق آن ، مستاجری که سر قفلی پرداخته در اجاره کردن آن ملک اولی از دیگران است . در مسئله 2435گویند : هر گاه مدت اجاره ملکی که سر قفلی آن گرفته شده تمام شود مالک موظف است آن را به همان مستاجر یا شخص دیگری که او موافقت کند اجاره دهد ومقدار مال الاجاره  به قیمت عادلانه روز با نظر کارشناس مورد اطمینان خواهد بود .. در مسئله 2437گویند: هر گاه کسی ملکی را با دادن سر قفلی به صاحب آن برای مدتی اجاره کند مادام که وقت اجاره او تمام نشده است می تواند ملک را به دیگری با همان مبلغ اجاره دهد .ولی حق سر قفلی را به هر مقداری که با یکدیگر توافق کنند می تواند بگیرد وموافقت صاحب ملک نیز در انتقال اجاره شرط است . مگر این که از اول این حق به مستاجر واگذار شده باشد .( پایان نقل کلام ایت الله مکارم )   تعریف سر قفلی از دایرة المعارف فقه : "ولعل اصل استعمال لفظ الخلو بهذ الاصطلاح انه اطلق اولا علی خلو العقار ای افراغه  والتخلی عنه لغیر من هو بیده واطلق علی البدل النقدی یاخذه مالک هذا الحق مقابل التخلی عنه . ثم اطلق علی المنفعة المتخلی عنها نفسها ."     ج19ص277 سرقفلی یا حق الخلو ، عبارت است از مبلغی پول که مالک از مستاجر گرفته وملک را برای او تخلیه می کند ویا مستاجر از دیگری اخذ وملک را واگذار می کند . نکته : حق سر قفلی مختص اماکن تجاری نبوده واماکن مسکونی را هم شامل می شود . در کشور هندوستان این مورد بسیار شایع است . دقت کنید که در تمام اقوال فقهاء ، حلیت در جائی است که مستاجر قبلا حق سر قفلی داده باشد والا شرعی نیست . آیت الله سیستانی هم در مسئله 41احکام سرقفلی این مطلب را تائید می کنند . همو در استفتائات ص207گوید: " لا اعتبار بالسرقفلیة شرعا ً وانما یجوز له ان یاخذ شیئا ً بدل تنازله عن حقه اذا اشترط علی الموجر ان یکون له الحق فی الاستیجار مستمرا ً کل سنة واما اذا لم یشترط ذلک فلا یحدث له حق فیه وان بقی زمنا ً طویلا ً ولا فرق بین الوقف وغیره " ایشان می فرمایند : اگر در ابتدا مالک حق واگذاری ملک را به مستاجر داده باشد ، او می تواند در قبال اخذ مبلغی بعنوان سر قفلی ملک را تخلیه ودر اختیار مستاجر دیگری قرار دهد . آیت الله شیخ محمد زین الدین در کتاب کلمة التقوی ج4ص452 پرداخت سرقفلی را از مؤنه محسوب وخمس برای آن واجب نمی دانند کما قال : " ما یدفعه المستاجر للمالک ( السرقفلیة) التی سبق بیانها فی المسالة المتقدمة یعدبالنسبة الیه من مون التجارة ، فلا یجب علیه اخراج خمسه اذا کان من ارباح سنته تلک ،وکذلک ما یدفعه المستاجر الثانی للمستاجر الاول من السر القفلیة ، وکذلک الحکم فی کل مستاجر لاحق یدفع السر قفلیة للمستاجر قبله اذا کان دفعه علی النهج المتقدم بیانه ." ولی ایشان در مسئله 10، دریافت سرقفلی به نسبت مالک را جزء در آمد سال محسوب ومی فرمایند باید تخمیس گردد. " یعد من ارباح المالک السنویة فیجب الخمس فی ما زاد منه ومن سائر ارباحه علی مونة سنته ." مرحوم حکیم هم در مستمسک العروه ج9ص538، حکم سرقفلی را از منظر خمس ارباح مکاسب ومونه تاجر چنین می فرماید : " : وعلی هذا یستثنی من الخمس جمیع ما یصرفه التاجر فی ادارة تجارته من اجرة الدکان ، والحارس ، والحمال ، وضریبة الحکومة والسرقفلیة واجرة الدلال ...وغیر ذلک مما صرفه فی سبیل تجارته وکسبه وکذلک ثمن القرطاس ... المحتاج الیها کل ذلک یستثنی من الربح ویخمس ما زاد علیه . نعم اذا کانت الاعیان التی اشتراها غیر مستهلکة تقوم بالقیمة وتضمه الی الربح ، ومنها السر قفلیة اذا کان له قیمة وکان حقا ً شرعیا ً فیقوم ویضم الی الربح ..." وعلیهذا بر اساس ماده واحده وفتوای فقها ء فرق اسلامی ؛ کما این که در سطور قبل هم آوردیم ، در صورتی که مستاجر حق سر قفلی پرداخت نکرده باشد . در پایان مدت اجاره باید ملک را فورا ً تخلیه کند . مگر این که مالک قرار داد را تجدید کند . قال فی الموسوعة الفقهیة : واما بعد انتهاء مدة عقد الاجارة فالمالک احق بملکه کما تقدم ما لم یکن المستاجر قد اتفق معه علی انشاء الخلو بمال دفعه الیه ، فله بیع الخلو الی مستاجر یاتی بعده ."     19/301 معنا همان است که در فوق آوردیم . قال الدکتور احمد فتح الله : " السرقفلیة ، عوض الاخلاء عن محل الکسب والتجارة ."                  ودر تعریف (خلو ) گوید : " المال الذی یدفعه الموجر ؛ او من یقو م مقامه الی المستاجر کی ینهی عقد الا جار ویخلی المحل المستاجر ویسلمه لمالکه ."                   معجم الفاظ الفقه الجعفری ص228. حاصل معنا اینست که ، سرقفلی ؛ عبارت است از ، مبلغی که مستاجر در ابتدای قرارداد اجاره به مالک پرداخت کرده ودر مقابل حق تخلیه را از مالک سلب می کند . مگر آن که برابر مقررات حق سر قفلی را ، مالک به مستاجر عودت نماید . قال فی الفتاوی الاقتصادیة : "فلا یملک صاحب الحانوت بعد ذلک اخراج الساکن الذی ثبت له الخلو ولا اجارة الحانوت لغیره مالم یدفع له المبلغ المرقوم "   1/80 یعنی در حالتی که برای مستاجر حق سرقفلی ثابت باشد ، شرعا ً وعرفا ً ؛ مالک نمی تواند بدون پرداخت حق سرقفلی دریافتی مرقوم قبل ،مغازه را بدیگری واگذار کند . آیت الله مکارم شیرازی هم  در مسئله 2434رساله خویش می فرماید : " صاحب ملک می تواند ملک خود را بدیگری اجاره دهد وعلاوه بر مال الاجاره از او سرقفلی بگیرد . در این صورت ملکی را که اجاره داده نمی تواند به دیگری اجاره دهد .هر چند مدت اجاره تمام شده باشد .ولی اگر مستاجر اول که سر قفلی پرداخته موافقت کند می تواند به دیگری اجاره دهد . مستاجر اول نیز حق دارد ان ملک را بدیگری واگذار کند ، خواه بقیمتی بیشتر یا کمتر باشد ." اقول : وکلا ً چنین است که درهر کجا ، مالک حق تخلیه ملک ویا افزایش ما ل الاجاره را ندارد ، گرفتن سرقفلی وواگذاری ملک بدیگری جایز است .   در دایرة المعارف بزرگ ، الموسوعة الفقهیة الکویتیة مجلد 19از ص271تا ص301در باب احکام سرقفلی اماکن ؛ موقوفه ای ، اماکن مربوط به بیت المال و اماکن خصوصی بحث مفصل دارند . دانشمند بزرگ سنی ، ابن عابدین هم در کتاب رد المختار"مجلد5ص 27باب احکام سرقفلی بیاناتی دارند . اهل سنت هم قائلند که اگر مالک در ابتدای قرار داد اجاره  بعنوان سرقفلی پولی دریافت کند ، در انتهای قرارداد حق تخلیه ملک را نداشته وبدین وسیله خود را مسلوب الاختیار می گرداند . نکته : مفهوم فتوای آیت الله مکارم هم چنین معنائی را بذهن متبادر می سازد . بنظر نگارنده بهتر آن است که مالک در ابتدای امر ، بعنوان قرض الحسنه پول را دریافت کند .تا بدین وسیله هم مشمول خمس نباشد وهم خود را مسلوب الاختیار نسازد . کما قال الفقیه : " اذا دفع المستاجر مبلغا ً من ربحه السنوی بعنوان حق خلو الدکان ( السر قفلیة ) فلا یحسب من موونته ویجب ان یعطی خمسه فی آخر السنة . وکذا من اخذ حق الخلو اذا لم یصرفه فی موونتة سنته وبقی الی آخر السنة ، یجب ان یعطی خمسه ." یعنی : سرقفلی برای کاسب ، حکم سرمایه را دارد باید تخمیس شود. گیرنده سر قفلی هم اگر آنرا خرج نکرد ، سرسال باید تخمیس کند . زیرا جزء در آمد محسوب می شود . ( دقت کنید که قر ض ، خمس ندارد .) تعریف دیگری از سر قفلی : " الخلو ،المتعارف فی الحوانیت ونحوها فی الاستعمال الفقهی فهو عبارة عن شراء حق القرار والاقامة بها علی الدوام والاستمرار مقابل الاجرة فقط . دون جواز الاخراج منها . وذلک بان یجعل المالک او الواقف او المتولی علی الحانوت قدرا ً معینا ً من النقود یوخذ من الساکن ویعطیه به تمسکا ً شرعیا ً،فلا یملک صاحب الحانوت بعد ذلک اخراج الساکن الذی ثبت له الخلو ولا اجارة الحانوت لغیره ما لم یدفع له المبلغ المرقوم . "  الفتاوی الاقتصادیه 1/80                   حق سر قفلی یعنی فروش حق اقامت بصورت دوام واستمرار در اماکن مسکونی ودکاکین ...( شبیه حق اختصاص است ) مقید به این که در پایان مدت اجاره مالک حق اخراج مستاجر را ندارد .( فتوای آقای مکارم هم چنین است ). الحانوت : مغازه ، دکان . حق سر قفلی از زمان عثمانی در بلاد مسلمین شایع شد .البته در ممالک غربی هم چنین حقی را باور دارند .  .     ( الفتاوی الاقتصادیه 1/80) قال ابن عابدین : " قال العلامة عبد الرحمن العمادی : فلا یملک صاحب الحانوت اخراجه منها ولا اجارتها لغیره فیفتی بجواز ذلک لضرورة "   حاشیه رد المختار ج5ص27 قال فی التفسیر القران الکریم : " فمن هذه الایة – اشترو الضلالة بالهدی – نستخرج جواز بیع ما لا یعد عینا ، کما فی بیع " السرقفلیة " التی هی من الامور المتعارفة فی هذه الاعصار والامصار .( تفسیرسید مصطفی خمینی/4/27   آیت الله شیخ وحید خراسانی هم می فرمایند : در صورتی که مالک با مستاجر شرط کند که در پایان مدت اجاره ، ملک را به او ویا هر کس دیگری که او معرفی میکند ، اجاره دهد . به مقتضای شرط ، هر مستاجری می تواند از هر کس سرقفلی گرفته وملک را به او واگذار کند . وموجر به مقتضای وجوب وفای به شرط حق امتناع از اجاره دادن به مستاجر اول یا کسی که او معین کرده ویا هر مستاجری که مستاجر قبل او را معین کرده ندارد . در مسئله 2878می گویند : اگر در عقد اجاره شرط شده که مستاجر با تجدید اجاره به مال الاجاره اول تا مدتی که بخواهد می تواند در آن محل بماند ، مستاجر می تواند سر قفلی برای تخلیه محل بگیرد ، هر چند موجر ملزم به اجاره دادن به دهنده سرقفلی نیست . آیت الله خوئی هم فتوائی شبیه فتوای شیخ وحید دارند . کلا ً حلیت، برگشت به گنجاندن شرط در قرار داد اولیه دارد . اماکنی که چنین قرارداردمشروطی ندارند . از قائده خارج هستند. آیت الله صافی هم حلیت اخذ سر قفلی را به مشروط بودن در ابتدای قرار داد اجاره دانسته وضمنا ً عدم تخلیه ملک را در انقضای قرارداد غیر شرعی می دانند . " جایز نیست مستاجر به استناد بعض قوانین غیر مشروعه پس از انقضا ء مدت اجاره از تخلیه ملک خودداری کند وچنانچه خودداری کند غاصب وضامن است .   ( مسئله 2851) امام ره در تحریر الوسیله ج2ص614می فرمایند : طول مدت اقامت در مغازه برای مستاجر هیچ حقی ایجاد نمی کند . فذا تمت مدة الاجارةیجب علیه تخلیة المحل وتسلیمه الی صاحبه ، فلو بقی فی المکان کان غاصبا عاصیا ...کما علیه اجرة مثل المکان ما دام کونه تحت یده وعدم تسلیمه الی مالکه ." آیت الله خوئی هم در خصوص اماکنی که قبل از جعل قانون موجر ومستاجر (2/5/1356)، به اجاره داده شده اند می فرمایند : عدم تخلیه ویا اجبار مالک بر پرداخت وجهی تحت عنوان سر قفلی به پشتوانه قانون موجر ومستاجر ، خلاف شرع بوده وتصرف در آن پول بدون رضایت مالک ، حرام است .( نقل بمضمون)                            (  رک مسئله 33احکام سرقفلی ) قال الخوئی : اذا استاجر الدکان مثلا ً مدة فانتهت المدة وجب علیه ارجاعه الی المالک ولا یجوز له ایجاره من ثالث الا باذن المالک کما لا یجوز له اخذ مال من ثالث لیمکنه من الدکان المسمی فی عرفنا ( سر قفلیه) اذا لم یشترط له ذلک الا اذا رضی المالک به . واذا مات المستاجر والحال هذه لم یجز لوارثه اخذ ( السر قفلیة) الا اذا رضی المالک به .../.    منهاج ج2ص94 در واقع حاصل کلمات فقهاء چنین است که ، با شرط حق واگذاری مستاجر به نفر دیگری وموافقت مالک در ابتدای قرار داد ، گرفتن سر قفلی وتخلیه ملک بنفع مستاجر دیگر، برای مدت باقی مانده از مدت اجاره  ، اشکال شرعی وجود ندارد . ولو مستاجر اول سر قفلی نداده باشد . در واقع با دریافت پول از حق اختصاص خود که همانا توقف در ملک مورد نظر است عدول کرده ومیدان را برای دیگری خالی می کند . وبهمین خاطر آنرا حق خلو می گویند . دقت کنید در موارد اجاره ای بعد از قانون موجر ومستاجر ، باید اجاره نامه رسمی وجود داشته وانتقال سرقفلی ، حتما ً با سند رسمی باشد . والا خلاف قانون است .   سوال مهم : اگر مستاجر هنگام اجاره مغازه مبلغی را بعنوان سرقفلی به مالک بپردازد ، آیا در زمان تخلیه ، مالک باید همان مقدار دریافتی را به مستاجر بپردازد یا آنکه واجب است قیمت سرقفلی را بقیمت روز تخلیه به او بدهد ؟ قال السید الخامنه ای : اگر حق سر قفلی شرعا ً برای مستاجر باشد ، می تواند قیمت فعلی آن را طبق قیمت عادلانه روز ، مطالبه کند وبر مالک واجب است قیمت فعلی آن را به او بپردازد .                                     استفتائات ص388 سوال : در مغازه ای که غصب است ، درآمد حاصل شرعا ً حلال است یا حرام ؟ ج= بفتوای آیت الله خامنه ای در آمد حاصل از کسب وکار در آن مغازه شرعا ً حلال است .  ( استفتائات ص390). قال النبی ص : " الزرع للزارع ولو کان غاصباً " در صورتی که بذر از خود زارع باشد ، ولی زمین غصبی باشد ؛ کشت حاصله ؛ بزارع غاصب تعلق داشته ؛ لیکن مدیون اجرة المثل زمین اشغال شده میباشد . رک : شرح الازهار احمد المرتضی 3/535و قواعد بجنوردی 7/42 اقول : دقت کنید هر چند درامد حاصل در چنین مغازه ای حلال است ،لیکن توقف هر لحظه در آن مکان غصب است وحرام . به حدیث فوق " الزرع للزارع " دقت کنید .ویا شبیه معامله بعد از شنیدن اذان نماز جمعه در زمان حضور امام معصوم ع است ؛ هر چند معامله صحیح است ؛ لیکن ، فعل حرام است . فلذا ، کاسب غاصب مغازه ، درآمدش حلال بوده ولیکن مدیون اجرت المثل ؛ اجاره ی ملک است . حتی نفس کشیدن در چنین مکانی حرام ونماز خواندن هم در آنجا باطل است .اگر در چنین حالی حضرت عزرائیل بسراغ انسان بیاید ، خداوند را در حالی ملاقات می کند که در صف غاصبین محشور می شود . بنابر این بقول منطقیون اثبات شی نفی ما عدا نمی کند .!!! نکته : در مواردی که مستاجر حق واگذاری سرقفلی را بغیر دارد ، مالک حق ندارد چیزی از این سرقفلی مطالبه کند . ولی تعیین مال الاجاره جدید با مستاجر جدید بر عهده مالک است . نکته : با لحاظ محاسبه سرقفلی به قیمت روز در موارد شرعی حتی اگر مالک شخصا ً خریدار آن باشد باید مستاجر را راضی کند . مانع فروش به شخص ثالث هم نمی تواند بشود . در واقع همان روز اول که سر قفلی را گرفت ، باید به فکر انقضای مدت اجاره هم بوده باشد . بر طرفین واجب است که به مفاد قرارداد اجاره عمل کرده وتخطی ازآن حرام است . « قاعده اوفوا بالعقود» قال الله تعالی : " یا ایها الذین آمنوا اوفوا بالعقود "  مائده آیه 1 در روایت هم وارد است که " المومنون عند شروطهم " رک : الخلاف طوسی 2/115- مکاسب انصاری 3/56- جامع الشتات 2/354- المجموع النووی 14/30- المغنی 4/354- القواعد البجنوردی 3/143-  الصحیح البخاری 3/52و....... معنای قاعده چنین است :"معنی القاعده بشکل موجز هو لزوم الوفاء بشرط " ( 100قاعده آیت الله مصطفوی ص263). تعریف شرط چیست ؟ الشرط هو الالزام والالتزام .   ( القاموس المحیط 2/542) والمسلمون عند شروطهم " فان الشروط اللا زمه من قبیل العقود حقوق ثابتة للمتقاعدین او لا حدهم مطلقا ً ولا یختص المسلمون بالوفاء بها " ( الفوائد العلیه السید البهبهانی 2/338). قال الراغب فی المفردات : الشرط :" کل حکم معلوم متعلق بامر یقع بوقوعه" . یعنی تعلیق امری بر وقوع کاری از سوی احد از متعاقدین . ودر اصل شرط معنای علامت دارد . در قران وارد است : "اشراطها " محمد 18ای : "علاماتها " ودر معاملات شرط کردن ،یعنی طرف مقابل را ملزم نمودن . بنابرین مالک ومستاجر باید به هر شرط مشروعی که در ابتدا بسته اند ، وفادار بمانند . واین قاعده مختص مسلمین نبوده وتمام عقلای عالم بدان پایبند هستند . ضمن این که در فقه ثابت است ، یکی از قواعد مهم ، قاعده اقدام است . در هر کجا که مسلمان بر علیه خودش اقدام کند ، مسؤل می باشد . (شبیه کسی که برای گرفتن وام، فاکتور قلابی به بانک ارائه می دهد ،وبانک حمل بر صحت می کند . در چنین حالتی عواقب عملیات بانک بر عهده گیرنده وام است ). تعریف قاعده اقدام : قاعدة الاقدام : فالمراد بها ان کلا المتقاعدین اقدما علی ان یکون مال الاخر له بضمان لا مجانا ً وبلا عوض ولذلک لو کانت المعاملة صحیحة کان کل واحد منهما ضامنا ً  للمسمی حسب  اقدامه والتزامه ..  قواعد البجنوردی 2/103. نکته : اگر در قرار داد اجاره حق انتقال سرقفلی از مستاجر سلب شده باشد ودر عین حال مستاجر اقدام به فروش حق سرقفلی ، بدون اطلاع مالک ، بنماید ، مالک می تواند با استفاده از خیار تخلف شرط ، معامله را فسخ بنماید . که در این صورت ، حق شکایت از مستاجر خاطی برای مالک محفوظ است . قال المغنیة فی فقه امام صادق ع: " الاجارة والقانون " "من المعلوم ان قانون الحکومات فی هذا العصر یمنع المالک من اخراج المستاجر من ملکه بعد انتهاء اَمد الاجارة المتفق علیها بین الموجر والمستاجر وایضا ً یمنعه من زیادة الاجرة .. ایشان هم از قانونی ، بسان ماده 19 قانون موجر ومستاجر فعلی کشور ما خبر می دهد . که بر اساس مفاد آن در پایان مدت اجاره موجر ، قدرت تخلیه ملک ویا افزایش مال الاجاره را ندارد . بعد این سوال را مطرح می سازد که : فهل یجوز للمستاجر العمل بقانون الحکومة ، وان لم یرض المالک؟ ای : آیا جایز است که مستاجر به این قانون علیرغم راضی نبودن مالک عمل کند ؟ در ادامه می گوید : حکم پولی که مستاجر اول از مستاجر ثانی گرفته وسرقفلی را واگذار می کند چیست ؟ قال : ولا بد فی الجواب من التفصیل بین جهل المالک بالقانون حین الا یجار وبین علمه به ، فان اجر الدار – مثلا ً- قبل ان تصدر الحکومة قانون الایجار ، او بعده ، ولکنه کان جاهلا ً به حین اوقع الاجارة مع المستاجر ، ان کان کذلک فان الایجار ینتهی بانتهاء امده ، ولا یحل للمستاجر العمل بقانون الحکومة ، بل یکون حکمه حکم الغاصب اذا سکن وتصرف من غیر اذن المالک . ای : ایشان گویند : اگر مالک جاهل بقانون مذکور باشد ، حتی در زمان عقد اجاره ،ویا اجاره قبل از صدور قانون باشد، این حق برای مستاجر ثابت نیست وباید در سررسید قرار داد ، ملک را تخلیه کند که در غیر آن غاصب است . ودر ادامه گوید : ولی اگر مالک در حین اجاره عالم بقانون باشد ، حق اخراج مستاجر را ندارد . ایشان اطلاع از قانون را نوعی شرط ضمن عقد می دانند . قال : وجاء عن الامام ع روایة تشیر الی جواز الخلو ، فقد سئل عن الرجل یرشو الرشوة علی ان یتحول عن منزله فیسکنه ؟ قال : لا باس به"            4/262 انتهی کلامه اقول :این روایت در وسائل الشیعه 17/278وارد است . " باب جواز اخذ الجعل علی معالجة الدواء ، وعلی التحول من المسکن لیسکنه غیره وعلی شراء الاشیاء " لکن شیخ حر عاملی در شرح روایت گوید : " الظاهر ان المراد المنزل المشترک بین المسلمین کالارض المفتوحة عنوة ، او الموقوفة علی قبیل وهما منه ." یعنی منزل مشترک بین همه مردم است ، شبیه زمینهای مفتوح العنوه ،  ویا موقوفات عامه است (شبیه مدارس دینی). برای مثال ، طلبه ای از دیگری پولی گرفته وحجره خویش را بدو واگذار می کند . در هر صورت استنباط شیخ مغنیه چنین است .که رشوه مذکور در روایت را معادل سرقفلی فعلی می دانند .الله اعلم. نتیجه :مغازه هائی که قبل از سال 1356 اجاره شده اند مشمول قانون نیستند . ومستاجرین باید مالکین را راضی سازند ،والا ...   سوالی مهم : اگر مالک مدعی جهل بقانون ، بعد از تصویب آن باشد ، مسئله چه حکمی دارد ؟ ج= جهل بقانون رافع مسئولیت نیست . بهمین خاطر قانون گذار مقررکرده که قرارداد اجاره با سرقفلی وبدون سر قفلی باید در دفاتر اسناد رسمی بثبت برسد .  والا خلاف قانون است . علی الخصوص در مواردی که انتقال سر قفلی در کار است .                   « الزرع للزارع وان کان غاصباً » در بعض کتب روائی عامه این جمله بعنوان خبر نبوی ص وارد شده است ولی در کتب خاصه موجود نیست . البته به صورتی دیگر دارند که شخصی از امام صادق ع سوال کرد که فردی زمین دیگری را غصب کرده ودر آن زراعت نموده , حکم محصول تولیدی چیست ؟ امام ع فرمودند که زراعت به زارع تعلق دارد لیکن بابت تصرف در زمین مدیون مالک زمین است وباید کرایه آنرا بپردازد ." للزارع زرعه ولصاحب الارض کراء ارضه "    جواهر 37/203 قال فی شرایع :" لو غَصَبَ ارضاً فَزَرَعَها او غَرَسَها فالزرع ونماؤه للزارع " قال فی جواهر " بلا خلاف اجده فیه" قال فی کفایة الاحکام :" ولو غصب ارضا فزرع فیها او غرس فالزرع والنماء للزارع عند اکثر الاصحاب وعلیه اجرة الارض وازالة غرسه وطم الحُفَر وارش نقصان الارض "     ص 260 شیخ طوسی در « النهایة » چنین گوید: " ومن اخذ ارض الانسان غصبا ، فزرعها او عمرها وبنی فیها بغیر اذنه کان لصاحب الارض قلع ما زرع فیها وبنی ، واخذ ارضه . فان کان الغاصب زرع وبلغت الغلة کانت الغلة له ویکون لصاحب الارض طسق الارض . واذا اکتری انسان دارا لیسکنها وفیها بستان فزرع فیها زرعا وغرس شجرا فان کان فعل ذلک باذن صاحب الدار ؛ ثم اراد التحول عنها وجب علی صاحب الدار ان یقوم جمیع ما فیها من الزرع او النخل ویعطی ثمنه للزارع والغارس . وان لم یکن استاذن صاحب الدار فی ذلک کان له قلعه واعطاؤه ایاه "     ص 441   قال الطوسی فی الخلاف 3/420 : " اذا غصب حبا فزرعه او بیضة فاحتضنتها الدجاجة ؛ فالزرع والفروخ للغاصب . وبه قال ابو حنیفة . وقال الشافعی : هما معا للمغصوب منه .  وقال المزنی : الفروخ للمغصوب منه والزرع للغاصب . دلیلنا : مال مغصوب تالف محسوب شده ودر اینصورت غاصب مدیون مثل ویا قیمت مال غصبی است . دقت کنید : این مسئله با زمین غصبی وزراعت در آن در حالی که بذر از خود غاصب باشد فرق داشته وبدین بیان است : هرگاه زمین غصبی باشد وبذر حلال ؛ محصول تولیدی به زارع غاصب تعلق داشته وبابت کرایه زمین مدیون است . این مسئله اتفاقی فریقین است . ( منصوص العلة است ) ولی در مورد بذر غصبی ویا تخم غصبی , مسئله مورد اختلاف فقهاست . عده ای از جمله شیخ طوسی می گوید : هر گاه بذر وتخم غصبی باشد ؛ محصول تولیدی به غاصب تعالق دارد . ولی اکثریت فقیهان شیعی با او مخالف بوده وگویند : محصول تولیدی تماماً به مالک تعلق دارد ونه غاصب . از میان فقهاء عامه ؛ ابو حنیفه با طوسی موافق بوده وشافعی مخالف است . ابن قدامه هم در المغنی 5/405می گوید : محصول تولیدی به مالک تعلق دارد . مزنی در خصوص بذر گوید به غاصب تعلق دارد ودر تخم غصبی ؛ گوید به مالک . قاضی ابن البراج در مهذب با فتوای طوسی موافق است . 1/452 ابن زهره در غنیة النزوع با طوسی مخالف است :" فالزرع والفرخ لصاحبهما دون الغاصب "    ص280 محقق در شرایع ومختصر ؛ علامه در مختلف الشیعه 6/120و شهید ثانی در مسالک 12/237؛ صاحب جواهر 37/198 با طوسی مخالف بوده وگویند , زراعت وجوجه تولید شده از بذر غصبی وتخم غصبی به مالک تعلق دارند ونه غاصب . صاحب جواهر در توجیه طوسی در خصوص تلف شدن مال غصبی گوید : " وان تغیرت الصورة التی هی لیست عنوان الملکیة ولذا لا اشکال فی بقائهما علی الملک " . مراجع فعلی هم با طوسی مخالفند . شیخ طوسی در مبسوط – کتاب العاریة – مسئله ای بیان میکند که فتوای او را در این خصوص که در بالا آوردیم از خلاف ؛ نقض میکند . گوید : اذا کان له حبوب فحملها السیل الی ارض رجل , فنبتت فیها کان ذلک الزرع لصاحب لانه عین ماله " 3/56 . ودر ادامه گوید : " وفی الناس من قال هما للمغصوب منه ؛ وانما نمی والاول اقوی . شیخ جواد مغنیه هم در فقه الصادق ع ؛ می گوید : محصول تولیدی از بذر غصبی به صاحب بذر تعالق دارد . 5/14 واما دلیل مخالفین شیخ طوسی چنین است که رسول الله ص فرمود : " لیس لِعِرق ِ ظالم ٍ حق ٌ "  نیل الاوطار شوکانی 6/68 کار غاصب محترم نبوده وارزشی ندارد .   مکتب القران فجر – بروجرد – محمد رضا فروزان    25/1/1388 09369319570             بسم الله الرحمن الرحیم " خمس ارباح مکاسب بر طفل واجب است یاخیر؟ بعبارت دیگر آیا وجوب خمس دائر مدار بلوغ است یاخیر ؟ قال فی العروة الوثقی : مسئله 84باب الخمس " ... وفی تعلقه بارباح مکاسب الطفل اشکال، والاحوط اخراجه بعد بلوغه ." سید یزدی در وجوب خمس مکاسب طفل اشکال وارد می کند . لیکن از باب احتیاط وجمع بین روایات واقوال فقهاء وترس از خرق الاجماع ، می فرماید " احتیاطا ً بعد از بلوغ بپردازد .  مرحوم خوئی وتبریزی وآیت الله بهجت می فرمایند بر طفل؛ خمس ارباح مکاسب واجب نیست. مرحوم خوئی در منهاج می فرمایند ؛ در ثبوت خمس ، شرط بلوغ وعقل لازم است .( بر خلاف سیستانی) قال البهجت : " فی تعلق الخمس بالارباح الحاصلة فی اموال الطفل اشکال ، والظاهر عدم تعلق الخمس فی مال الطفل "          م 1409 بفتوای فاضل لنکرانی ؛ ولی طفل باید خمس مال طفل را بپردازد .فتوای گلپایگانی هم شبیه نظر فاضل است . امام خمینی می فرماید : اگر بچه صغیر سرمایه ای داشته باشد واز آن منافعی بدست آید بنا بر احتیاط واجب بعد از آنکه بالغ شد ، باید خمس آنرا بدهد. "       م 1794 واما سایر اقوال فقهاء عظام چنین است : قال الانصاری "عدم الفرق بین البالغ وغیر ه " " واما الغنیمة ، فالظاهر انه کذلک ، لما ذکروا فی الجهاد : من اخراج الخمس من الغنیمة اولا ً ثم تقسیمه بین من حضر القتال حتی الطفل "       کتاب الخمس الانصاری ص273 قال الوحید الخراسانی : اگر بچه صغیر سرمایه ای داشته باشد واز آن منافعی بدست آید .خمس به آنها تعلق می گیرد وبر ولی است که خمس آنرا بدهد . واگر نداد ،آن صغیر بعد از بلوغ باید بپردازد . قال السید علی سیستانی :بر صغیر خمس واجب است .قاله :" الظاهر عدم اشتراط البلوغ والعقل فی ثبوت الخمس فی جمیع ما یتعلق به الخمس من ارباح المکاسب و....فیجب علی الولی اخراجه من مال الصبی والمجنون ؛ وان لم یخرج فیجب علیهما الاخراج بعد البلوغ والافاقة "     منهاج سیستانی 1/403م 1243 قال العراقی : بل الاقوی تعلقه ، لا طلاق الادلة . قال الشیخ زین الدین : بر بچه صغیر خمس واجب است . آیت الله بروجردی در حاشیه بر عروه ، با نظر سید یزدی موافق است. یعنی با شرط بلوغ در وجوب خمس موافق نیست . قال النراقی :" فالظاهر عدم ثبوت الخمس فی مال الیتیم والعبد مطلقا ً "                               مستند الشیعه 10/76 قال البهجت : در تعلق خمس به سودی که به مال طفل تعلق می گیرد اشکال است . وظاهر عدم تعلق خمس است .به مال طفل . ولی احوط ادای خمس بعد از بلوغ است .ووقت تعلق آن گذشتن سال بر اولین سودی است که علم به وقت آن دارد . قال الفاضل : ( الطفل اشکال )  غیر قوی ، والاحوط اخراج الولی قبل بلوغه ، بل لا یخلو عن قوة .( یعنی برما ل طفل واجب است ؛ ولی طفل ؛ اخراج کند ) .                          حاشیه بر عروه الوثقی 2/200 ( مکاسب الطفل )  قال الحکیم : ضعیف .  ( حاشیه بر عروه ) فتوای آیت الله صانعی :" وان کان التعلق لا یخلو من قوة فعلی الولی الاخراج کغیره ". ( حاشیه بر عروه) یعنی بر طفل واجب است .وباید ولی طفل از ما ل طفل ؛ اخراج کند . فتوای آیت الله مکارم  شیرازی هم شبیه آیات عظام خوئی ، بهجت وتبریزی است . ایشان هم در وجوب خمس بر مال طفل اشکال وارد می کنند . ( رک حاشیه ایشان بر عروه ) البته در رساله فارسی شبیه سید یزدی قائل به احتیاط شده ومی فرماین: " بعد از بلوغ به احتیاط واجب ، خمس را بپردازد" .م 1521 صاحب جواهر نیز با عصای احتیاط حرکت کرده وگوید : "... فی افادة تعلق الخمس بالمال نفسه ، وان لم یکن صاحبه مکلفا ً ".                           جواهر 16/78 محقق حلی درشرایع راجع به خمس ، کنز و معدن و غوص می فرماید ؛ فرقی بین مکلف وحر وعبد وصغیر وکبیر وجود ندارد . معنای کلام محقق اینست که موارد دیگر ؛ مثل ارباح مکاسب ، مال حلال مخلوط بحرام ،... نسبت به طفل ، خمس ندارد . ( خمس خوئی ص304). قواعد علامه هم شبیه شرایع است . نتیجه : اقوال فقهاءدر باب خمس مال طفل 3تا است : 1-                                                                                    واجب نیست .   2-  واجب است( ولی طفل بپردازد) . 2-                                                                                    3-  فعلا ً واجب نیست ، ولی بعد از بلوغ باید بپردازد . نکته : نظر به این که قصد قربت از طفل متصور نیست ، بر ولی طفل پرداخت خمس واجب است . فلذا : قول مشهور فقه شیعه چنین است :   " اذا کان للطفل الصغیر راس مال وحصل منه ربح ، فالاحوط وجوبا ً ان یخمسه بعد بلوغه ، بل الاقوی وجوب الدفع الولی خمس ارباح الصغیر والمجنون بعد اخراج موونتها ."   برای اطلاع بیشتر از احکام خمس در فقه شیعه وسنی به مقاله « الخمس» مراجعه کنید . اهل سنت با وجوب خمس ارباح مکاسب کلاً مخالف بوده وقبول ندارند .   من الله التوفیق . 09369319570 مکتب القران فجر بروجرد-  --  محمد رضا فروزان  25/1/1388
+ نوشته شده در  شنبه دوم مرداد 1389ساعت 12:33  توسط محمدرضا فروزان  | 

خمس مکاسب طفل

 بسم الله الرحمن الر حیم : قال الله تعالی : واعلموا انما غنمتم من شیء فان لله خمسه وللرسول ولذی القربی والیتامی والمساکین وفی سبیل الله وابن واسبیل " انفال ۴۱

" خمس ارباح مکاسب بر طفل واجب است یاخیر؟

بعبارت دیگر آیا وجوب خمس دائر مدار بلوغ است یاخیر ؟

قال فی العروة الوثقی :

مسئله 84باب الخمس " ... وفی تعلقه بارباح مکاسب الطفل اشکال،

والاحوط اخراجه بعد بلوغه ."

سید یزدی در وجوب خمس مکاسب طفل اشکال وارد می کند . لیکن از باب احتیاط وجمع بین روایات واقوال فقهاء وترس از خرق الاجماع ، می فرماید " احتیاطا ً بعد از بلوغ بپردازد .

 مرحوم خوئی وتبریزی وآیت الله بهجت می فرمایند بر طفل؛ خمس ارباح مکاسب واجب نیست.

مرحوم خوئی در منهاج می فرمایند ؛ در ثبوت خمس ، شرط بلوغ وعقل لازم است .( بر خلاف سیستانی)

قال البهجت : " فی تعلق الخمس بالارباح الحاصلة فی اموال الطفل اشکال ، والظاهر عدم تعلق الخمس فی مال الطفل "          م 1409

بفتوای فاضل لنکرانی ؛ ولی طفل باید خمس مال طفل را بپردازد .فتوای گلپایگانی هم شبیه نظر فاضل است .

امام خمینی می فرماید : اگر بچه صغیر سرمایه ای داشته باشد واز آن منافعی بدست آید بنا بر احتیاط واجب بعد از آنکه بالغ شد ، باید خمس آنرا بدهد. "       م 1794

واما سایر اقوال فقهاء عظام چنین است :

قال الانصاری "عدم الفرق بین البالغ وغیر ه "

" واما الغنیمة ، فالظاهر انه کذلک ، لما ذکروا فی الجهاد : من اخراج الخمس من الغنیمة اولا ً ثم تقسیمه بین من حضر القتال حتی الطفل "       کتاب الخمس الانصاری ص273

قال الوحید الخراسانی : اگر بچه صغیر سرمایه ای داشته باشد واز آن منافعی بدست آید .خمس به آنها تعلق می گیرد وبر ولی است که خمس آنرا بدهد . واگر نداد ،آن صغیر بعد از بلوغ باید بپردازد .

قال السید علی سیستانی :بر صغیر خمس واجب است .قاله :" الظاهر عدم اشتراط البلوغ والعقل فی ثبوت الخمس فی جمیع ما یتعلق به الخمس من ارباح المکاسب و....فیجب علی الولی اخراجه من مال الصبی والمجنون ؛ وان لم یخرج فیجب علیهما الاخراج بعد البلوغ والافاقة "     منهاج سیستانی 1/403م 1243

قال العراقی : بل الاقوی تعلقه ، لا طلاق الادلة .

قال الشیخ زین الدین : بر بچه صغیر خمس واجب است .

آیت الله بروجردی در حاشیه بر عروه ، با نظر سید یزدی موافق است. یعنی با شرط بلوغ در وجوب خمس موافق نیست .

قال النراقی :" فالظاهر عدم ثبوت الخمس فی مال الیتیم والعبد مطلقا ً "

                              مستند الشیعه 10/76

قال البهجت : در تعلق خمس به سودی که به مال طفل تعلق می گیرد اشکال است . وظاهر عدم تعلق خمس است .به مال طفل . ولی احوط ادای خمس بعد از بلوغ است .ووقت تعلق آن گذشتن سال بر اولین سودی است که علم به وقت آن دارد .

قال الفاضل : ( الطفل اشکال )  غیر قوی ، والاحوط اخراج الولی قبل بلوغه ، بل لا یخلو عن قوة .( یعنی برما ل طفل واجب است ؛ ولی طفل ؛ اخراج کند ) .

                         حاشیه بر عروه الوثقی 2/200

( مکاسب الطفل )  قال الحکیم : ضعیف .  ( حاشیه بر عروه )

فتوای آیت الله صانعی :" وان کان التعلق لا یخلو من قوة فعلی الولی الاخراج کغیره ".

( حاشیه بر عروه)

یعنی بر طفل واجب است .وباید ولی طفل از ما ل طفل ؛ اخراج کند .

فتوای آیت الله مکارم  شیرازی هم شبیه آیات عظام خوئی ، بهجت وتبریزی است . ایشان هم در وجوب خمس بر مال طفل اشکال وارد می کنند . ( رک حاشیه ایشان بر عروه )

البته در رساله فارسی شبیه سید یزدی قائل به احتیاط شده ومی فرماین:

" بعد از بلوغ به احتیاط واجب ، خمس را بپردازد" .م 1521

صاحب جواهر نیز با عصای احتیاط حرکت کرده وگوید :

"... فی افادة تعلق الخمس بالمال نفسه ، وان لم یکن صاحبه مکلفا ً ".                           جواهر 16/78

محقق حلی درشرایع راجع به خمس ، کنز و معدن و غوص می فرماید ؛ فرقی بین مکلف وحر وعبد وصغیر وکبیر وجود ندارد . معنای کلام محقق اینست که موارد دیگر ؛ مثل ارباح مکاسب ، مال حلال مخلوط بحرام ،... نسبت به طفل ، خمس ندارد . ( خمس خوئی ص304).

قواعد علامه هم شبیه شرایع است .

نتیجه : اقوال فقهاءدر باب خمس مال طفل 3تا است :

1-                                                                                    واجب نیست .   2-  واجب است( ولی طفل بپردازد) .

2-                                                                                    3-  فعلا ً واجب نیست ، ولی بعد از بلوغ باید بپردازد .

نکته : نظر به این که قصد قربت از طفل متصور نیست ، بر ولی طفل پرداخت خمس واجب است .

فلذا : قول مشهور فقه شیعه چنین است :

 

" اذا کان للطفل الصغیر راس مال وحصل منه ربح ، فالاحوط وجوبا ً ان یخمسه بعد بلوغه ، بل الاقوی وجوب الدفع الولی خمس ارباح الصغیر والمجنون بعد اخراج موونتها ."

 

برای اطلاع بیشتر از احکام خمس در فقه شیعه وسنی به مقاله « الخمس» مراجعه کنید . اهل سنت با وجوب خمس ارباح مکاسب کلاً مخالف بوده وقبول ندارند .

 

من الله التوفیق .

09369319570

مکتب القران فجر بروجرد-  --  محمد رضا فروزان  25/1/۱۳۸۸
+ نوشته شده در  شنبه دوم مرداد 1389ساعت 12:31  توسط محمدرضا فروزان  |